Dünya'nın Şekli ve Hareketleri

Dünya'nın geoid şeklinde olduğunu ve sürekli hareket halinde bulunduğunu biliyor muydunuz? Bu hareketler günlük hayatımızı doğrudan etkiliyor.

Dünya'nın dönme hareketi kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru gerçekleşir. Bu hareket sayesinde gece ve gündüz oluşur. Aynı zamanda Dünya, Güneş etrafında elips şeklinde bir yörüngede dolanır.

En önemli nokta, Dünya'nın dönme ekseninin 23°27' eğik olmasıdır. Bu eğiklik sayesinde kuzey ve güney yarım küre farklı zamanlarda farklı miktarlarda güneş ışığı alır. Fazla ışık alan yarım küre yaz, az ışık alan ise kış mevsimini yaşar.

Hatırla: Ülkemiz Türkiye Kuzey Yarım Küre'de yer alır, bu yüzden güney yarım küre ile ters mevsimler yaşarız.

Mevsimlerin Oluşumu ve Özel Günler

Mevsimler nasıl oluşur? Bunun için iki şart gerekli: Dünya'nın Güneş etrafında dolanması ve dönme ekseninin eğik olması.

21 Aralık (Kış Gündönümü): Kuzey yarım kürede kış başlar, en uzun gece yaşanır. Güneş ışınları oğlak dönencesine dik gelir.

21 Haziran (Yaz Gündönümü): Kuzey yarım kürede yaz başlar, en uzun gündüz yaşanır. Güneş ışınları yengeç dönencesine dik gelir.

21 Mart ve 23 Eylül (Ekinoks): Bu tarihlerde gece ve gündüz eşittir (12'şer saat). Güneş ışınları ekvatora dik düşer.

Dikkat: Dünya'nın Güneş'e uzaklığı mevsimleri etkilemez! 3 Ocak'ta en yakın, 4 Temmuz'da en uzak olmasına rağmen mevsimler eksen eğikliği ile oluşur.

İklim ve Hava Hareketleri

İklim, bir bölgede uzun yıllar boyunca görülen hava olaylarının ortalamasıdır. İklimle ilgili klimatoloji bilimi vardır ve uzmanlarına klimatolog denir.

İklimi etkileyen faktörler şunlar: ekvatora uzaklık, bitki örtüsü, yeryüzü şekilleri, denize uzaklık ve yükseklik. Bu faktörler basınç farklarını oluşturur.

Sıcak hava yoğunluğu az olduğu için alçak basınç, soğuk hava ise yoğunluğu fazla olduğu için yüksek basınç oluşturur. Rüzgar da yüksek basınçtan alçak basınca doğru oluşur.

Atmosfer %78 azot, %21 oksijen ve %1 diğer gazlardan oluşur. Hava olaylarını inceleyen bilim dalına meteoroloji, uzmanlarına meteorolog denir.

Önemli: Bulut ve yağışlar hep alçak basınç bölgelerinde oluşur!

Yağış Çeşitleri ve İklim Değişikliği

Yağışlar iki grupta toplanır: Gökyüzünde oluşanlar (yağmur, kar, dolu) ve yeryüzünde oluşanlar (çiy, sis, kırağı).

Yağmur su damlacıklarının birleşerek ağırlaşmasıyla, kar su damlalarının donmasıyla, dolu ise fırtınanın etkisiyle su damlalarının buz kütlesine dönüşmesiyle oluşur.

İklim değişikliği günümüzün en büyük sorunlarından biri. Fosil yakıtların kullanımı sera gazları salır, bu da küresel ısınmaya yol açar. Sonuçta buzullar erir, deniz seviyeleri yükselir.

Çözüm önerileri: Yenilenebilir enerji kullanmak, geri dönüşüm yapmak, enerji tasarrufu sağlamak ve ağaçlandırma çalışmaları yapmak.

Fark Et: İklim geniş alanda ve uzun sürede, hava olayları dar alanda ve kısa sürede görülür.

DNA ve Genetik Kod

Vücudundaki her hücrede milyarlarca bilgi saklı! Bu bilgiler DNA adlı molekülde kodlanmış durumda.

DNA (Deoksiribonükleikasit) hücrenin yönetici molekülüdür. Solunum, beslenme, üreme gibi yaşamsal faaliyetleri kontrol eder. Aslında dev bir kütüphane gibi düşünebilirsin.

Kalıtsal yapıların sıralanışı: Organik Baz → Nükleotid → Gen → DNA → Kromozom → Çekirdek. Kolay hatırlamak için KeDiGeNi $Kromozom-DNA-Gen-Nükleotid$ şifresini kullan!

DNA'nın özellikleri: Dört farklı organik baz içerir $A-T-G-C$, çift sarmal yapıda, kendini onarabilir. Bakterilerde sitoplazma, gelişmiş canlılarda çekirdek içinde bulunur.

Şaşırtıcı Gerçek: Bütün insanların DNA'sı %99,5 aynı! Geriye kalan %0,5'lik fark bizi birbirinden farklı yapıyor.

Nükleotid, Gen ve Kromozom

Nükleotid DNA'nın yapı taşıdır. Fosfat + şeker + organik baz üçlüsünden oluşur. İsmini organik bazından alır (Adenin nükleotid, Timin nükleotid gibi).

Eşleşme kuralı: A-T ve G-C şeklinde eşleşir. Bu yüzden bir DNA'da A sayısı = T sayısı, G sayısı = C sayısıdır.

Gen DNA üzerinde belirli görevleri olan kısımdır. Saç rengi, göz rengi, kan grubu gibi özelliklerimizi belirler. DNA üzerinde binlerce gen vardır.

Kromozom ise DNA'nın özel proteinlerle sarılmış halidir, X şeklindedir. İnsanlarda 46 kromozom var (23'ü anneden, 23'ü babadan).

Dikkat: Kromozom sayısı gelişmişliği göstermez! Eğrelti otunun 500, insanın 46 kromozomu var.

DNA'nın Kendini Eşlemesi

Hücre bölünmeden önce DNA kendini kopyalar. Bu sayede yeni hücreler aynı kalıtsal bilgilere sahip olur.

Eşleme süreci: DNA zinciri fermuar gibi ortadan açılır. Serbest nükleotidler çekirdeğe girer ve uygun yerlerine yerleşir. Sonunda iki özdeş DNA oluşur.

Her yeni DNA'da biri eski, biri yeni olmak üzere iki zincir bulunur. Ayrılan eski zincirler kalıp görevini görür.

Canlıların farklı olma nedeni: DNA'daki nükleotid sayısı ve dizilişi farklıdır. Nükleotid çeşitleri aynı olmasına rağmen dizilişleri benzersizdir.

Harika Bilgi: DNA hasarlı bile olsa kendini onarabilir! Ama karşılıklı iki nükleotid kaybolursa onaramaz.

Kalıtım ve Mendel'in Çalışmaları

Kalıtım (genetik) özelliklerin nesilden nesile aktarılmasını inceler. Bu alanın kurucusu Gregor Mendel'dir.

Temel kavramlar: Baskın gen (büyük harfle A, B) etkisini her zaman gösterir. Çekinik gen (küçük harfle a, b) sadece baskın gen yokken etkili olur.

Genotip gen yapısı, fenotip ise dış görünüştür. Fenotip = Genotip + Çevre etkisidir. Homozigot (AA, aa) saf, heterozigot (Aa) melez demektir.

Mendel bezelye bitkisi kullandı çünkü kolay yetişir, çok döl verir ve kontrolü kolaydır. Sarı tohum yeşile, yuvarlak tohum buruşuğa baskındır.

Mendel'in Başarısı: Kalıtım yasalarını keşfederek genetiğin temellerini attı!

Karakter Çaprazlamaları

Çaprazlama anne-baba karakterlerinin yavrulara nasıl geçeceğini gösterir. İki yöntemle yapabilirsin: çizgi çekme veya kare yöntemi.

Örnek 1: Saf sarı (AA) × Saf yeşil (aa) = %100 melez sarı (Aa). F1 dölünde baskın karakter görülür, çekinik gizlenir.

Örnek 2: Melez sarı (Aa) × Melez sarı (Aa) = %25 saf sarı (AA), %50 melez sarı (Aa), %25 saf yeşil (aa). Sonuç: %75 sarı, %25 yeşil.

Önemli: Çaprazlama sonuçları ihtimal verir, kesinlik değil. %100 kesin, %0 imkansız, %50 yarı yarıya şans demektir.

Pratik İpucu: Kare yöntemiyle çaprazlama yaparken, dişi karakterleri satıra, erkek karakterleri sütuna yaz!