Sinir Sistemi - I

Sinir hücrelerin nasıl çalıştığını anlamak, beynin ve tüm vücudun nasıl koordineli hareket ettiğini çözmek gibi. Nöronlar, sinir sisteminin temel yapı taşları olup gövde, akson ve dendrit kısımlarından oluşur.

Schwann hücreleri aksonları sararak miyelin kılıf oluşturur. Bu kılıf sayesinde sinir impulsu çok daha hızlı iletilir - tıpkı elektrik kablosunun yalıtımı gibi. Miyelin kesintiye uğradığı noktalara Ranvier boğumları denir.

Görevlerine göre üç tür nöron vardır: Duyu nöronları dışarıdan aldığı bilgileri merkeze taşır, ara nöronlar beyinde ve omurilikte bu bilgileri işler, motor nöronlar ise cevabı ilgili organa götürür. Bu üçlü sistem sayesinde bir dokunma hissinden kasların hareket etmesine kadar her şey gerçekleşir.

Eşik değer kuralı oldukça önemli: Nöron belirli bir şiddetin altındaki uyarılara hiç cevap vermez, üstündekine ise hep aynı güçte cevap verir. Buna "hep ya hiç" kuralı denir. Sinapslar da seçici davranır - bazı impulsları geçirir, bazılarını durdurur.

Önemli Bilgi: Glia hücreleri nöronları destekleyen yardımcı hücrelerdir ve beş farklı türü vardır.

Sinir Sistemi - II

Sinir sistemi merkezi (beyin ve omurilik) ile çevresel olmak üzere iki ana bölüme ayrılır. Bu sistemin nasıl organize olduğunu bilmek, sinir sisteminin karmaşık işleyişini anlamak için kritik.

Beyin dört ana bölümden oluşur: Ön beyin (düşünme, hafıza), ara beyin (duyuları toplama ve hormonları kontrol etme), orta beyin $görme-işitme refleksleri$ ve arka beyin (yaşamsal fonksiyonlar). Hipotalamus vücut sıcaklığı ve su dengesini kontrol ederken, omurlik soğanı solunum ve kalp atışı gibi yaşamsal işlevleri yönetir.

Omurilik hem beyin ile organlar arasında köprü görevi yapar, hem de birçok refleksin merkezi. Diz kapağı refleksi gibi basit refleksler doğrudan omurilikte gerçekleşir - beyne gitmesine gerek yoktur.

Beyin omurilik sıvısı (BOS) merkezi sinir sistemini korur ve besler. Üç zar (sert, örümcek, ince) bu sistemi dış etkilerden korur.

Dikkat: Omurlik soğanı hasar görürse yaşamsal fonksiyonlar durabilir - bu yüzden boyun kırıkları çok tehlikeli.

Endokrin Bezler ve Hormonlar - I

Hormonlar vücudun kimyasal haberci sistemi. Endokrin bezler hormonlarını doğrudan kana verirken, ekzokrin bezler kanallar yoluyla salgılarını verir. Karma bezler ise her iki işlevi de yapar.

Hipofiz bezi "ana bez" olarak bilinir çünkü diğer bezleri kontrol eder. Ön lobundan FSH (cinsel gelişim), LH $yumurtlama/sperm olgunlaşması$, STH (büyüme) gibi önemli hormonlar salgılanır. STH eksikliğinde cücelik, fazlalığında devlik görülür.

Tiroit bezinden salgılanan tiroksin metabolizma hızını belirler. Eksikliğinde çocuklarda kretenizm (zeka geriliği), yetişkinlerde guatr görülür. Kalsitonin ise kan kalsiyum seviyesini düşürür.

Arka hipofizden ADH (su tutma) ve oksitosin (doğum ve emzirme) hormonları salgılanır. ADH eksikliğinde "şekersiz şeker hastalığı" ortaya çıkar.

Sınav İpucu: Hormonlar ve etki ettikleri organları eşleştirme soruları çok sık çıkar.

Endokrin Bezler ve Hormonlar - II

Böbrek üstü bezi stres durumlarında hayatta kalmamızı sağlayan hormonları üretir. Adrenalin tehlike anında kalbi hızlandırır, kan basıncını yükseltir ve enerji sağlar - "savaş ya da kaç" tepkisi böyle oluşur.

Pankreas kan şekerini kontrol eden en önemli bezdir. İnsülin kan şekerini düşürür, glukagon yükseltir. Bu iki hormon sürekli denge halinde çalışır. İnsülin eksikliğinde diyabet gelişir.

Eşeysel bezler ergenlik değişimlerini yönetir. Östrojen kızlarda, testosteron erkeklerde ikincil cinsel özelliklerin gelişimini sağlar. Progesteron hamileliğin devamını sağlar.

Geri bildirim mekanizması hormon dengesini korur. Çoğunlukla negatif geri bildirim vardır - hormon fazla olunca salgı azalır, az olunca artar. Bu sistem vücudun dengesini korur.

Pratik Bilgi: Tip 1 diyabette insülin şart, Tip 2'de genellikle diyet ve egzersiz yeterli.

Sinir Sistemi Hastalıkları

Multiple Skleroz (MS) bağışıklık sisteminin kendi miyelin kılıflarına saldırmasıyla oluşur. Miyelin kılıf hasar gördükçe sinir iletimi bozulur, hareket ve denge problemleri başlar.

Alzheimer hafıza kaybıyla kendini gösterir. Beyin kabuğundaki nöronların ölmesi ve asetilkolin eksikliği nedeniyle özellikle yakın geçmiş hatırlanamaz. Yaş ilerledikçe risk artar.

Parkinson hareket bozukluklarına yol açar. Orta beyindeki dopamin üreten hücreler öldükçe titreme, denge kaybı ve yavaş hareket ortaya çıkar. Bilinen kesin tedavisi yoktur.

Epilepsi beyin hücrelerinde anormal elektrik aktivitesi sonucu oluşur. Nöbetler şeklinde kendini gösterir ve genellikle çocukluk-ergenlik döneminde başlar. Düzenli ilaç kullanımı çok önemli.

Depresyon sadece üzüntü değil, beyindeki serotonin, dopamin ve noradrenalin eksikliği nedeniyle oluşan ciddi bir hastalıktır. Tedavi mümkün ve mutlaka uzman yardımı alınmalı.

Önemli: Bu hastalıkların çoğu erken teşhis ve düzenli tedaviyle kontrol altına alınabilir.

Sinir Sisteminin Korunması

Sinir sistemi sağlığı doğumdan önceki dönemde başlar. Anne karnındayken folik asit (B9 vitamini) eksikliği beyin gelişimini olumsuz etkiler. Hamile annelerin beslenme kalitesi bebeklerin sinir sistemi gelişimi için kritik.

B grubu vitaminler sinir sistemi sağlığının temelini oluşturur. Eksikliğinde depresyon, dikkat dağınıklığı ve unutkanlık gibi sorunlar ortaya çıkar. Düzenli ve dengeli beslenme bu vitaminleri sağlar.

Düzenli uyku beynin kendini onarması için şart. 6-8 saat uyku sırasında beyin bilgileri organize eder, gereksiz olanları atar ve hafızayı güçlendirir. Yetersiz uyku öğrenmeyi doğrudan etkiler.

Spor yaparken salgılanan endorfin hormonu doğal antidepresan etkisi yapar. Düzenli egzersiz hem stresi azaltır hem de beyin fonksiyonlarını iyileştirir.

Alkol ve sigara sinir hücrelerine doğrudan zarar verir. Özellikle hamilelikte alkol kullanımı fetusun sinir sisteminde kalıcı hasarlara neden olabilir. Bu zararlı maddelerden uzak durmak kritik.

Yaşam İpucu: Stresi yönetmek, düzenli spor yapmak ve sağlıklı beslenme sinir sisteminizi korumanın en etkili yolları.

Duyu Organları

Kulak üç bölümden oluşur: Dış kulak ses toplar, orta kulak $çekiç-örs-üzengi$ sesi güçlendirir, iç kulak sesi elektrik sinyaline çevirir. Salyangoz işitmeyi, yarı daire kanalları dengeyi sağlar.

İşitme süreci şöyle işler: Ses dalgaları kulak zarını titreştirir, kemikçikler bu titreşimi oval pencereye iletir, vestibular kanaldaki sıvı harekete geçer ve Korti organında elektrik sinyali oluşur.

Dil üzerindeki papillalar içinde tat tomurcukları bulunur. Her tat almacı tüm tatları (tatlı, tuzlu, acı, ekşi, umami) algılayabilir. Maddenin tadını alabilmek için önce mukus içinde çözünmesi gerekir.

Burunda koku reseptörleri mukus içindeki koku moleküllerini algılar. Koku duyusu tat alma ile yakından ilişkilidir - nezle olduğumuzda yemeklerin tadını almamamızın sebebi budur.

Denge yarı daire kanallarındaki endolenf sıvısının hareketi ile sağlanır. Bu sıvı hareket ettiğinde ampulla bölgesindeki reseptörler uyarılır ve beyine denge bilgisi gönderilir.

İlginç Bilgi: Koku duyusu doğrudan limbik sisteme bağlıdır, bu yüzden kokular güçlü hatıralar uyandırır.

Duyu Organları Hastalıkları

Göz hastalıkları arasında miyopi (yakını iyi görme), hipermetropi (uzağı iyi görme) ve astigmatizm (bulanık görme) lens kusurları nedeniyle oluşur. Katarakt lensin bulanması, glokom göz tansiyonu yüksekliğidir.

Orta kulak iltihabı genellikle östaki borusunun tıkanması sonucu mikroplarin kulağa ulaşmasıyla oluşur. Vertigo denge organının bozulmasıyla baş dönmesi şeklinde kendini gösterir.

Sağırlık iki türdür: İletim tipi kulağın fiziksel yapılarındaki bozukluk, sinirsel tip ise koklea veya sinir yollarındaki hasar nedeniyle oluşur. Erken teşhis tedavi başarısını artırır.

Sinüzit sinüs boşluklarının iltihaplanmasıdır ve şiddetli baş ağrısına neden olur. Tat körlüğü genellikle koku alma bozukluklarına eşlik eder.

Vitiligo deride pigment kaybı nedeniyle beyaz lekeler oluşmasıdır. Dünya nüfusunun %1'inde görülür.

Korunma: Düzenli kontroller, aşırı sıcak-soğuktan korunma ve hijyen kurallarına uymak duyu organlarını korur.

İskelet Sistemi

Kemik doku canlı bir dokudur ve sürekli yenilenir. Osteositler kemik hücreleri, ossein ise ara maddedir. Ossein organik (kollajen) ve inorganik (kalsiyum fosfat) kısımlardan oluşur.

Sıkı kemik uzun kemiklerin gövdesinde bulunur ve Havers kanalları içinde kan damarları ve sinirler geçer. Süngerimsi kemik gözenekli yapıda olup içindeki kırmızı kemik iliğinde kan hücreleri üretilir.

Kıkırdak doku kemiklerin eklem yerlerinde, kulak kepçesinde ve burnumuzda bulunur. Hiyalin, fibröz ve elastik olmak üzere üç türü vardır.

Eklemler hareket türüne göre oynamaz, yarı oynar ve oynar olmak üzere üç gruba ayrılır. Oynar eklemlerde sinovial sıvı kayganlık sağlar ve aşınmayı önler.

Kemikler şekline göre uzun, kısa, yassı ve düzensiz olarak sınıflandırılır. Periyost kemiğin onarımını ve enine büyümesini sağlarken, epifiz plağı boyuna büyümeden sorumludur.

Hatırla: Kemik canlı bir doku olduğu için kırıldığında kendini onarabilir.

Kas Sistemi

Kas doku kimyasal enerjiyi mekanik enerjiye dönüştürür. Çizgili kas, düz kas ve kalp kası olmak üzere üç türü vardır. Çizgili kaslar istemli hareketleri, düz kaslar iç organları, kalp kası ise kalbi çalıştırır.

Sarkomer çizgili kasın fonksiyonel birimidir. Aktin ve miyozin filamentleri kasılma sırasında birbirleri arasına girer. A bandı değişmezken, I bandı daralır ve H bandı kaybolur.

Kas kasılması üç evrede gerçekleşir: Gizli evre (uyarıdan kasılma başlangıcına kadar), kasılma evresi ve gevşeme evresi. Her evrede ATP enerjisi gerekir.

Kas enerjisi sırasıyla ATP, kreatin fosfat ve glikozdan sağlanır. Uzun süreli çalışmalarda oksigen yetersizliğinde laktik asit fermantasyonu devreye girer ve kas yorgunluğu oluşur.

Kas hastalıkları arasında romatoid artrit (otoimmün eklem iltihabı), osteoartrit (kıkırdak aşınması) ve menisküs yırtığı (diz kıkırdağı hasarı) önemlidir.

Spor İpucu: Düzenli egzersiz kas gücünü artırır ve ATP üretimini iyileştirir.