Canlıların Temel Özellikleri

Canlılar, tek hücreli ve çok hücreli olarak iki gruba ayrılır. Tek hücrelilere bakteri, arke, öglena gibi mikroskobik canlılar; çok hücrelilere ise bitkiler, hayvanlar ve mantarlar örnek verilebilir. Hücrelerin yapısal özelliklerine göre prokaryot (çekirdek zarı olmayan) ve ökaryot (çekirdek zarı olan) olmak üzere iki farklı hücre tipi bulunur.

Canlılar beslenme biçimlerine göre ototrof (kendi besinini üreten), heterotrof (hazır besinle beslenen) ve miksotrof (her iki şekilde de beslenebilen) olabilir. Örneğin bitkiler fotosentez yaparak kendi besinini üretirken, hayvanlar hazır besinlerle beslenir. Öglena ise ışık varken fotosentez yapar, yokken hazır besinlerle beslenir.

Canlıların diğer temel özellikleri arasında solunum, metabolizma, büyüme-gelişme, hareket, boşaltım, üreme, uyarılara tepki verme, organizasyon ve adaptasyon yer alır. Tüm canlı hücrelerde ortak olarak hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve kalıtım materyali $DNA/RNA$ bulunur.

Dikkat! Canlılarda katabolizma (yıkım) hem hücre içinde hem dışında gerçekleşebilirken, anabolizma (yapım) sadece hücre içinde gerçekleşir. Bu farkı unutmamak önemli!

Boşaltım ve Üreme

Canlılar metabolik atıklarını uzaklaştırmak zorundadır. Hücresel solunumda oluşan amonyak (NH3), üre veya ürik asit şeklinde atılabilir. Tek hücreliler ve balıklar amonyağı doğrudan atarken, memeliler ve kurbağalar üre şeklinde, böcekler, sürüngenler ve kuşlar ise ürik asit şeklinde atar. Omurgalı hayvanların temel boşaltım organı böbrektir.

Üreme, canlıların nesillerini devam ettirebilmek için kendilerine benzer bireyler oluşturmasıdır. Eşeysiz üreme mitozla gerçekleşir ve çeşitlilik sağlamaz. Eşeyli üreme ise mayozla gerçekleşir ve genetik çeşitliliğe yol açar. Üreme, yaşam için zorunlu değildir; örneğin kısır bireyler yaşamlarını sürdürebilir.

Canlıların diğer ortak özellikleri uyarılara tepki (refleks), organizasyon ve adaptasyondur. Adaptasyon, yaşama ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliklerdir. Örneğin, ahtapotların renk değiştirmesi veya kutup ayılarının küçük kulak ve buruna sahip olması birer adaptasyondur.

Bilgi: Tüm canlılar monomer (küçük) molekülleri polimer (büyük) moleküllere çevirebilir ve tam tersini yapabilir. Bu kimyasal işlemler, yaşamın devamı için gereklidir!

İnorganik Bileşikler: Su ve Asit-Baz-Tuz

Su (H2O), canlılarda çok önemli roller üstlenir. İyi bir çözücü ve taşıyıcıdır, vücut ısısını dengeler ve enzimlerin çalışabilmesi için uygun ortam sağlar. Bitkiler fotosentez için suya ihtiyaç duyar. Su molekülleri arasındaki kohezyon kuvveti sayesinde bitkiler suyu yukarı taşıyabilir. Su ile ilgili iki önemli reaksiyon dehidrasyon (su çıkışıyla birleşme) ve hidroliz (su kullanarak parçalama) tepkimeleridir.

Asit, baz ve tuzlar vücuttaki sıvıların yoğunluğunu ve pH'ını dengede tutar. Asitler suda H+ iyonu, bazlar ise OH- iyonu verir. Bir ortamın pH değeri asitlik veya bazlık derecesini gösterir. pH 7 nötr, 7'den küçük değerler asidik, 7'den büyük değerler baziktir. pH azaldıkça asitlik artar, pH arttıkça bazlık artar.

Mineraller vücut için hayati önem taşır. Organik moleküllere bağlanabilir, enzimlere kofaktör olarak yardım eder ve eksikliklerinde çeşitli hastalıklar ortaya çıkar. Her mineralin vücutta farklı görevleri vardır.

Not: Hidroliz hem hücre içinde hem de dışında gerçekleşebilirken, dehidrasyon sentezi sadece hücre içinde gerçekleşir. Sınavlarda bu ayrıntı mutlaka soruluyor!

Önemli Mineraller ve İşlevleri

Kalsiyum (Ca) kemik ve dişlerin sertliğini sağlar, sinir sistemi ve kasların çalışmasında rol oynar, kanın pıhtılaşmasını sağlar. Eksikliğinde kemikler yumuşar ve eğilir. Fazlalığında kireçlenme ve böbrek taşı oluşabilir.

Demir (Fe) kana kırmızı renk veren hemoglobinin yapısında bulunur, oksijen taşınmasında görev alır. Eksikliğinde kansızlık (anemi) oluşur. Bitkiler klorofil sentezlemek için demir kullanır, ancak klorofilin yapısında demir yoktur.

İyot (I) tiroit bezi hormonu olan tiroksinin yapısında bulunur. Eksikliğinde basit guatr hastalığı görülür, çocuklarda büyüme ve zeka geriliği oluşabilir.

Çinko (Zn) bazı enzimlerin yapısına katılır, bağışıklık sistemini güçlendirir. Eksikliğinde saç dökülmesi, akne, tırnaklarda beyaz lekeler görülür.

Önemli: Bir mineral eksikliği başka bir mineralle giderilemez! Bu yüzden dengeli beslenme çok önemlidir. Dengeli beslenerek gerekli tüm mineralleri almaya özen göstermelisin.