18. Yüzyıl-19. Yüzyıl Felsefesinin Kapsamı

18. ve 19. yüzyıl felsefesi, Batı dünyasında aydınlanmanın yaşandığı ve "Akıl Çağı" olarak da adlandırılan önemli bir dönemdir. Bu dönemde insanın aklı sayesinde tüm sorunlardan kurtulabileceği ve toplumsal olarak ebedi barışa ulaşabileceği düşüncesi hâkim olmuştur.

Aydınlanma felsefesi, tanrı, akıl, doğa ve insan kavramlarının yeni bir senteze ulaşmasıyla ortaya çıkmış ve Avrupa'da sanat, felsefe ve siyaset alanında köklü değişimlere yol açmıştır. Rönesans ve Reform hareketleriyle başlayan bu süreç, kilise otoritesinin zayıflaması ve bilimsel gelişmelerin hızla yayılmasıyla ivme kazanmıştır.

Dikkat! Bu dönemin en belirgin özelliği, din merkezli anlayıştan insan merkezli anlayışa geçilmesi ve aklın doğa, evren ve insanı açıklamada temel alınmasıdır.

18. Yüzyıl-19. Yüzyıl Felsefesinin Ortaya Çıkışına Etki Eden Unsurlar

Sanayi Devrimi, 18. yüzyılın ortalarında İngiltere'de başlamış ve buhar gücünün kullanılmasıyla üretimde büyük artışlar sağlanmıştır. Bu ekonomik büyüme, devletler arası rekabeti artırmış ve ham madde ile yeni pazar arayışları sömürgeciliği hızlandırmıştır.

Coğrafi keşiflerle zenginleşen burjuva sınıfı güç kazanmış ve yeni pazarlar elde etmiştir. Keşfedilen toprakların Avrupalılaştırılması süreci başlarken, "dünyanın yuvarlak olması" gibi buluşlar kiliseye olan inancı sarsmıştır.

Fransız İhtilali, bu dönemin en somut sonuçlarından biridir. Sosyal yaşamdaki eşitsizlik ve adaletsizlik, aydınlanmayla oluşan özgürlük düşüncesiyle birleşince halk krala karşı ayaklanmıştır. Bu ihtilal, Fransa'da mutlak monarşinin yıkılması ve cumhuriyet rejiminin kurulmasıyla sonuçlanmıştır.

Unutma! 18-19. yüzyıl felsefesi, sadece düşüncelerin değişimi değil, aynı zamanda Fransız İhtilali ve Sanayi Devrimi gibi somut toplumsal dönüşümlerin de tetikleyicisidir.

18. Yüzyıl-19. Yüzyıl Felsefesinin Genel Özellikleri

Bu dönemde akla duyulan güven artmış ve akılcı düşünce yaygınlaşmıştır. Özgürlüğü engelledikleri düşüncesiyle siyasi ve dinî otoritelere karşı çıkılmış, düşünce özgürlüğü güçlü şekilde desteklenmiştir.

Aydın ve yazarlar sınıfı oluşmuş, sanat, felsefe ve edebiyatta çığır açan eserler verilmiştir. Matbaanın yaygınlaşmasıyla bilgiye erişim kolaylaşmış ve yeni fikirler hızla yayılma imkânı bulmuştur.

Bu dönemin en belirgin unsurlarından biri de felsefede yeni ekollerin ortaya çıkmasıdır. Bilginin kaynağı, birey-devlet ilişkisi, ahlakın ilkesi ve varlığın oluşu gibi temel felsefi problemler, bu dönemde yeni bakış açılarıyla ele alınmıştır.

Bunu bil! 18-19. yüzyıl felsefesi, insanlık tarihinde Ortaçağ'ın karanlığından çıkışı simgeleyen, aklın ve bilimin ışığında yeni bir dünya kurmayı hedefleyen büyük bir düşünsel devrimdir.

Bilginin Kaynağı

Rasyonalizm (Akılcılık), Descartes'in öncülük ettiği bilginin kaynağının akıl olduğunu savunan görüştür. Descartes'a göre bilgi, deneyimlerle değil doğuştan gelen aklın ilkeleriyle elde edilir. "Düşünüyorum, o halde varım" diyen filozof, Metodik Şüphe yöntemiyle doğru bilgiye aklın yoluyla ulaşılabileceğini savunmuştur.

Empirizm (Deneycilik), J. Locke'un öncülüğünü yaptığı, doğru bilginin sadece deneyimlerden geldiğini savunan akımdır. Locke, doğuştancılık fikrine karşı çıkmış ve "İnsan zihni Tabula Rasa (Boş Levha) gibidir" diyerek, zihnin doğuştan boş olduğunu ve deneyimlerle dolduğunu ileri sürmüştür.

Kritizm (Eleştirelcilik), I. Kant'ın geliştirdiği, bilginin hem akıl hem de deneyden geldiğini savunan görüştür. Kant, "Algısız kavramlar boş, kavramsız algılar kördür" diyerek, duyu verileri olmadan akılda var olan kavramların boş olduğunu, sadece duyulara dayanan bir anlayışın ise kör olduğunu belirtmiştir.

Harika! Kant'ın kritizmi, bilginin kaynağı tartışmasında bir sentez oluşturarak rasyonalizm ve empirizmi birleştirmiştir - sende bu görüşleri karşılaştırarak kendi düşünceni geliştirebilirsin.

Birey-Devlet İlişkisi

J. Locke, mutlak monarşiye karşı liberal bir devlet sistemini savunmuştur. Doğal durumda özgür olan insanların, toplumsal yaşamda kargaşayı önlemek için toplumsal sözleşme ile haklarını devlete devrettiklerini belirtmiştir. Locke'a göre meşru yönetimin kaynağı çoğunluğun iradesidir ve insanlar sözleşmeyi uygar yaşamın avantajlarından yararlanmak için yapmışlardır.

Montesquieu, toplumdaki değişimleri bilimsel olarak incelemiş ve cumhuriyet, monarşi ve despotizm olmak üzere üç yönetim biçimi tanımlamıştır. İnsanın özgürce davranma hakkını korumak için güçler ayrılığı ilkesini öne sürmüştür. Yasama, yürütme ve yargı güçlerinin birbirini denetlemesi gerektiğini savunan Montesquieu, modern devlet sisteminin temellerini atmıştır.

J.J. Rousseau, doğal durumda mutlu olan insanın, toplumsal yaşam ve özel mülkiyetle mutsuzlaşdığını savunmuştur. Toplumu yeniden düzenlemek için "toplumsal sözleşme" ile devletin kurulması gerektiğini belirten Rousseau, devletin kaynağının insanın doğasındaki eşitlik ve özgürlük olduğunu, devletin görevinin de herkesin eşitliğini ve doğal haklarını korumak olduğunu vurgulamıştır.

Unutma! Bu düşünürler modern demokrasilerin temellerini atmışlardır. Bugün yaşadığımız demokratik sistemlerin izlerini onların fikirlerinde bulabilirsin.

Ahlakın İlkeleri

18-19. yüzyıl filozofları, ahlakı akılla anlama ve yorumlama eğilimi göstermiş ve düşüncelerini bu temelden yaymışlardır. Özellikle Immanuel Kant ve Jeremy Bentham'ın ahlak konusundaki görüşleri öne çıkmıştır.

Kant'ın ahlak kuramı Ödev Ahlakı olarak bilinir. Kant, nesnel temelli evrensel ahlak yasasını kabul ederek, ahlakı insan doğasıyla değil aklın yargılarıyla ilişkilendirmiştir. "İyi istenç" kavramıyla her koşulda doğru kabul edilebilecek eylemlere eşlik eden iyi iradeyi belirtmiştir. Kant'a göre ahlaki ödevlerimizi belirleyen evrensel koşulsuz buyruklar akılda doğuştan vardır. Bunlar arasında "Öyle davran ki, davranışın tüm insanlar için geçerli bir yasa olabilsin" ilkesi en ünlüsüdür.

Bentham ise ahlakı öznel kaynaklı görerek Faydacılık (Utilitarizm) kuramını geliştirmiştir. İnsanın doğası gereği acıdan kaçıp hazzı istediğini belirten Bentham'a göre, en büyük sayıda insan için en yüksek mutluluğu sağlayan eylem doğrudur. Çoğunluğun faydasına olan eylem, haz verici ve mutlu edicidir.

Harika bir fırsat! Kant ve Bentham'ın ahlak anlayışlarını karşılaştırdığında, birinin eylemin niyetine, diğerinin ise sonucuna odaklandığını görebilirsin. Günlük hayatında hangi ahlak anlayışını daha çok benimsediğini düşün!

Varlığın Oluşu

Hegel felsefesinin temelinde "Gerçek bütündür" ve "Akılsal olan gerçek, gerçek olan akılsaldır" düşünceleri yatar. Hegel, bütün varlıkların tek bir özden bir yasa dâhilinde var olduğunu söylemiştir. Onun felsefesinde "Tanrı", "geist", "fikir", "akıl" veya "tin" kavramları mutlak olanı temsil eder.

Tin, başlangıçta kendisiyle özdeş ve kendisi için varlıktır, ancak kendini henüz tanımamaktadır. Tin, kendini tanıyabilmek için karşıtında (doğada) kendini görmelidir. Sonunda tin ve doğa uzlaşır ve sentezlenen yeni durum, tin ve doğanın mükemmel uyumu olan insandır. İnsanlık tarihi, tinin kendini bulup tanımasının zeminidir.

Hegel, varlıkların oluş ve değişimini diyalektik yasa ile açıklar. Bu yasa tez (sav), antitez (karşı sav) ve sentez (yeni sav) şeklinde üçlü bir oluş sürecini içerir. Her bir varlık, içinde bir şey olma potansiyeli taşır ve bu potansiyel diyalektik süreçte açığa çıkar.

İlginç! Hegel'in diyalektik anlayışı sadece felsefeyi değil, tarih, siyaset ve toplum bilimlerini de derinden etkilemiştir. Modern dünyadaki değişim ve dönüşümleri anlamak için bu kavramdan yararlanabilirsin.