7. Sınıf Sosyal Bilgiler Kavram Haritaları - Detaylı Rehber

İnsandan İnsana Giden Yol

İletişim, duygu, düşünce ve bilgilerin başkalarına aktarılmasıdır. Üç temel çeşidi vardır: Konuşarak kurulan sözlü iletişim, mektup ve e-posta gibi yazılı iletişim ve beden dili, jest ve mimiklerden oluşan sözsüz iletişim.

İletişimi olumlu etkileyen faktörler arasında empati kurmak, ben dilini kullanmak, farklılıklara saygı göstermek ve etkili dinlemek sayılabilir. Etkili dinleme için dikkatli olmalı, konuşmacıyı dinlediğimizi hissettirmeli ve önemli noktaları not almalıyız.

İletişimde bazen sorunlar yaşarız. Konuşmacıdan kaynaklı sorunlar arasında eksik bilgi vermek, aynı ses tonuyla konuşmak ve sen dilini kullanmak bulunur. Dinleyiciden kaynaklı sorunlar ise konuşma sırasında başka işlerle ilgilenmek ve konuşmacının sözünü kesmektir.

Biliyor muydun? Ben dili, karşındakini suçlamadan duygularını ifade etmeni sağlar. Örneğin "Sen suçlusun!" demek yerine "Bu davranışın beni üzdü" demek iletişimde çatışmaları engeller.

İletişim araçları tarihte sürekli gelişmiştir. İlk insanlar mağara duvar resimleri ve dumanla iletişim kurarken, günümüzde televizyon, bilgisayar ve internet gibi araçlar kullanıyoruz. Bu gelişmeler sayesinde dünya küçük bir köy haline gelmiştir.

Medya, gazete, televizyon ve internet gibi kitle iletişim araçlarının tümünü kapsayan terimdir. RTÜK (Radyo Televizyon Üst Kurulu) bu alandaki yayınları denetler. Herkes, düşüncelerini söz, yazı ve resimle açıklama hakkına sahiptir, ancak özel hayata saygı gösterilmesi ve haberleşme gizliliğinin korunması da temel haklarımızdandır.

Avrupa'da Uyanış

Coğrafi Keşifler, Avrupalıların yeni yerler keşfetmesiyle başladı. Nedenleri arasında ticaret yollarının Müslümanların elinde olması ve Doğu'nun zenginliklerine ulaşma isteği vardı. Sonucunda yeni ülkeler keşfedildi, sömürge imparatorlukları kuruldu ve Atlas Okyanusu kıyıları önem kazandı.

Rönesans, 15-16. yüzyıllarda Avrupa'da sanat, bilim ve edebiyat alanında yaşanan "yeniden doğuş" hareketidir. Matbaanın kullanımı ve eski Yunan-Roma eserlerinin incelenmesiyle başladı. Özgür düşünce gelişti ve skolastik düşünce yerini pozitif düşünceye bıraktı.

Reform hareketi, 16. yüzyılda Almanya'da Martin Luther'in kiliseye karşı çıkmasıyla başladı. Kilisenin insanları kullanarak zenginleşmesi ve din adamlarına güvenin azalması bu harekete neden oldu. Sonucunda Avrupa'da mezhep birliği bozuldu ve yeni mezhepler ortaya çıktı.

Dikkat! Avrupa'da yaşanan bu değişimler sırasında Osmanlı Devleti tarihinin en parlak dönemini yaşıyordu. Ancak zamanla bu gelişmelerin gerisinde kaldı.

Aydınlanma Çağı'nda akıl ve bilim ön plana çıktı. Newton, Galileo, Rousseau ve Descartes gibi bilim insanları önemli çalışmalar yaptı. Bu gelişmeler Sanayi Devrimi'ne zemin hazırladı.

Sanayi Devrimi, İngiltere'de dokuma sektöründe makinelerin kullanılmasıyla başladı. Üretim arttı, fiyatlar düştü ve işçi sınıfı ortaya çıktı. Fransız İhtilali ise 1789'da kralın baskıcı yönetimine karşı çıkılmasıyla gerçekleşti. Eşitlik, özgürlük ve adalet kavramları dünyaya yayıldı.

Bu gelişmeler Osmanlı Devleti'ni olumsuz etkiledi. Ticaret yolları önemini kaybetti ve devlet Avrupa'nın açık pazarı haline geldi. Milliyetçilik akımı çok uluslu yapıdaki Osmanlı'nın dağılmasına neden oldu.

Nüfusun Dağılışını Etkileyen Faktörler

Nüfus, belirli bir alanda yaşayan insan sayısıdır. Nüfus özellikleri, bir ülkenin kalkınma planları için büyük önem taşır. Türkiye'de ilk nüfus sayımı 1927 yılında yapılmış ve nüfusumuz 13.648.270 olarak belirlenmiştir. Günümüzde nüfus sayımlarını Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) yapmaktadır.

Nüfusun dağılışını etkileyen faktörler iki gruba ayrılır: Doğal faktörler (iklim, yeryüzü şekilleri, su kaynakları) ve beşeri faktörler (sanayi, tarım, ticaret, ulaşım). Örneğin ılıman iklim bölgelerinde ve düz alanlarda nüfus yoğunluğu fazladır.

Nüfus yoğunluğu, bir kilometrekareye düşen insan sayısıdır. İki türü vardır:

• Aritmetik Nüfus Yoğunluğu = Toplam Nüfus / Yüzölçümü
• Fizyolojik Nüfus Yoğunluğu = Toplam Nüfus / Tarım Alanı

Önemli! Türkiye'de nüfus sürekli artarken, artış hızı azalmaktadır. Bunun nedenleri arasında kentleşmenin artması, kadınların iş yaşamına girmesi ve eğitim seviyesinin yükselmesi sayılabilir.

Nüfus, yaş gruplarına göre üçe ayrılır: 0-15 yaş (çocuk), 15-65 yaş (olgun) ve 65+ yaş (yaşlı). Gelişmiş ülkelerde yaşlı nüfus oranı fazlayken, gelişmekte olan ülkelerde genç nüfus fazladır.

Nüfus artışının hem olumlu hem olumsuz etkileri vardır. Olumlu etkiler arasında iş gücünün ve ekonomik talebin artması sayılabilir. Olumsuz etkiler ise eğitim ve sağlık alanlarında sorunlara, işsizliğe ve çevre sorunlarına neden olmasıdır.

Türkiye'de 1935-1945 yılları arasında II. Dünya Savaşı nedeniyle nüfus artış hızı düşüktü. 1950-1960 arasında yatırımların artmasıyla nüfus artış hızı yükselmiştir. 1990 sonrası ise nüfus ve aile planlaması çalışmalarıyla artış hızı azalmıştır.

Göç ve Sonuçları

Göç, insanların çeşitli nedenlerden dolayı yerleşim yerini değiştirmesidir. Göçlerin ekonomik, sosyal, siyasi ve doğal nedenleri vardır. İş imkanları, eğitim ve sağlık olanakları, savaşlar ve doğal afetler insanların göç etmesine neden olabilir.

Göçler çeşitli özelliklere göre sınıflandırılabilir:

1. Süresine Göre: Mevsimlik (geçici) ve sürekli göçler
2. Mesafesine Göre: İç ve dış göçler
3. Yapıldığı Yerin Özelliğine Göre: Kırdan kente, kentten kıra, kırdan kıra ve kentten kente göçler
4. Oluşum Nedenine Göre: Gönüllü ve zorunlu göçler

İç göçler ülke içinde yapıldığı için nüfusu değiştirmez, ancak dış göçler ülke nüfusunun artmasına veya azalmasına neden olur. Türkiye'de iç göçler genellikle doğudan batıya ve kırdan kente doğrudur.

Unutma! Beyin göçü, eğitimli ve yetenekli kişilerin başka ülkelere göç etmesidir. Bu durum, ülkenin gelişimi için büyük bir kayıptır.

Köyden kente göçün nedenleri arasında köylerdeki nüfus artışı, tarım alanlarının miras yoluyla bölünmesi ve şehirlerdeki imkanların gelişmiş olması sayılabilir. Bu göçlerin sonucunda şehirlerde plansız yapılaşma (gecekondular) oluşur, işsizlik artar ve altyapı sorunları ortaya çıkar.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 23. maddesine göre, herkes yerleşme ve seyahat özgürlüğüne sahiptir. Vatandaşlar ülke sınırları içinde istedikleri yere gidebilir ve yerleşebilirler. Ancak bu özgürlük bazı durumlarda sınırlandırılabilir. Örneğin, sağlıklı ve düzenli kentleşmeyi sağlamak veya suçları önlemek amacıyla kısıtlamalar getirilebilir.

Topraktan Üretir, Toprağı Yönetiriz

Tarih boyunca farklı devletler, toprağı yönetmek için çeşitli sistemler kullanmıştır. Orta Çağ Avrupası'nda feodalite sistemi vardı. Toprak sahipleri (derebeyler) siyasi ve askeri gücü elinde bulundururken, köylüler onlara bağlı çalışıyordu.

Anadolu'da, Büyük Selçuklu Devleti ikta sistemini uygulamıştır. Bu sistemde toprakların mülkiyeti devlete aitti ve devlet görevlilerine vergi toplama hakkı verilirdi. Böylece sürekli üretim sağlanmış, toprağın işletilmesi kontrol altında tutulmuş ve hazineden harcama yapılmadan ordu oluşturulmuştur.

Osmanlı Devleti tımar sistemini uygulamıştır. Tımar, devlet görevlilerine vergi toplama işinin devredilmesiydi. Toplanan vergilerin bir kısmı görevlilere bırakılırken, kalanı hazineye aktarılırdı. Bu sistem sayesinde tarımsal üretim artırılmış, sınır güvenliği sağlanmış ve merkezi otorite güçlenmiştir.

İlginç bilgi: Timarlı Sipahiler, tımar sisteminde vergi toplama ve askeri hizmet yürüten atlı askerlerdi. Savaş zamanında yanlarında yetiştirdikleri askerlerle birlikte orduya katılırlardı.

Cumhuriyetin ilk yıllarında tarımın gelişmesi için çalışmalar yapılmıştır. 1923'te İzmir İktisat Kongresi toplanmış, çiftçileri zorlayan aşar vergisi kaldırılmış ve Tarım Kredi Kooperatifleri kurulmuştur. Atatürk Orman Çiftliği kurularak modern tarıma geçiş teşvik edilmiştir.

Günümüzde tarımı destekleyen kurumlar arasında Türkiye Tarım Kredi Kooperatifleri, GAP İdaresi Başkanlığı, Toprak Mahsulleri Ofisi ve Ziraat Bankası bulunur. Tarımda insan gücünden makineye geçiş üretimi hızlandırmış, ancak işsiz çiftçilerin ortaya çıkmasına da neden olmuştur.

Vakıf kurumları, Anadolu'da Selçuklulardan beri önemli bir yere sahiptir. İnsanların belli bir hizmet için bağış yaptığı bu kuruluşlar, yardımlaşma ve dayanışmanın simgesidir. Günümüzde TEMA, Darüşşafaka, Yeşilay ve LÖSEV gibi vakıflar hizmet vermektedir.

Demokrasi Serüveni

Günümüz demokrasisinin temelleri eski Yunan toplumunda ortaya çıkmıştır. Site adı verilen şehir devletlerinde, halk agora denilen meydanlarda toplanır ve kararlar orada alınırdı. Bu, doğrudan demokrasinin ilk örneğidir.

Demokrasinin önemli belgeleri arasında, İngiltere'de kralın yetkilerini kısıtlayan Magna Carta (1215) ve Fransız İhtilali sonrası ortaya çıkan insan hakları bulunur. 1948 yılında ise İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi kabul edilmiştir.

Demokrasinin temel ilkeleri katılım, özgürlük, eşitlik, milli egemenlik ve çoğulculuktur. Günümüzde çoğunlukla uygulanan temsili demokraside halk kendini temsil edecek kişileri seçer.

Düşünmeye değer: Eski Türk devletlerinde demokratik değerlere ait birçok uygulama vardı. Örneğin kurultay, önemli kararların alındığı bir danışma meclisiydi ve hakan bile kanunlara aykırı davranırsa cezalandırılırdı.

Osmanlı Devleti, I. Meşrutiyet'in ilanıyla (1876) ilk defa anayasal düzene geçmiştir. Kanun-i Esasi adı verilen ilk anayasa bu dönemde hazırlanmıştır.

TBMM'nin açılması (23 Nisan 1920) ve Cumhuriyet'in ilanı (29 Ekim 1923) Türkiye'nin demokrasi tarihinde önemli dönüm noktalarıdır. Atatürk döneminde çok partili hayata geçiş denemeleri yapılmış, Cumhuriyet Halk Fırkası, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası kurulmuştur.

Türkiye, pek çok uluslararası kuruluşa üyedir: Birleşmiş Milletler (1945), NATO (1952), Avrupa Konseyi (1949), OECD (1961), AGİT (1973), İslam İş Birliği Teşkilatı (1969) ve D-8 (1977).

Dünyamız küresel sorunlarla karşı karşıyadır. İklim değişiklikleri, çevre kirliliği ve hızlı nüfus artışı gibi sorunlar tüm insanlığı tehdit etmektedir. Bu sorunların çözümü için devletlerin iş birliği yapması gerekmektedir.