Sosyal Bilgiler 2. Ünite Konu Özeti

Bir Devlet Doğuyor

Anadolu Selçuklu Devleti'nin 1243'teki Kösedağ Savaşı'nda Moğollara yenilmesi, Anadolu'da otorite boşluğu yaratmıştır. Bu dönemde Kayı boyuna mensup Ertuğrul Gazi'nin oğlu Osman Bey, 1299 yılında bağımsızlığını ilan ederek Osmanlı Beyliği'ni kurmuştur.

Osmanlı Beyliği kısa sürede büyüyüp güçlenmiştir. Bunun birçok nedeni vardır: Coğrafi konumunun elverişli olması, merkeziyetçi bir devlet anlayışını benimsemesi ve farklı milletlere karşı adil davranması en önemli nedenlerdir. Ayrıca gaza ve cihat anlayışını benimsemeleri, Türkmen ve Ahilerin desteğini almaları da büyümelerinde etkili olmuştur.

Osman Bey $1299-1324$ devletin kurucusudur. Bilecik, Yarhisar ve İnegöl'ü fethetti ve Bilecik'i başkent yaptı. Orhan Bey $1324-1362$ ise Bursa'yı fethederek başkent yaptı ve Karesioğulları Beyliği'ni alarak Osmanlı'ya ilk deniz kuvvetlerini kazandırdı. Ayrıca ilk düzenli orduyu ve divan teşkilatını kurdu.

Biliyor muydun? I. Murad, devşirme sistemini kurup Yeniçeri Ocağı'nı açarak Osmanlı'nın askeri gücünü büyük ölçüde artırmıştır. Ayrıca ilk kez "Sultan" unvanını kullanmıştır!

I. Murad $1362-1389$ Edirne'yi fethederek başkent yaptı ve tımar sistemini uyguladı. I. Beyazid (Yıldırım) ise İstanbul'u kuşatan ilk Osmanlı padişahı oldu, ancak 1402'de Timur'a karşı Ankara Savaşı'nı kaybedince 11 yıl süren Fetret Devri başladı.

I. Mehmed (Çelebi), Fetret Devri'ni sona erdirerek devletin ikinci kurucusu sayılmıştır. II. Murad döneminde ise Varna (1444) ve II. Kosova (1448) savaşları kazanılarak Haçlılar yenilmiş ve Avrupa'nın Türkleri Balkanlardan çıkarma ümidi son bulmuştur.

Osmanlı'da Toplumsal ve Ekonomik Yapı

Osmanlı toplumu "yönetenler" ve "yönetilenler (reaya)" şeklinde ikiye ayrılmıştır. Yönetenler kendi içinde seyfiye (askeriye), ilmiye (din ve eğitim) ve kalemiye (bürokrasi) olarak üçe ayrılırdı. Yönetilenler ise dini açıdan Müslümanlar ve gayrimüslimler, yaşayış açısından ise köylüler, şehirliler ve göçebeler olarak sınıflandırılırdı.

Osmanlı ekonomisinin temeli tarıma dayanıyordu. Tarımsal üretim İskân Politikası ve Tımar Sistemi sayesinde sürekli hale getirilmişti. İskân Politikası ile Anadolu'dan getirilen Türkmenler, fethedilen Rumeli topraklarına yerleştiriliyor, böylece hem fethedilen bölgelerde kalıcılık sağlanıyor hem de göçebe Türkmenler yerleşik hayata geçiriliyordu.

Osmanlı Devleti'nin güçlenmesindeki en önemli etkenlerden biri Ahi Teşkilatının desteğiydi. Ahi Evran tarafından kurulan bu teşkilat, esnaf ve zanaatkârları yetiştirmenin yanı sıra toplumda yardımlaşma ve dayanışmayı da artırıyordu.

Harika bir bilgi: Tımar Sistemi sayesinde Osmanlı hazinesinden para çıkmadan asker yetiştiriliyor ve boş arazilerde üretim gerçekleştiriliyordu!

Osmanlı'nın askeri yapısı da çok güçlüydü. İlk düzenli ordu Orhan Bey döneminde yaya ve müsellem (atlılar) adıyla kurulmuştu. Osmanlı ordusu Kapıkulu Askerleri, Eyalet Askerleri ve Yardımcı Kuvvetler olarak üç ana gruptan oluşuyordu.

Devşirme Sistemi ile Rumeli'deki Hristiyan çocuklar Türk ve Müslüman aileler yanında yetiştirilip Acemi Ocağı'na veya Enderun'a alınırdı. Tımar Sistemi'nde ise devlet arazileri yararlılık gösterenlere verilerek, onların bu topraklardan elde ettikleri gelirle asker yetiştirmeleri sağlanırdı.

Osmanlı'nın yönetim yapısı Dîvân-ı Hümâyun adı verilen bir kurulla yürütülürdü. Sadrazam, vezirler, kazasker, defterdar, nişancı, şeyhülislam ve kaptan-ı derya burada görev yapardı. Bu yapı günümüzdeki Bakanlar Kurulu'na benzetilebilir.

Osmanlı Fetih Siyaseti

Osmanlı Devleti'nin hızla büyümesinin temel nedenlerinden biri Gaza ve Cihad anlayışıdır. Gaza, İslam dinini korumak için yapılan kutsal savaş, cihad ise İslam dinini her yere ulaştırmak için yapılan her türlü çabadır.

Osmanlı'nın fetihlerinin kalıcı olmasını sağlayan çeşitli teşkilatlar vardı. Abdalân-ı Rum (Dervişler) askerlerden önce fethedilecek bölgeye giderek halkın gönlünü kazanırdı. Ahiyân-ı Rum (Ahiler) esnaf teşkilatı olarak toplumsal birliği sağlardı. Baciyân-ı Rum (Kadınlar) sosyal, kültürel ve ekonomik alanlarda katkı sağlar, gerektiğinde savaşa katılırdı. Gaziyân-ı Rum (Gaziler) ise cesur savaşçılardan oluşurdu.

İstimâlet Politikası (hoşgörü politikası) ile fethedilen bölgelerdeki insanların din, örf, gelenek ve yaşam tarzlarına saygı gösterilir, böylece devlete bağlılıkları artırılırdı. Millet Sistemi ise Müslüman ve gayrimüslim vatandaşların adil bir şekilde yönetilmesini sağlardı.

II. Mehmed (Fatih) 1453'te İstanbul'u fethederek Bizans'a son vermiş ve şehri başkent yapmıştır. Karadeniz'i "Türk gölü" haline getirmiş, Anadolu'da Karamanoğullarının topraklarını almış, Ege'de birçok adayı fethetmiştir.

Unutma: Fatih Sultan Mehmet, İstanbul'un fethinin yanında altın Osmanlı parasını bastıran ve Sahnı Seman Medreselerini açan padişahtır!

II. Beyazid döneminde fetihler yavaşlamış, I. Selim (Yavuz) ise 1514'te Safeviler'i, 1516'da Memlukleri yenerek Suriye, Filistin, Hicaz ve Mısır'ı fethetmiştir. Böylece Osmanlı, halifeliği ele geçirerek İslam dünyasının lideri olmuştur.

I. Süleyman (Kanuni) döneminde Belgrad (1521), Rodos (1522) fethedilmiş, 1526'da Mohaç Savaşı ile Macaristan alınmıştır. 1538'de Preveze Deniz Zaferi kazanılmış ve Akdeniz Türk gölü haline gelmiştir. II. Selim döneminde Kıbrıs fethedilmiş (1571), ancak İnebahtı Deniz Savaşı'nda (1571) Osmanlı donanması büyük kayıp vermiştir.

İstanbul'un Fethi

Fatih Sultan Mehmet, 1451 yılında ikinci kez tahta çıktığında ilk hedefi İstanbul'u fethetmekti. Daha önce Yıldırım Bayezid ve II. Murad dönemlerinde kuşatılan İstanbul, çeşitli nedenlerden dolayı alınamamıştı.

İstanbul'un fethi için birçok neden vardı. İstanbul, kara ve deniz ticaret yolları üzerinde önemli bir konuma sahipti. Osmanlı'nın Anadolu ve Rumeli toprakları arasındaki bağlantıyı sağlamak için gerekliydi. Bizans İmparatorluğu'nun Avrupa devletlerini ve Anadolu beylerini Osmanlı'ya karşı kışkırtması da fethi zorunlu kılıyordu. Ayrıca Hz. Muhammed'in "İstanbul elbette fetholunacaktır. Onu fetheden kumandan ne güzel kumandan, onu fetheden asker ne güzel askerdir" hadisi Müslümanlar için büyük bir motivasyon kaynağıydı.

Fetih için büyük hazırlıklar yapıldı. Anadolu Hisarı karşısına Rumeli Hisarı inşa edildi, 400 parçalık donanma hazırlandı ve büyük şahi topları döktürüldü. Bizans da surlarını tamir ettirdi, Avrupa'dan yardım istedi ve Haliç'in girişini zincirlerle kapattı.

İlginç bilgi: Fatih Sultan Mehmet, gemileri karadan yürüterek Haliç'e indirmiş ve Bizanslıları şaşkına çevirmiştir!

II. Mehmet, 6 Nisan 1453'te İstanbul'u kuşatmış ve 53 günlük kuşatmanın sonunda 29 Mayıs 1453'te şehri fethetmiştir. Fethin sonucunda Osmanlı Devleti toprak bütünlüğünü sağlamış, önemli ticaret yollarını ele geçirmiş, II. Mehmet "Fatih" unvanını almıştır.

İstanbul'un fethi dünya tarihi açısından da büyük sonuçlar doğurdu: Bizans İmparatorluğu yıkıldı, Orta Çağ sona erip Yeni Çağ başladı, Avrupa devletleri yeni ticaret yolları aramaya başladı (bu durum coğrafi keşiflere yol açtı), kale ve surların top gülleleriyle yıkılabileceği anlaşıldı ve İstanbul'dan İtalya'ya kaçan bilginler Rönesans'ın başlamasına katkıda bulundular.

Avrupa Gelişiyor Osmanlı Etkileniyor - 1

15. ve 16. yüzyıllarda Avrupalıların yeni ticaret yolları ve kıtalar bulmasına Coğrafi Keşifler denir. Önemli ticaret yollarının Müslümanların eline geçmesi, pusulanın kullanılması ve gemicilik tekniklerinin gelişmesi keşifleri başlatan nedenler arasındadır.

Bartelmi Diyaz Ümit Burnu'nu, Kristof Kolomb Amerika'yı, Vasko dö Gama Hint Deniz Yolu'nu keşfetti. Macellan ise dünya çevresini dolaşarak dünyanın yuvarlak olduğunu kanıtladı. Bu keşiflerle yeni kıtalar ve ticaret yolları bulundu, Akdeniz limanlarında ticaret azaldı, Atlas Okyanusu kıyısındaki limanlar önem kazandı.

Coğrafi keşifler sonrası Avrupa'da Burjuva adı verilen zengin bir sınıf ortaya çıktı. Bu sınıf sanatı ve kültürü destekleyerek Rönesans'ın (Yeniden Doğuş) ortaya çıkmasını sağladı. 14. yüzyılda İtalya'da başlayan Rönesans, 15. ve 16. yüzyıllarda tüm Avrupa'ya yayıldı.

Merak ediyor musun? Rönesans'ın İtalya'da başlamasının nedeni, ticaret yollarının geçiş noktasında olması, antik Roma ve Yunan kültürüne ait eserlerin bulunması ve İslam kültürünün etkisidir!

Rönesans'ın başlıca sebepleri arasında zengin mesen sınıfının ortaya çıkması, kâğıt ve matbaanın yaygınlaşması, İstanbul'un fethi sonrası İtalya'ya kaçan bilginlerin çalışmaları ve eski Yunan-Roma eserlerinin incelenmesi sayılabilir.

Leonardo Da Vinci (Mona Lisa), Michelangelo (Musa Heykeli), Shakespeare (Romeo ve Juliet) gibi sanatçılar bu dönemin önemli temsilcileridir. Rönesans sonucunda edebiyat, mimari, bilim ve sanat alanında yeni eserler ortaya çıktı, Skolastik Düşüncenin yerini özgür ve bilimsel düşünce aldı, kilisenin gücü azalmaya başladı ve Reform hareketinin zemini oluştu.

Avrupa Gelişiyor Osmanlı Etkileniyor - 2

16. yüzyılda Avrupa'da Katolik Kilisesi'ne karşı yapılan yenilik hareketlerine Reform denir. Reform hareketi Martin Luther tarafından Almanya'da başlatılmıştır. Kâğıt ve matbaanın yaygınlaşması, İncil'in farklı dillere çevrilmesi, kilisenin bozulması ve özgür düşüncenin yaygınlaşması Reform'un başlıca sebepleridir.

Reform sonucunda Protestanlık ve Kalvenizm gibi yeni mezhepler ortaya çıktı, kiliseye güven azaldı, kilisenin toprakları halka dağıtıldı ve eğitim sistemi laikleştirildi. Böylece Avrupa'da bilimsel ve özgür düşüncenin önündeki engeller büyük ölçüde kalktı.

Rönesans ve Reform'un etkisiyle 17. ve 18. yüzyıllarda Avrupa'da bilim, sanat, felsefe ve siyaset alanında büyük gelişmeler yaşandı. Bu döneme Aydınlanma Çağı denir. Newton, Galileo, Descartes, Rousseau gibi düşünürler bu dönemin önemli temsilcileridir.

Unutma: Fransız İhtilali ile birlikte eşitlik, özgürlük, adalet ve milliyetçilik gibi kavramlar tüm dünyaya yayıldı!

1789 yılında başlayan Fransız İhtilali, Fransa'daki mutlak monarşinin devrilip yerine cumhuriyetin kurulmasına yol açtı. Özgürlük, eşitlik, adalet, milliyetçilik ve demokrasi kavramları dünyaya yayıldı. Milliyetçilik akımı çok uluslu imparatorlukların yıkılmasına neden oldu ve milli devletler ortaya çıktı. Osmanlı Devleti de bu durumdan olumsuz etkilendi.

18. yüzyılın sonlarında İngiltere'de başlayan Sanayi İnkılabı, üretimde buhar gücüne dayalı makinelerin kullanılmasıyla ortaya çıktı. Üretimde insan ve hayvan gücünün yerini makine gücü aldı, tarım toplumundan sanayi toplumuna geçiş oldu, işçi sınıfı ortaya çıktı. Ham madde ve pazar arayışı devletler arası rekabeti artırdı ve bu durum zamanla I. ve II. Dünya Savaşlarına yol açtı.

Islahatlarla Değişen Osmanlı Kurumları - 1

Osmanlı Devleti, 17. yüzyıldan itibaren çağın gerisinde kalmamak için ıslahatlar (düzeltme veya iyileştirme hareketleri) yapmaya başlamıştır. Bu dönemde hazırlanan Koçibey Risalesi'nde adam kayırma, rüşvet gibi sorunlara değinilmiştir.

Lale Devri $1718-1730$, Osmanlı'nın ilk defa batıyı örnek alarak yenilikler yaptığı dönemdir. III. Ahmet ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa yönetiminde Avrupa başkentlerine ilk geçici elçilikler açıldı, ilk çiçek aşısı uygulandı, İtfaiye Teşkilatı kuruldu. Said Efendi ve İbrahim Müteferrika ilk Osmanlı matbaasını açtılar ve ilk basılan kitap Vankulu Lugatı oldu.

III. Selim, Osmanlı'da köklü yenilikler yapan ilk padişahtır. Yaptığı tüm yeniliklere Nizam-ı Cedid (Yeni Düzen) adı verilir. Avrupa başkentlerinde daimi elçilikler açtı, modern bir ordu kurdu, Fransızca'yı resmi yabancı dil olarak kabul etti ve batı dillerindeki eserleri Türkçeye çevirtmeye başladı.

Merak ediyor musun? II. Mahmud, Yeniçeri Ocağı'nı kapatıp yerine modern bir ordu kurarak (Vaka-i Hayriye Olayı) Osmanlı'da büyük bir reform gerçekleştirmiştir!

II. Mahmud da köklü ıslahatlar yapan bir padişahtır. 1808'de Sened-i İttifak'ı imzalayarak ilk kez bir Osmanlı padişahı yönettiği insanlara karşı tavizler vermiştir. Yönetim alanında Divan-ı Hümayun'u kaldırıp yerine Nazırlıklar (Bakanlıklar) kurdu. Tımar Sistemini kaldırarak tüm memurları maaşa bağladı.

Eğitimde ilköğretimi zorunlu hale getirdi, rüştiye ve idadiler açtı. İlk defa Avrupa'ya öğrenci gönderdi ve ilk Türkçe resmi gazete olan Takvim-i Vekayi'yi çıkardı. Askeri alanda Yeniçeri Ocağı'nı kaldırarak yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adlı yeni bir ordu kurdu.

Islahatlarla Değişen Osmanlı Kurumları - 2

Tanzimat Dönemi, 1839'da Tanzimat Fermanı'nın ilanından 1876'da I. Meşrutiyet'in ilanına kadar süren dönemdir. Bu dönemde birçok alanda geniş kapsamlı ıslahatlar yapılmıştır. Gülhane Parkı'nda okunduğu için Gülhane Hattı Hümayun'u olarak da bilinen Tanzimat Fermanı'nda önemli maddeler yer alıyordu.

Tanzimat Fermanı'na göre herkesin mal, can ve namusuna saygı duyulacak, herkes kanun önünde eşit olacak, gelirine göre vergi ödeyecek, askerlik vatandaşlık görevi sayılacak ve herkese açık mahkemede eşit şartlarda yargılanma hakkı verilecekti.

1856 yılında ilan edilen Islahat Fermanı, yabancı ülkelerin Osmanlı iç işlerine müdahalesini engellemek ve azınlıkların devlete bağlılığını artırmak için hazırlanmıştır. Tanzimat Fermanı'na benzeyen Islahat Fermanı'nın en önemli farkı, gayrimüslimlere yeni haklar vermesidir.

Bilmekte fayda var: 19. yüzyılda Osmanlı'da ilk telgraf hattı kuruldu, İzmir-Aydın arasına ilk demiryolu inşa edildi ve Mithat Paşa tarafından Memleket Sandıkları oluşturuldu!

19. yüzyılda Osmanlı'da birçok alanda yenilikler yapılmıştır. İletişim ve haberleşme alanında Posta Nezareti kurulmuş (1840) ve ilk telgraf hattı açılmıştır (1854). Ulaşım alanında ilk buharlı gemi satın alınmış (1827), vapur seferleri için Şirket-i Hayriye kurulmuş (1851) ve İzmir-Aydın arasına ilk demiryolu hattı inşa edilmiştir (1856).

Ekonomi alanında Mithat Paşa tarafından Memleket Sandıkları oluşturulmuş (1863), bu sandıklar daha sonra Ziraat Bankası'na dönüştürülmüştür (1888). Eğitim alanında ise Darüşşafaka Cemiyeti (1863) ve Galatasaray Lisesi (1868) açılmıştır.

Osmanlı'dan Kalan Mirasımız

Osmanlı Devleti yaklaşık 600 yıl üç kıtada hüküm sürmüş, hâkim olduğu topraklarda yaşayan toplumların kültürlerine saygı gösterirken atalarından miras aldığı Türk kültürünü de yaşatmıştır. Bu köklü kültür, birçok yerli ve yabancı seyyahın ilgisini çekmiş, seyahatnamelerinde bu konuya geniş yer vermişlerdir.

Seyyah, görmek ve tanımak amacıyla geziye çıkan kişi; seyahatname ise bir seyyahın gezdiği yerlerden edindiği izlenimleri anlattığı eserdir. Osmanlı'da en ünlü seyyah Evliya Çelebi'dir. Onun ünlü seyahatnamesinden, birçok yerin geçmişi hakkında bilgi edinebilmekteyiz.

Seyyahlar Osmanlı hakkında konukseverlik, gelenek ve görenekler, hayvan sevgisi, dini bayramlar, hayırseverlik, büyüklere saygı, temizlik, mimari eserler, sporlar ve aile yapısı gibi konularda bilgiler vermiştir.

Harika bilgi: Zimem defteri uygulamasında, Ramazan ayında zengin hayırseverler esnafın veresiye defterlerindeki borçları öderdi. Ne borcu ödeyen kişi borçluyu tanırdı ne de borçlu kişi borcunu ödeyeni bilirdi!

Osmanlı sanatında mimari eserler ön plana çıkmıştır. Camiler, medreseler, hanlar, hamamlar ve çeşmeler Osmanlı sanatının en güzel örnekleridir. Türk kültür ve sanatını yansıtan birçok el sanatı da vardır.

Çini, toprağın pişirilerek şekillendirilmesiyle yapılan vazo, tabak gibi eşyalardır ve mimari eserlerin süslemelerinde kullanılır. Ebru, özel boyalarla suya resmedilen süsleme sanatıdır. Hat, güzel yazı yazma sanatıdır ve mimari eserlerde sıkça kullanılır. Halıcılık Türklere ait en önemli el sanatlarından biridir ve Türk halıları Avrupalı ressamların tablolarına bile konu olmuştur.

Türk Kahvesi 16. yüzyılda Yemen'den Osmanlı'ya gelmiş, Türkler farklı pişirme metodu ile kendilerine özgü bir kahve kültürü oluşturmuşlardır.