7. Sınıf Sosyal Bilgiler 2. Ünite Ders Notları

Bir Devlet Doğuyor

Anadolu Selçuklu Devleti'nin 1243'teki Kösedağ Savaşı'nda Moğollara yenilmesiyle Anadolu'da bir otorite boşluğu oluştu. Bu dönemde birçok beylik kuruldu. Bunlardan biri de Ertuğrul Gazi'nin liderliğindeki Kayı Boyu'ydu. Ertuğrul'un oğlu Osman Bey, 1299'da bağımsızlığını ilan ederek Osmanlı Beyliği'ni kurdu.

Osmanlı Beyliği kısa sürede güçlendi çünkü coğrafi konumu genişlemeye elverişliydi, merkeziyetçi devlet anlayışını benimsemişti ve farklı milletlere hoşgörülü davranıyordu. Ayrıca gaza ve cihat anlayışını benimsemesi, iskân politikasını uygulaması ve ilk dönemlerinde yetenekli padişahların yönetmesi de hızlı büyümesini sağladı.

Kuruluş döneminde Osman Bey, Bilecik ve İnegöl'ü fethederek ilk Osmanlı parasını bastırdı. Orhan Bey ise Bursa'yı fethetti ve başkent yaptı. Karesioğulları Beyliği'ni alarak ilk deniz kuvvetlerini oluşturdu. Çimpe Kalesi'ni alarak Rumeli'ye geçişi sağladı ve ilk düzenli orduyu kurdu.

Not: I. Murat döneminde kurulan Devşirme Sistemi ve Yeniçeri Ocağı, Osmanlı'nın askeri gücünü önemli ölçüde artırdı. Tımar Sistemi de ilk kez bu dönemde uygulandı.

I. Murat, Edirne'yi fethetti ve başkent yaptı. Haçlılarla ilk savaş olan Sırpsındığı Savaşı'nı kazandı. I. Kosova Savaşı'ndan sonra şehit edildi. I. Beyazid (Yıldırım) döneminde İstanbul iki kez kuşatıldı ve Anadolu Türk siyasi birliği büyük oranda sağlandı. Ancak 1402 Ankara Savaşı'nda Timur'a yenilmesi sonucu Fetret Devri başladı.

I. Mehmed (Çelebi) Fetret Devri'ne son verdi ve "Osmanlı'nın ikinci kurucusu" olarak anıldı. II. Murat döneminde ise 1444'te Varna ve 1448'de II. Kosova Savaşları kazanıldı, böylece Haçlıların Türkleri Balkanlardan çıkarma ümidi son buldu.

Osmanlı'da Toplumsal ve Ekonomik Yapı

Osmanlı toplumu yönetenler ve yönetilenler (reaya) olarak ikiye ayrılırdı. Yönetici grup kendi içinde seyfiye (yönetim-askeriye), ilmiye (din, adalet, eğitim) ve kalemiye (bürokrasi) olarak üç bölümdü. Yönetilenler ise dini açıdan Müslümanlar ve gayrimüslimler, yaşayış biçimi açısından köylüler, şehirliler ve göçebeler olarak ayrılırdı.

Osmanlı ekonomisinin temeli tarıma dayanıyordu. Tarımda üretimin sürekliliği İskân Politikası ve Tımar Sistemi ile sağlanıyordu. İskân Politikası sayesinde fethedilen Rumeli topraklarına Anadolu'dan Türkmenler yerleştiriliyor, böylece fethedilen yerlerde kalıcılık sağlanıyor, göçebe Türkmenler yerleşik hayata geçiyordu.

Ahi Teşkilatı, Osmanlı Devleti'nin büyük bir güç olmasını sağlayan en önemli etkenlerden biriydi. Ahi Evran tarafından kurulan bu esnaf dayanışma örgütü, esnaf ve zanaatkârları yetiştirmenin yanında toplumdaki yardımlaşma ve dayanışmayı da artırıyordu.

Osmanlı'da ilk düzenli ordu yaya ve müsellem adıyla Orhan Bey döneminde oluşturuldu. Osmanlı ordusu, asker ihtiyacını Devşirme ve Tımar sistemleri ile karşılıyordu. Ordu, Kapıkulu Askerleri, Eyalet Askerleri ve Yardımcı Kuvvetler olarak yapılanmıştı.

Not: Devşirme Sistemi'nde Hristiyan ailelerden alınan çocuklar Türk ailelerin yanında yetiştirilir, güçlü olanlar Acemi Ocağı'na, zeki olanlar ise Enderun Mektebi'ne alınırdı.

Osmanlı yönetim yapısının merkezinde Divan-ı Hümayun vardı. Orhan Bey zamanında oluşturulan bu yönetim organı, devlet işlerinin görüşüldüğü ve kararların alındığı yerdi. Sadrazam, vezirler, kazasker, defterdar, nişancı, şeyhülislam ve kaptan-ı derya gibi önemli görevliler Divan'da bulunurdu. Sadrazam padişahtan sonra en yetkili kişiydi, kazasker eğitim ve adaletten sorumluydu, defterdar mali işleri yürütürdü.

Osmanlı Fetih Siyaseti

Osmanlı Devleti'nin kısa sürede güçlenip büyümesinin sebeplerinden biri gaza ve cihat anlayışına sahip olmasıydı. Gaza, İslam dinini korumak veya yaymak için müslüman olmayanlara karşı yapılan kutsal savaştı. Gazaya katılanlar "gazi" unvanını alırdı.

Fetihlerin kalıcı olmasını sağlayan Abdalân-ı Rum (dervişler), Ahiyân-ı Rum (ahiler), Baciyân-ı Rum (kadınlar) ve Gaziyân-ı Rum (gaziler) gibi teşkilatlar vardı. Ayrıca İstimâlet Politikası (hoşgörü politikası) ve Millet Sistemi ile farklı dinlere ve kültürlere saygı gösteriliyordu.

II. Mehmet (Fatih) İstanbul'u fethederek Bizans'a son verdi (1453). Balkanlarda, Karadeniz'de ve Ege'de birçok fetihler gerçekleştirdi. II. Bayezid döneminde fetihler yavaşladı, Karadeniz'de Kili ve Akkerman kaleleri alındı.

I. Selim (Yavuz) dönemi Doğu'ya yapılan seferlerle öne çıktı. Çaldıran Savaşı'nda Safevileri yendi ve Doğu Anadolu'nun güvenliğini sağladı. Memlüklere karşı Mercidabık ve Ridaniye savaşlarını kazanarak Suriye, Filistin, Hicaz ve Mısır'ı fethetti. Bu fetihlerle halifelik Osmanlılara geçti ve Baharat Yolu ele geçirildi.

Not: Kanuni Sultan Süleyman döneminde Osmanlı Devleti en geniş sınırlarına ulaşmıştır. 46 yıl tahtta kalarak en uzun süre hükümdarlık yapan padişah olmuştur.

I. Süleyman (Kanuni) döneminde Belgrad ve Rodos fethedildi, Mohaç Savaşı ile Macaristan ele geçirildi. Preveze Deniz Savaşı kazanılarak Akdeniz Türk gölü haline geldi. Fransa'ya kapitülasyonlar verildi. II. Selim döneminde ise Kıbrıs fethedildi fakat İnebahtı Deniz Savaşı'nda Osmanlı donanması yakıldı.

İstanbul'un Fethi

II. Mehmet 1451 yılında tahta çıktıktan sonra ilk hedefine İstanbul'u koydu. İstanbul daha önce Yıldırım Bayezid ve II. Murat dönemlerinde kuşatılmış fakat alınamamıştı. İstanbul'u fethetmek hem ekonomik hem de siyasi açıdan çok önemliydi.

İstanbul'un fethi için birçok sebep vardı: Kara ve deniz ticaret yolları üzerinde bulunması, Osmanlı topraklarının bütünlüğünün sağlanması, Bizans'ın Avrupa devletlerini ve Anadolu beylerini Osmanlı'ya karşı kışkırtması ve Hz. Muhammed'in İstanbul'u fethedecek komutan ve askerleri övmesi.

Fatih, fetih hazırlıklarına büyük önem verdi. Rumeli Hisarı'nı yaptırarak İstanbul'un Karadeniz ile bağlantısını kesti. 400 parçalık donanma hazırladı ve Şahi adı verilen büyük toplar döktürdü. Bizans ise surları tamir ettirdi, Avrupa'dan yardım istedi ve Haliç'in girişini zincirle kapattı.

II. Mehmet 6 Nisan 1453'te kuşatmayı başlattı ve 53 gün süren kuşatma sonunda 29 Mayıs 1453'te İstanbul'u fethetti. Bu fetihle Osmanlı toprak bütünlüğünü sağladı ve önemli ticaret yollarını ele geçirdi.

Not: İstanbul'un fethi sadece Türk tarihi için değil, dünya tarihi için de dönüm noktası olmuştur. Orta Çağ kapanıp Yeni Çağ başlamıştır.

Fethin dünya tarihine etkileri büyüktü: Bizans İmparatorluğu yıkıldı, Orta Çağ sona erdi, Yeni Çağ başladı. Osmanlı İslam dünyasında saygınlık kazandı. Ticaret yollarının Osmanlı'nın eline geçmesi, Avrupa devletlerini yeni ticaret yolları aramaya itti ve coğrafi keşiflerin başlamasına zemin hazırladı. İstanbul'daki bilginlerin İtalya'ya gitmesi, Rönesans'ın başlamasına katkıda bulundu.

Avrupa Gelişiyor, Osmanlı Etkileniyor - I

Coğrafi Keşifler, 15. ve 16. yüzyıllarda Avrupalıların yeni ticaret yolları ve kıtalar bulmasıdır. Bu keşifler, İpek ve Baharat Yolu gibi önemli ticaret yollarının Müslümanların eline geçmesi, doğunun zenginliklerine ulaşılmak istenmesi, pusula ve gemicilik tekniklerindeki ilerlemeler sonucu gerçekleşti.

Bartelmi Diyaz Ümit Burnu'nu, Kristof Kolomb Amerika'yı, Vasko dö Gama Hint Deniz Yolu'nu keşfetti. Macellan ise Dünya'nın çevresini dolaşarak Dünya'nın yuvarlak olduğunu kanıtladı.

Bu keşiflerin sonucunda yeni kıtalar ve ticaret yolları bulundu, Akdeniz limanlarında ticaret azaldı, Atlas Okyanusu limanları önem kazandı. Avrupalılar keşfettikleri yerlerde sömürge imparatorlukları kurdular ve buralardan Avrupa'ya taşınan değerli madenler sayesinde zengin bir Burjuva sınıfı ortaya çıktı. Bu sınıf sanat ve kültürü destekleyerek Rönesans'ın doğmasına katkı sağladı.

Not: Coğrafi keşifler sonucu ticaret yollarının değişmesi, Osmanlı Devleti'ni ekonomik açıdan olumsuz etkilemiştir.

Rönesans, 14. yüzyılda İtalya'da başlayıp tüm Avrupa'ya yayılan edebiyat, bilim ve sanat alanındaki yeniden doğuş hareketidir. İtalya'da başlamasının sebepleri arasında Antik Yunan ve Roma kültürlerine ait eserlerin bulunması, Roma'nın Hristiyanlığın merkezi olması ve İslam kültürünün etkisi vardı.

Rönesans'ın sonucunda edebiyat, mimari, bilim ve sanat alanında yeni eserler ortaya çıktı. Skolastik düşünce yerine özgür ve bilimsel düşünce geldi. Kilise baskısı azaldı ve Reform hareketi için zemin oluştu. Hümanizm (insancılık) kavramı ortaya çıktı. Rönesans'ın en ünlü temsilcileri arasında Leonardo Da Vinci, Michelangelo, Machiavelli ve Shakespeare bulunuyordu.

Avrupa Gelişiyor, Osmanlı Etkileniyor - II

Reform hareketi, 16. yüzyılda Katolik Kilisesi'ne karşı yapılan yenilik hareketidir. Martin Luther tarafından Almanya'da başlatılmıştır. Reform'un sebepleri arasında matbaanın yaygınlaşması, İncil'in farklı dillere çevrilmesi, kilise uygulamalarının sorgulanması ve Rönesans'ın etkisiyle özgür düşüncenin yaygınlaşması vardı.

Reform sonucunda Protestanlık ve Kalvenizm gibi yeni mezhepler ortaya çıktı. Kilisenin gücü ve otoritesi azaldı, elindeki topraklar halka dağıtıldı. Eğitim sistemi laik bir yapıya dönüştü ve bilimsel düşüncenin önündeki dini engeller ortadan kalktı.

Aydınlanma Çağı, Rönesans ve Reform'un etkisiyle 17. ve 18. yüzyıllarda Avrupa'da yaşanan bilimsel ve kültürel gelişme dönemidir. Bu dönemde akıl, bilimsel araştırma, deney ve gözlem önem kazandı. İnsan hakları ve hümanizm kavramları ön plana çıktı. Newton, Galileo, Descartes ve Rousseau gibi düşünürler bu dönemde önemli çalışmalar yaptı.

Not: Aydınlanma Çağı, Sanayi İnkılabı ve Fransız İhtilali gibi büyük gelişmelere zemin hazırlamıştır.

Fransız İhtilali 1789'da gerçekleşti ve eşitlik, özgürlük, adalet gibi kavramlar dünyaya yayıldı. Milliyetçilik akımı çok uluslu imparatorlukları olumsuz etkiledi. Osmanlı Devleti'nde Tanzimat ve Islahat Fermanları'nın ilanına yol açtı ve milliyetçilik hareketlerinden en çok zarar gören devletlerden biri oldu.

Sanayi İnkılabı 18. yüzyılda İngiltere'de başladı ve üretimde insan ve hayvan gücü yerine makine gücü kullanılmaya başlandı. Bu değişim, tarım toplumundan sanayi toplumuna geçişi, işçi sınıfının doğmasını ve ham madde ihtiyacının artmasını sağladı. Devletler arasındaki rekabet zamanla I. ve II. Dünya Savaşlarına zemin hazırladı.

Islahatlarla Değişen Osmanlı Kurumları - I

Osmanlı Devleti, 17. yüzyıldan itibaren çağın gerisinde kalmamak için ıslahatlar yapmaya başladı. Bu dönemde Koçibey Risalesi hazırlanarak devletteki adam kayırma ve rüşvet gibi sorunlar tespit edildi. İlk ıslahatlar genellikle askeri alanda yapılsa da zamanla diğer alanlara da yayıldı.

Lale Devri $1718-1730$, Osmanlı'nın ilk defa batıyı örnek alarak yenilikler yaptığı dönemdir. III. Ahmet ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa önderliğinde birçok yenilik gerçekleştirildi. İlk defa Avrupa'ya geçici elçiler gönderildi. İtfaiye Teşkilatı kuruldu, ilk Osmanlı matbaası açıldı ve ilk defa kağıt ve kumaş fabrikaları açıldı.

Nizam-ı Cedid Dönemi, III. Selim'in köklü yenilikler yaptığı dönemdir. Bu dönemde Avrupa'da daimi elçilikler açıldı, Nizam-ı Cedid adıyla modern bir ordu kuruldu, Fransızca resmi yabancı dil olarak kabul edildi ve batıdan birçok eser Türkçeye çevrildi.

Not: II. Mahmud döneminde 1826'da Yeniçeri Ocağı kaldırılarak (Vaka-i Hayriye) yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adında yeni bir ordu kurulmuştur.

II. Mahmud dönemi, Osmanlı'da köklü ıslahatların yapıldığı bir diğer dönemdir. Bu dönemde Sened-i İttifak imzalandı. Yönetim alanında Divan-ı Hümayun kaldırılıp bakanlıklar kuruldu. Eğitim alanında ilköğretim zorunlu hale getirildi, rüştiye ve idadiler açıldı, ilk defa Avrupa'ya öğrenci gönderildi. Askeri alanda Yeniçeri Ocağı kaldırılarak yeni bir ordu kuruldu. Ekonomide yerli malı kullanımı teşvik edildi.

Islahatlarla Değişen Osmanlı Kurumları - II

Tanzimat Dönemi, Tanzimat Fermanı'nın ilanı (1839) ile başlayıp I. Meşrutiyet'in ilanına (1876) kadar süren dönemdir. Bu dönemde geniş kapsamlı ıslahatlar yapıldı. Tanzimat Fermanı, Gülhane Parkı'nda okunduğu için Gülhane Hattı Hümayunu olarak da bilinir.

Tanzimat Fermanı'nda herkesin mal, can, namus ve hürriyetine saygı duyulacağı, kanun önünde eşitlik, herkese gelirine göre vergi, askerliğin vatandaşlık görevi sayılması ve özel mülkiyet hakkı gibi maddeler yer alıyordu. Bu ferman toplumsal, hukuksal ve ekonomik alanda önemli değişiklikler öngörüyordu.

1856'da ilan edilen Islahat Fermanı ise yabancı ülkelerin Osmanlı iç işlerine müdahalesini engellemek ve azınlıkların devlete bağlılığını artırmak için hazırlandı. Tanzimat Fermanı'na benzeyen bu fermanın en önemli farkı, özellikle gayrimüslimlere yeni haklar vermesiydi.

Not: Tanzimat Dönemi'nde iletişim, ulaşım, ekonomi ve eğitim alanlarında birçok yenilik yapılmıştır. Bu dönemde açılan Galatasaray Lisesi, modern eğitimin öncüsü olmuştur.

19. yüzyılda yapılan diğer ıslahatlar arasında iletişim ve haberleşme alanında Posta Nezareti'nin kurulması (1840) ve ilk telgraf hattının açılması (1854) yer alır. Ulaşımda ilk buharlı gemi satın alındı (1827), Şirket-i Hayriye kuruldu (1851) ve ilk demiryolları inşa edildi. Ekonomi alanında Memleket Sandıkları kuruldu (1863) ve daha sonra Ziraat Bankası'na dönüştürüldü (1888). Eğitim alanında ise Darüşşafaka Cemiyeti (1863) ve Galatasaray Lisesi (1868) açıldı.

Osmanlı'dan Kalan Mirasımız

Yaklaşık 600 yıl üç kıtada hüküm süren Osmanlı Devleti, yaşadığı topraklardaki toplumların kültürlerine saygı gösterirken, Türk kültürünü de yaşatmıştır. Bu zengin kültür, yerli ve yabancı birçok seyyahın ilgisini çekmiştir.

Osmanlı'da seyyah denince akla ilk gelen isim Evliya Çelebi'dir. Osmanlı'da birçok yeri gezmiş ve ünlü seyahatnamesini yazmıştır. Günümüzde birçok yerin geçmişi hakkında bilgileri onun eserinden öğrenmekteyiz. Seyyahlar, Osmanlı'nın konukseverliği, gelenek-görenekleri, hayvan sevgisi, dini bayramları, hayırseverliği, büyüklere saygısı, temizliğe verdiği önem, mimari eserleri, sporları ve aile yapısı hakkında bilgiler vermişlerdir.

Osmanlı sanatında mimari eserler ön plana çıkmıştır. Cami, medrese, han, hamam ve çeşme gibi yapılar, Osmanlı sanatının en güzel örnekleriyle süslenmiştir.

Not: Zimem Defteri uygulaması, Osmanlı'da Ramazan ayında zengin kişilerin esnaftaki veresiye defterlerini satın alarak borçluların borçlarını ödemesiyle gerçekleşirdi. Böylece yardımseverlik gizli tutulurdu.

Osmanlı kültür ve sanatının önemli örnekleri arasında çini (toprağın pişirilip şekil verilerek vazo, tabak yapılması), ebru (özel boyalar ve fırçalarla suya resmetme sanatı), hat (güzel yazı yazma sanatı) ve halıcılık gibi el sanatları bulunur. Ayrıca Türk kahvesi de 16. yüzyılda Yemen'den gelmiş, Türklerin farklı pişirme metoduyla kendine özgü bir içecek haline gelmiştir.

Osmanlı'nın yardımlaşma kültüründe önemli bir uygulama olan Zimem Defteri uygulamasında, Ramazan ayında zengin hayırseverler esnaftaki veresiye defterlerinin bir kısmını veya tamamını satın alarak borçluların borçlarını öderlerdi. Bu şekilde ne borcu ödeyen kişi borçluyu tanır, ne de borçlu kendi borcunu kimin ödediğini bilirdi.