Dolaşım Sistemi ve Kan Dolaşımı

Dolaşım sistemi, vücudumuzun taşıma görevini üstlenen hayati bir sistemdir. Bu sistem sayesinde dokular ve organlar ihtiyaç duydukları oksijen ve besinleri alırken, oluşan atık maddeler de uzaklaştırılır.

İnsanda dolaşım sistemi kan dolaşımı ve lenf dolaşımı olarak iki kısımda incelenir. Kan dolaşımı ise üç temel bölümden oluşur: kalp, kan damarları ve kan doku.

Kalp, dört odacıklı bir organ olup, üst kısımda iki kulakçık (atrium), alt kısımda ise iki karıncık (ventrikül) bulunur. Kalbin sol tarafında temiz kan (oksijence zengin), sağ tarafında ise kirli kan (karbondioksitçe zengin) bulunur.

Not: Toplardamarlar vücuttan kalbe kan getirirken, atardamarlar kalpteki kanı vücuda götürür. Kan, kalpte "toplardamarlar→kulakçıklar→karıncıklar→atardamarlar" yolunu izler.

Kalbin Yapısı

Kalpte kanın akış yönünü düzenleyen ve geri dönmesini engelleyen tek yönlü kapakçıklar vardır. Sağ kulakçık ile sağ karıncık arasında triküspit (üçlü) kapakçık, sol kulakçık ile sol karıncık arasında biküspit (mitral) kapakçık bulunur. Karıncıkların atardamarlarla birleştiği yerlerde ise yarım ay (semilunar) kapakçıklar vardır.

Kalbin yapısında dıştan içe doğru üç tabaka bulunur:

• Perikard: En dış tabaka olup çift katlıdır, kalbi dış basınçlardan korur
• Miyokard: Kalp kasının bulunduğu tabakadır, kalbin ritmik çalışmasını sağlar
• Endokard: En iç tabaka olup tek katlı yassı epitel dokudan oluşur

Kalp kendi içinden geçen kandan beslenemez. İhtiyaç duyduğu besin ve oksijeni, AORT'tan ayrılan koroner damarlar aracılığıyla alır. Koroner damarların tıkanması, kalp krizine (enfarktüs) neden olabilir.

Sol karıncık, kanı tüm vücuda pompaladığı için duvarı sağ karıncıktan daha kalındır. AORT'un sol karıncığa bağlandığı yere aort kapakçığı, akciğer atardamarının sağ karıncığa bağlandığı yere ise pulmoner kapakçık denir.

Kalbin Çalışması

Kalp kasının kasılmasına sistol, gevşemesine ise diastol denir. Kulakçık ve karıncıkların kasılıp gevşemeleri birbirine zıttır - biri kasılırken diğeri gevşer.

Kalbin çalışma döngüsü şöyle gerçekleşir:

1. Kulakçıklar gevşediğinde toplardamarlardan gelen kan kulakçıklara dolar
2. Kulakçıklar kasıldığında triküspit ve biküspit kapakçıklar açılır, karıncıklar gevşer, kan kulakçıklardan karıncıklara geçer
3. Karıncıklar kasıldığında kulakçıklar gevşer, atrioventriküler kapakçıklar kapanır, yarım ay kapakçıkları açılır ve kan karıncıklardan atardamarlara geçer

İnsanda iki tür kan dolaşımı vardır:

Küçük Kan Dolaşımı (Pulmoner Dolaşım): Kalp ile akciğer arasındaki dolaşımdır. Sağ karıncığın kasılmasıyla başlar. Kirli kan akciğer atardamarıyla akciğerlere gider, oksijence zenginleşir ve akciğer toplardamarı ile kalbin sol kulakçığına geri döner.

Büyük Kan Dolaşımı (Sistemik Dolaşım): Kalp ile vücut arasındaki dolaşımdır. Sol karıncığın kasılmasıyla başlar, temiz kan AORT atardamarı ile tüm vücuda dağıtılır. Kirlenen kan üst ve alt ana toplardamarları ile kalbin sağ kulakçığına geri döner.

Kalbin Çalışma Mekanizması

Bir kalp döngüsü yaklaşık 0,85 saniye sürer ve üç aşamadan oluşur: kasılma (sistol), gevşeme (diastol) ve dinlenme. Dinlenme aşamasında hem kulakçıklar hem de karıncıklar gevşemiş durumdadır.

Kalp, sinoatrial düğüm (SA) sayesinde kendi uyartısını oluşturabilir. Bu özellik sayesinde kalp, vücut dışında uygun çözeltilerde tutulduğunda bile çalışabilir. Bu nedenle kalbe "otonom organ" denir.

Kalp ritminin kontrol mekanizması şu şekilde işler:

1. SA düğümünden yayılan uyartı ile kulakçıklar kasılır
2. SA'dan yayılan uyartılar atrioventriküler düğümü (AV) uyarır
3. AV düğümü, his demetlerini ve purkinje liflerini uyarır
4. Sonuç olarak karıncıklar kasılır ve bir kalp döngüsü tamamlanır

Kalbin düzenli kasılıp gevşemesinin atardamarda hissedilmesine nabız denir. Kalbin çalışması sırasında kanın atardamar duvarına yaptığı basınca ise tansiyon denir. Karıncıkların kasılması sırasındaki kan basıncına büyük tansiyon (sistolik), gevşemesi anındaki basınca ise küçük tansiyon (diastolik) denir. Sağlıklı bir yetişkinde normal değerler 120/80 mm Hg'dir.

Kalbin Çalışma Hızını Etkileyen Faktörler

Kalbin normalden daha hızlı çalışmasına taşikardi, daha yavaş çalışmasına ise bradikardi denir. Kalbin çalışma hızını etkileyen başlıca faktörler şunlardır:

1. Hormonlar: Adrenalin, tiroksin ve nöradrenalin kalp atım hızını artırırken, asetilkolin hızlanan kalbi yavaşlatır.

2. Sinirler: Sempatik sinirler kalp atım hızını artırır, parasempatik sinirler ise yavaşlatır. Özellikle parasempatik bir sinir olan vagus siniri, asetilkolin salgılayarak kalp hızını düşürür.

3. Kimyasal maddeler: Nikotin, kafein ve tein gibi uyarıcı maddeler kalbin daha hızlı çalışmasına neden olur.

4. Vücut sıcaklığı: Vücut sıcaklığı arttıkça kalp atım hızı da artar.

5. Kandaki karbondioksit yoğunluğu: CO₂ kanda arttığında kanın pH değeri düşer (asidik olur). Vücut pH'ı normal seviyede (7.4) tutmak için kalp çalışma hızını artırır ve soluk alıp verme hızlanır, böylece fazla CO₂ dışarı atılır.

Dikkat: Düzenli egzersiz yapmak, kalp kasını güçlendirerek dinlenme anında daha yavaş ve verimli çalışmasını sağlar. Bu nedenle sporcularda dinlenme anı kalp atım hızı genellikle daha düşüktür.

Kan Damarları

Kan dolaşımında üç çeşit damar bulunur: atardamar (arter), toplardamar (ven) ve kılcal damar (kapiler).

Atardamarlar (Arterler):

• Kanı kalpten vücuda yayarlar
• Üç tabakadan oluşur: dışta bağ doku, ortada düz kas, içte endotel
• Kan basıncı ve akış hızı en yüksek bu damarlardadır
• Yüksek basınca dayanmak için duvarları kalın ve elastiktir
• Kanın hareketi karıncıkların kasılması, düz kasların kasılıp gevşemesi, arkadan gelen kanın itici gücü ve yer çekimi ile sağlanır

Kılcal Damarlar (Kapilerler):

• Kan ile hücreler arasında madde alışverişi gerçekleştirirler
• Sadece tek sıra endotel tabakadan oluşurlar
• Kan akış hızının en düşük olduğu damarlardır
• Bu sayede madde alışverişi için yeterli süre sağlanır

Toplardamarlar (Venler):

• Vücuttaki kanı toplayıp kalbe getirirler
• Üç tabakadan oluşur ancak atardamarlara göre daha incedir
• Kan basıncının en düşük olduğu damarlardır
• Kalbin altında kalan toplardamarlarda kanın geriye kaçmasını önleyen tek yönlü kapakçıklar bulunur
• Kanın hareketi kulakçıkların emme kuvveti, iskelet kasların sıkıştırması, kapakçıklar, arkadan gelen kanın itici gücü ve soluk alma ile sağlanır

Kan Damarları Hakkında Önemli Bilgiler

Normalde vücutta atardamarlar temiz kan, toplardamarlar ise kirli kan taşır, ancak bunun iki önemli istisnası vardır:

1. Akciğer atardamarı kirli kan, akciğer toplardamarı ise temiz kan taşır.
2. Göbek bağında, atardamarlar fetüsten anneye doğru kirli kan taşırken, toplardamar anneden fetüse doğru temiz kan taşır.

Damarlar arasındaki karşılaştırmalar:

• Kan basıncı: atardamar > kılcal damar > toplardamar
• Kanın akış hızı: atardamar > toplardamar > kılcal damar
• Çeper kalınlığı: atardamar > toplardamar > kılcal damar
• Toplam çap: kılcal damar > toplardamar > atardamar
• Damar çapları: toplardamar > atardamar > kılcal damar

Önemli Not: Toplardamarlardaki kapakçıkların bozulmasıyla kan damarda birikir ve damar şişer. Bu duruma varis denir. Özellikle uzun süre ayakta duran kişilerde görülme riski yüksektir.

Karaciğerle ilgili önemli bilgiler:

• Toklukta kapı toplardamarındaki glikoz miktarı, karaciğer üstü toplardamarından daha fazladır
• Karaciğere gelen amonyak (NH₃), karaciğerde üreye dönüştürülür
• Karaciğer üstü toplardamarı, üre yoğunluğunun en fazla olduğu damardır
• Üre, böbreklerden idrar yoluyla vücuttan atılır

Kılcal Damarlarla Doku Hücreleri Arasındaki Madde Alışverişi

Madde alışverişi yalnızca kılcal damarlarda gerçekleşir. Bu alışveriş, Starling Hipotezi ile açıklanır. Bu süreçte kan basıncı (itme kuvveti) ve kanın protein osmotik basıncı (çekme kuvveti) etkilidir.

Kan basıncı, kılcal damarın atardamar ucundan toplardamar ucuna gidildikçe azalır. Kanın protein osmotik basıncı ise kan proteinlerinin (albümin, globülin) damar dışına çıkmaması nedeniyle damar boyunca sabit kalır.

Kılcal damarın atardamar ucunda:

• Kan basıncı (40 mmHg), protein osmotik basıncından (25 mmHg) yüksektir
• Bu nedenle kandan doku sıvısına su, besin ve oksijen geçer

Kılcal damarın toplardamar ucunda:

• Protein osmotik basınç (25 mmHg), kan basıncından (15 mmHg) yüksektir
• Bu nedenle doku sıvısından kana CO₂, amonyak ve su çekilir

Bu mekanizma sayesinde dokular beslenir ve atık maddeler uzaklaştırılır. Aynı zamanda vücuttaki sıvı dengesi de korunmuş olur.

Kan Doku

Kan, plazma denilen sıvı kısım (%55) ve bu sıvı içerisinde bulunan kan hücreleri (%45) olmak üzere iki kısımdan oluşur.

Plazma:

• Büyük kısmı sudur
• İçeriğinde hormon, vitamin, antikor, kan proteinleri (albümin, globülin, fibrinojen), mineraller, glikoz, amino asit, yağ, azotlu atıklar ve gazlar bulunur
• Kan proteinleri damar dışına çıkmazlar ve kanın osmotik basıncını oluşturur
• Fibrinojen kanın pıhtılaşmasında rol oynar
• Plazmadan fibrinojen çıkarıldığında elde edilen sıvıya serum denir

Kanın görevleri:

• Düzenleme: Vücudun su, ısı, iyon ve pH dengesini sağlar
• Taşıma: Besin ve oksijeni hücrelere, atık maddeleri boşaltım organlarına taşır
• Savunma: Akyuvarlar ve antikorlar sayesinde mikroplara karşı vücudu korur
• Koruma: Yaralanma durumunda pıhtılaşma faktörleri ile kan kaybını önler

Kan hücreleri:

• Alyuvar (Eritrosit): Oksijen ve karbondioksit taşır, çekirdeksizdir, kırmızı kemik iliğinde üretilir
• Akyuvar (Lökosit): Vücut savunmasında görev alır, çekirdeklidir, farklı çeşitleri vardır
• Kan pulcukları (Trombosit): Kanın pıhtılaşmasında görev alan hücre parçacıklarıdır

Kan Hücreleri ve Özellikleri

Alyuvarlar (Eritrositler):

• Kırmızı kemik iliğinde üretilirler
• Olgunlaştıklarında çekirdek dahil tüm organellerini kaybeder, ortası çökük disk şeklini alırlar
• Mitokondrileri olmadığı için oksijenli solunum yapamazlar
• Hemoglobin proteini içerirler, bu da kanın kırmızı rengini verir
• Hücre zarlarındaki glikoproteinler (A, B, Rh antijenleri) kan gruplarını belirler
• İşlevini yitiren alyuvarlar karaciğer ve dalakta parçalanır
• Yüksek rakımlarda oksijen azaldığından alyuvar üretimi artar

Akyuvarlar (Lökositler):

• Esas olarak kırmızı kemik iliğinde üretilirler
• Mitokondrileri vardır, oksijenli solunum yaparlar
• Bazı çeşitleri fagositoz yoluyla mikropları yok eder
• T lenfositler doğrudan, B lenfositler ise antikor üreterek mikroplarla savaşır
• Bazofil akyuvarlar heparin (kan pıhtılaşmasını önler) ve histamin (damar geçirgenliğini artırır) salgılar
• Hastalık durumunda sayıları artar

Kan Pulcukları (Trombositler):

• Kırmızı kemik iliğinde oluşurlar, çekirdek taşımazlar
• Kanın pıhtılaşmasında görev alırlar

Pıhtılaşma mekanizması:

1. Damar zedelenir, kan damar dışına çıkar
2. Kan pulcuklarından tromboplastin salgılanır
3. Tromboplastin, kalsiyum (Ca²⁺) ve K vitamini yardımıyla protrombini trombine dönüştürür
4. Trombin, fibrinojeni fibrine çevirir
5. Fibrin pıhtı oluşturarak yarayı kapatır ve kanamayı durdurur