11. Sınıf Biyoloji: Sinir Sistemi Konusu

Sinir Sisteminin Yapısı ve Hücre Çeşitleri

Sinir dokusu, nöron adı verilen sinir hücreleri ve onlara destek olan glia hücrelerinden oluşur. Nöronlar, vücudumuzda impuls adı verilen elektriksel sinyalleri taşıyan özel hücrelerdir ve diğer hücrelerden farklı olarak bölünme yetenekleri yoktur.

Her nöron üç ana kısımdan oluşur: hücre gövdesi, dendrit ve akson. Hücre gövdesinde çekirdek ve organeller bulunur. Sentrozom olmadığı için bölünemezler. Dendritler, hücre gövdesinden çıkan kısa uzantılardır ve diğer nöronlardan gelen uyarıları alırlar. Aksonlar ise hücre gövdesinden çıkan uzun uzantılardır ve uyarıyı başka nöronlara iletirler.

Bazı aksonların etrafında miyelin kılıf bulunur. Bu yağdan zengin kılıf, Schwann hücreleri (çevresel sinir sisteminde) veya oligodendrosit hücreleri (merkezi sinir sisteminde) tarafından oluşturulur. Miyelin kılıf, impulsun hızlı iletimine yardımcı olur. Kılıfın kesintiye uğradığı yerler Ranvier boğumları olarak adlandırılır.

Bunu Biliyorsun! Nöronların bölünememesi, beyin hasarının neden kalıcı olabildiğini açıklıyor. Sinir hücreleri yenilenemiyor, bu yüzden travmatik beyin yaralanmaları veya inme durumlarında kayıp işlevlerin geri kazanılması zor olabiliyor.

Nöronlar görevlerine göre üç çeşide ayrılır:

• Duyu nöronları: Reseptörlerden aldıkları uyarıları merkezi sinir sistemine taşırlar. Zarar görmeleri lokal anesteziye neden olur.
• Ara nöronlar: Merkezi sinir sisteminde bulunup, duyu ve motor nöronlarını birbirine bağlarlar. Zarar görmeleri felce neden olabilir.
• Motor nöronlar: Merkezi sinir sisteminden gelen cevabı efektor organlara iletirler. Zarar görmeleri körlüğe neden olabilir.

Nöronda İmpuls Oluşumu ve İletimi

Reseptörler bir uyarıyı algıladığında, nöronlarda elektrokimyasal değişiklikler oluşur. Bu değişikliklere impuls denir. Ama her uyarı impuls oluşturmaz. Bir nöronda impuls oluşturabilen en düşük uyarı şiddetine eşik değer denir. Eşik değerin altındaki uyarılar hiçbir etki oluşturmazken, üstündekiler tam güçle yanıt verir - buna "ya hep ya hiç prensibi" denir.

İki nöron arasında impuls hızını etkileyen iki önemli faktör vardır. Birincisi, miyelin kılıf varlığıdır - miyelin kılıflı nöronlarda atlamalı iletim sayesinde impuls daha hızlı ilerler. İkincisi, akson çapıdır - çap arttıkça iletim hızı da artar.

İmpulsun bir nörondan diğerine aktarıldığı bağlantı bölgesine sinaps denir. Akson uçları, sinaptik yumru denilen şişkinliklerle sonlanır. Bu yumrularda, kimyasal iletimi sağlayan nörotransmitter adlı maddeler bulunan kesecikler vardır. Nörondaki elektriksel iletim, sinapslarda kimyasal iletim şeklini alır.

Merak Et! Beynimizdeki nöronlar arasında yaklaşık 100 trilyon sinaps bulunur! Bu inanılmaz karmaşık ağ, düşüncelerimizi, hareketlerimizi, duygularımızı ve hafızalarımızı oluşturur.

İnsan sinir sistemi iki ana kısma ayrılır: Merkezi Sinir Sistemi ve Çevresel Sinir Sistemi. Merkezi Sinir Sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Beyin, ön beyin, ara beyin ve arka beyinden oluşan karmaşık bir yapıdır. Ara beyinde talamus, hipotalamus ve epitalamus bulunur. Arka beyin ise beyincik, omurilik soğanı ve ponstan oluşur. Çevresel Sinir Sistemi ise duyu ve motor sinirlerini içerir.

Nöronda ve sinapsta iletim birbirinden farklıdır. Nöronda iletim tek yönlü (dendritten aksona), elektrokimyasal, "ya hep ya hiç" kuralına bağlı ve hızlıdır. Sinapsta iletim ise kimyasal, seçici, dirençli ve daha yavaştır.