Coğrafyanın Kodları

Coğrafya, dünyamızı anlamamızın anahtarıdır. Sana verilen bu notlar, coğrafyayı daha iyi kavramana yardımcı olacak önemli bilgileri içeriyor.

Bu ders notları, 10. sınıf coğrafya müfredatını kapsıyor ve Youtube'daki "Coğrafyanın Kodları" kanalı tarafından hazırlanmış. Konuları adım adım öğrenirken, dünyamızın nasıl şekillendiğini ve coğrafi olayların nasıl gerçekleştiğini anlayacaksın.

İlginç Bilgi: Coğrafya yalnızca haritalardan ibaret değil! Aslında yer şekilleri, iklim, nüfus ve insan-doğa etkileşimi gibi birçok konuyu kapsayan geniş bir bilim dalıdır.

Dünya'nın Tektonik Oluşumu

Dünya'mız, birbirinden farklı katmanlardan oluşan dev bir yapıdır. Tıpkı bir soğan gibi katman katmandır!

Yer Kabuğu (Litosfer), Dünya'nın en dış katmanıdır. Yoğunluğu, sıcaklığı ve kalınlığı en az olan katmandır. Okyanuslarda ince, karalarda daha kalındır. İki türü vardır:

• Sima (Okyanusal kabuk): Silisyum ve magnezyumdan oluşur
• Sial (Karasal kabuk): Silisyum ve alüminyumdan oluşur

Manto, yer kabuğunun altından çekirdeğe kadar uzanan katmandır. En fazla hacme (%84) sahiptir. İçindeki konveksiyonel (yükselim) lav akıntıları yer kabuğunda tektonik olaylara neden olur.

Çekirdek, Dünya'nın merkez bölgesidir. İçinde demir ve nikel bulunur. Yoğunluğu, sıcaklığı ve kalınlığı en fazla olan katmandır.

• Dış çekirdek: Sıvı haldedir
• İç çekirdek: Katı haldedir

Levha Tektoniği Kuramı

Alfred Wegener 1915'te "Kıtaların Kayması Kuramı"nı ortaya attı. Bu kurama göre, kıtalar geçmişte Pangea adı verilen tek bir kıtadan ve etrafını çevreleyen Panthalassa denizinden oluşuyordu.

1950'de bu kuram geliştirilerek "Levha Tektoniği Kuramı" adını aldı. Kıtaları hareket ettiren gücün, çekirdeğin ısıttığı mantonun yaptığı konveksiyonel (yükselim) hareketler olduğu kabul edildi.

Önemli: Güney Amerika ve Afrika'nın kıyı kenarları puzzle parçası gibi birbirine uyumludur. Bu bölgelerde benzer yaşlı kayalara, benzer sürüngenlere ve benzer tortul tabakalara rastlanması, kıtaların önceden birleşik olduğunun kanıtlarıdır!

Jeolojik Zamanlar

Dünya'nın oluşumundan günümüze kadar geçen süre içinde meydana gelen önemli olayları, jeolojik zamanlar halinde inceliyoruz. Her zaman diliminin kendine özgü özellikleri vardır.

Senozoyik (III. Zaman)

Kuvaterner:

• İlk insanların ortaya çıkması
• Günümüz iklim koşullarının oluşması
• Kıtaların günümüzdeki şeklini alması

Tersiyer:

• Türkiye'nin oluşumu
• Alp-Himalaya dağ kuşağının oluşumu
• Petrol, Linyit, Bor, Tuz yataklarının oluşumu

Mesozoyik (II. Zaman)

• Dinozorların yaşadığı dönem
• İlk memeli hayvanların ortaya çıkışı
• Pangea tek kıtasının ikiye ayrılması ve Tetis Denizi'nin oluşumu

Paleozoyik (I. Zaman)

• Hersiniyen-Kaledoniyen dağ sıralarının oluşumu
• İlk ağaçlar ve sık ormanların oluşumu
• Taş kömürü yataklarının oluşumu
• Pangea tek kıtasının oluşumu

Prekambriyen (İlkel Zaman)

• Su oluşumu
• İlk canlıların oluşumu
• Atmosferin oluşumu
• Kıta çekirdeklerinin oluşumu

Türkiye'nin Jeolojik Geçmişi

Paleozoyik (I. Zaman): Ülkemizde bu döneme ait eski masif araziler azdır. Ülkemizin büyük çoğunluğu Tetis denizi altındaydı. Bu döneme ait araziler: Yıldız dağları, Zonguldak çevresi, Menteşe dağları, Anamur-Alanya arası ve Bitlis çevresi.

Mesozoyik (II. Zaman): Bu dönemde Türkiye sular altındaydı. Anadolu'da birçok yerde bu döneme ait deniz canlısı fosillerine rastlanır.

Senozoyik (III. Zaman):

• Tersiyer: Anadolu deniz yüzeyine çıkarak kara halini almaya başladı. Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları oluştu.
• Kuvaterner: Ege denizi, İstanbul ve Çanakkale boğazları oluştu. Karadeniz'in tatlı suları tuzlu hale geldi. Anadolu günümüz şeklini almaya başladı.

Not: Jeolojik zamanları bazı kaynaklar dört zaman olarak öğretebilir ancak MEB kitaplarında üç zaman olarak yer almaktadır. Bu şekilde bilmen daha doğru olacaktır.

İç Kuvvetler

İç kuvvetler, yer kabuğunun şekillenmesinde etkili olan, kaynağını yerkürenin içinden alan kuvvetlerdir. İç kuvvetlerin güç kaynağı, magmadaki konveksiyonel lav hareketleridir. Dörde ayrılır:

1. Orojenez (Dağ Oluşumu)

Aşınan ve biriken malzemeler, levhaların hareketleri sırasında yan basınçlara uğrayarak yükselir ve dağları oluştururlar. Basınca uğrayan bu malzemelerin sertlikleri farklıdır ve bu farklılık iki tür dağ oluşumunu gerçekleştirir:

Kırık Dağlar: Sert yapıdaki tortullar yan basınçlara uğradığında kırılırlar.

• Yüksekte kalan kısımlar: Horst
• Alçakta kalan kısımlar: Graben

Kıvrım Dağlar: Yumuşak yapıdaki tortullar yan basınçlara uğradığında kıvrılırlar.

• Yüksekte kalan kısımlar: Antiklinal
• Alçakta kalan kısımlar: Senklinal

2. Epirojenez (Kıta Oluşumu)

Geniş kara kütlelerinin yükselip-alçalması hareketlerine denir. Yer kabuğu manto üzerinde belirli bir izostatik dengeyle yüzer haldedir. Yer kabuğunda ağırlık değişimi olduğu zaman bu denge bozulur ve epirojenez faaliyetleri gerçekleşir.

Transgresyon: Kara kütlesinin ağırlaşıp çökmesi ve denizin karaya ilerlemesi hareketidir.

Regresyon: Kara kütlesinin hafifleyip yükselmesi ve denizin karadan geri çekilmesidir.

Düşün: Transgresyon ve regresyona Dünya üzerinden hangi örnekleri verebilirsin? Kıtaların yükselmesine ve alçalmasına neden olan olaylar nelerdir?

Depremler

Deprem (Seizma), yer kabuğunda çeşitli nedenlerle ortaya çıkan ani sarsıntılara denir. Oluşumuna göre üç çeşit deprem vardır:

Çöküntü Depremleri: Karstik arazilerde mağaraların, galerilerin çökmesi sonucunda oluşurlar. Yakın çevrede etkisini gösterirler ve küçük çaplıdırlar.

Volkanik Depremler: Volkanizma sırasında ortaya çıkan deprem türüdür. Yakın çevresini etkileyebilir.

Tektonik Depremler: Konveksiyonel lav hareketlerinin neden olduğu levha sıkışmaları ve gerilmeleri sırasında oluşan kırıklar boyunca görülen depremlerdir. Bunlar:

• Etki alanı en geniş depremlerdir
• En fazla zarar veren depremlerdir
• En fazla görülen deprem çeşididir

Fay (Kırık): Yer kabuğu hareketleri sonucunda oluşan kırık hatlarına fay denir. Hareket yönlerine göre üçe ayrılırlar:

• Normal Fay
• Yanal Atımlı Fay
• Ters Fay

Sismograf: Yer hareketlerini kaydederek sarsıntıların büyüklüğünü, süresini, merkezini ve saatini ölçen alettir.

Yeryüzündeki Önemli Deprem Alanları:

• Pasifik Deprem Kuşağı
• Alp-Himalaya Deprem Kuşağı
• Atlantik Deprem kuşağı

Yeryüzündeki depremlerin yaklaşık 4/5'i Pasifik Deprem Kuşağında gerçekleşir.

Deprem bölgeleri ile paralellik gösteren durumlar:

• Levha sınırları
• Fay (kırık) hatları
• Volkanizma alanları
• Sıcak su kaynakları
• Genç oluşumlu araziler

Bilgi Notu: Deprem dalgaları nelerdir? Hangileri daha fazla yıkıcı etkiye sahiptir? Bu konuda araştırma yapabilirsin.

Kayaçlar ve Topoğrafya

Kayaçlar, yeryüzünü şekillendiren temel unsurlardır. Oluşumlarına göre üçe ayrılırlar:

Püskürük Kayaçlar $Magmatik/Volkanik/Katılaşım$

İç Püskürük Kayaçlar: Yer altında yavaş soğumayla oluşurlar. İri kristallidirler. Zamanla üstündeki tabakalar aşınınca yüzeye çıkarlar.

• Granit, Siyenit, Diyorit, Gabro

Dış Püskürük Kayaçlar: Yüzeyde soğuma sonucu oluşurlar. İnce kristallidirler. Yüzeyde soğuma olduğu için hızlı soğuma gerçekleşir.

• Obsidyen (Volkan camı), Tüf (Kül), Andezit (Ankara taşı), Bazalt

Tortul Kayaçlar (Sedimenter)

Fiziksel Tortul Kayaçlar: Fiziksel ayrışma oluşumunda etkilidir. Doğal çimento ile birleşirler. Dayanıklı kayaçlar değildir.

• Çakıl taşı (Konglomera), Kum taşı, Kil taşı, Mil taşı

Kimyasal Tortul Kayaçlar: Kimyasal ayrışma oluşumunda etkilidir. Suda eriyebilen kayaçlardır. Dayanıklı kayaçlar değildir.

• Kireç taşı (Kalker), Kaya tuzu (Halit), Alçı taşı (Jips)

Organik Tortul Kayaçlar: Bitki ve hayvan kalıntılarının birikmesi sonucunda oluşurlar.

• Kömür, Mercan, Tebeşir

Başkalaşım Kayaçlar (Metamorfik)

Başkalaşım kayaçları, yüksek sıcaklık ve yüksek basınç altında başkalaşıma uğrarlar.

• Kalker → Mermer
• Kum taşı → Kuvarsit
• Kil taşı → Şist
• Granit → Gnays
• Kömür → Elmas

Biliyor muydun? Elmas, kömürün yüksek basınç ve sıcaklık altında başkalaşıma uğramasıyla oluşur. Bu nedenle hem çok değerli hem de çok serttir!

Kayaçların Oluşturduğu Yeryüzü Şekilleri

Farklı kayaçlar, farklı yeryüzü şekillerinin oluşmasına neden olur. İşte bazı önemli örnekler:

Tor Topoğrafyası

Etrafı aşınan granitlerin yüzeyde bloklar halinde oluşturduğu şekillerdir.

• Ülkemizde Aydın-Çine arasında görülür.
• Oluşumunda etkili olan kayaç: Granit

Peri Bacaları

Volkanik arazilerde sel sularının tüflerden oluşan araziyi aşındırması sonucunda oluşur.

• Kapadokya güzel örneklerinden biridir.
• Oluşumunda etkili olan kayaç: Andezit, Bazalt ve Tüf

Traverten

Su içindeki kalsiyum karbonatın çökmesi sonucunda oluşan şekillerdir.

• Denizli Pamukkale travertenleri ülkemizde önemli örneklerinden biridir.
• Oluşumunda etkili olan kayaç: Kireçtaşı (Kalker)

Kırgıbayır

Kurak ve yarı kurak alanlarda bitki örtüsünün seyrek olduğu yerlerde, birbirinden keskin sırtlarla ayrılmış yarıntılardır.

• Oluşumunda etkili olan etkenler: Kurak iklim ve killi topraklar

Peneplen

Akarsu aşınımının son evresinde oluşan deniz seviyesindeki yüzeyi az engebeli geniş düzlüklerdir.

• Oluşumunda etkili olan etken: Uzun süreli aşınma

İlginç Bilgi: Peri bacalarının üst kısmında sert kayaçlar (bazalt, andezit), alt kısmında ise kolay aşınabilen tüf gibi kayaçlar bulunur. Selinti suları alttaki yumuşak kayaçları aşındırırken, üstteki sert kayaç şapka gibi kalarak bu ilginç şekillerin oluşmasını sağlar!

Türkiye'de İç Kuvvetler

Türkiye, genç bir ülkedir ve iç kuvvetler tarafından hala şekillendirilmektedir. Ülkemizdeki başlıca iç kuvvetler ve etkileri şunlardır:

Türkiye'de Epirojenez

• Anadolu, Senozoyik (3.zaman) Tersiyer'de levhaların sıkıştırması sonucu yükselerek kara haline gelmiştir
• Dış kuvvetlerle aşınan Türkiye hafiflemiş ve Epirojenez sonucu yükselmiştir

Türkiye'de Epirojenez Yükselmeleri:

• Anadolu yarımadasının yükselmesi
• Karadeniz ve Akdeniz çanaklarının çökmeye uğraması
• Çukurova'nın çökmesi
• Ergene Havzasının çökmesi

Türkiye'de Orojenez

Türkiye'deki dağlar Alp-Himalaya dağ kuşağı sonucunda 3.zamanda oluşmuştur:

• Kıvrım Dağları: Kuzey Anadolu Dağları ve Toros Dağları
• Kırık Dağları: Batı Anadolu dağları

Türkiye'de Volkanizma

Ülkemizde aktif volkanlar bulunmaz.

Volkanik Dağlar:

• Güneydoğu Anadolu: Karacadağ
• Doğu Anadolu: Nemrut, Süphan, Tendürek, Ağrı
• İç Anadolu: Erciyes, Melendiz, Hasan, Karacadağ, Karadağ

Kula Volkanları: Manisa sınırları içindedir. Ülkemizdeki en genç volkanik arazidir. Türkiye'nin ilk jeopark alanıdır.

Türkiye'de Depremler

Ülkemiz, Alp-Himalaya dağ kuşağında oluşmuş genç bir ülkedir. Bu nedenle önemli bir deprem sahasıdır.

Çöküntü Depremleri: Karstik arazinin yoğun olduğu Akdeniz bölgesinde görülür.

Volkanik Depremler: Aktif volkanlarımız olmadığı için ülkemizde görülmez.

Tektonik Depremler: Ülkemizde en yaygın görülen deprem türüdür. Başlıca fay hatları:

• Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF)
• Batı Anadolu Fay Hattı (BAF)
• Doğu Anadolu Fay Hattı (DAF)

Unutma: Türkiye, dünyanın en aktif deprem kuşaklarından biri olan Alp-Himalaya deprem kuşağında yer alır. Bu nedenle depreme karşı her zaman hazırlıklı olmalıyız!

Dış Kuvvetler - Akarsular

Akarsular, karaların %70'inde etkili olabilen, en geniş etki alanına sahip dış kuvvettir.

Denge Profili

Akarsuyun aşındırma yapmasıyla arazinin 1.profilden 6. profile gelmesi, taban seviyesine (deniz seviyesine) yaklaşmasıyla yatak eğiminin aldığı şekle denge profili denir.

Denge Profiline ulaşmamış akarsu özellikleri:

• Yatak eğimi fazladır
• Aşındırma gücü fazladır
• Enerji potansiyeli fazladır
• Akış hızı fazladır
• Akarsuda ulaşım yapılamaz
• Tarım arazilerini sulamak zordur
• Derine aşındırma fazladır
• Taban seviyesinden uzaktır

Akarsuyun Aşındırmasını Arttıran Faktörler

• Akış hızının artması
• Eğimin artması
• Su miktarının artması
• Dirençsiz kayaçların fazlalığı
• Akarsu yatağının daralması

Aşınım Şekilleri

Plato: Akarsular tarafından yarılmış yüksek düzlüklere plato denir.

Şelale: Arazideki eğim kırıklıklarından dolayı yüksekten düşen sulara verilen isimdir. Daha küçük olanlarına çağlayan denir.

Dev Kazanı: Yüksekten düşen suların düştüğü yeri oymasıyla oluşan çukurlardır.

Kırgıbayır: Kurak ve yarı kurak alanlarda bitki örtüsünün seyrek olduğu yerlerde, birbirinden keskin sırtlarla ayrılmış yarıntılardır.

Peneplen: Akarsu aşınımının son evresinde oluşan deniz seviyesindeki yüzeyi az engebeli geniş düzlüklerdir.

Peribacaları: Üst kısmında Bazalt ve Andezit gibi sert kayaçların, alt kısmında tüf gibi aşınabilir kayaçların bulunduğu, selinti sularıyla oluşmuş sütun biçimindeki yükseltilerdir.

Önemli: Akarsular, sadece aşındırma değil, aynı zamanda taşıma ve biriktirme yoluyla da yeryüzünü şekillendirirler. Örneğin, deltalar akarsuyun taşıdığı malzemeleri denize taşıyıp biriktirmesiyle oluşur.

Vadiler ve Birikim Şekilleri

Vadi Türleri

Vadi: Akarsuyun yatağını aşındırması sonucunda oluşan çanaklardır. Çeşitli türleri vardır:

Çentik Vadi: Akarsuyun aşındırma gücünün fazla olduğu yerlerde profili 'V' şeklinde olan vadilerdir.

Asimetrik Vadi: Farklı dirençteki kayaçlardan oluşan arazide, dirençsiz kayaçların olduğu tarafın daha fazla aşınmasıyla oluşmuş vadilerdir. Dirençli taraf daha dik kalır.

Kanyon Vadi: Farklı dirençteki tabakaların, özellikle kolay aşınan malzemelerin farklı aşınması sonucunda oluşmuş yamacı dik, taraçalı vadilerdir.

Tabanlı Vadi: Akarsuyun aktığı yatağı zamanla genişletmesi sonucunda oluşan vadilere verilen isimdir.

Boğaz Vadi: Dağ sıralarının enine yarılması sonucunda oluşan vadilerdir. Yarma vadiler olarak da adlandırılırlar.

Birikim Şekilleri

Birikinti Konisi: Akarsuyun getirdiği malzemelerin yamaçta birikmesi sonucunda oluşurlar. Birikinti yelpazesi de denir.

Dağ Eteği Ovası: Birikinti konilerinin dağ eteğinde zamanla birleşip büyümesiyle oluşmuş şekillere verilen isimdir.

Dağ İçi Ovası: Akarsuyun taşıdığı malzemeleri eğimin azaldığı yerde biriktirmesi sonucunda oluşan ovalardır.

Taban Seviyesi Ovası: Akarsuyun taşıdığı malzemeleri eğimin azalmasıyla beraber taban seviyesine yakın yerlerde biriktirmesi sonucunda oluşurlar.

İpucu: Vadi türlerini, bir vadinin nasıl oluştuğunu ve şekillendiğini düşünerek hatırlayabilirsin. Örneğin, "çentik vadi" ismi, vadinin kesitinin V şeklinde olmasından gelir.