DUYU ORGANLARI

Duyu organları, çevremizdeki uyarıları duyu almaçları (reseptör) adı verilen özel hücreler yardımıyla algılayan organlardır. Göz, deri, burun, kulak ve dil olmak üzere beş duyu organımız vardır.

Göz, çevremizdeki cisimleri görmemizi sağlayan duyu organıdır. Gözü oluşturan yapılar iki ana gruba ayrılır: gözü koruyan yapılar ve görme ile ilgili yapılar.

Gözü koruyan yapılar kaşlar, kirpikler, gözyaşı bezleri ve göz kapağıdır. Kaşlar ve kirpikler gözü ter ve tozdan korur. Gözyaşı bezleri göz yüzeyini nemli tutar ve mikroplardan korur. Göz kapağı ise gözü dış etkilerden korur.

Biliyor musun? Göz kasları gözün hareket etmesini ve göz çukuruna tutunmasını sağlar. Bu sayede çevrene rahatlıkla bakabiliyorsun!

Görme ile ilgili yapılar ise sert tabaka, damar tabaka ve ağ tabakadan (retina) oluşur. Ayrıca göz bebeği, göz merceği ve iris gibi önemli kısımlar da görme sürecinde rol oynar.

GÖZDEKİ TABAKALAR VE GÖRMENİN GERÇEKLEŞMESİ

Sert tabaka, gözün en dış kısmındaki beyaz renkli koruyucu tabakadır. Ön kısmında incelip saydamlaşarak kornea adı verilen yapıyı oluşturur. Işık ilk kez korneada kırılır.

Damar tabaka, sert tabakanın altındaki kan damarlarından oluşan ve gözü besleyen tabakadır. Gözün ön kısmında farklılaşarak göze rengini veren irisi oluşturur. İrisin ortasında, gelen ışığa göre büyüyüp küçülen göz bebeği bulunur. Göz merceği ise irisin arkasında yer alır ve ışığın ikinci kez kırılmasını sağlar.

Ağ tabaka (retina), gözün en iç tabakasıdır. Burada duyu almaçları, görme sinirleri, sarı leke ve kör nokta bulunur. Göz merceğinde kırılan ışınlar sarı lekede ters bir görüntü oluşturur. Kör noktada ise görüntü oluşmaz çünkü burada duyu almaçları yoktur.

Şaşırtıcı bilgi! Gözümüzde oluşan görüntü aslında terstir! Sarı lekede ters olarak oluşan görüntü, beynin görme merkezinde düzeltilir ve biz cisimleri düz görürüz.

KULAK

Kulak, işitme ve denge organımızdır. Kulaktaki yarım daire kanalları beyincik ile birlikte vücudun dengesini sağlar. Kulak üç kısımdan oluşur: dış kulak, orta kulak ve iç kulak.

Dış kulak, kulak kepçesi, kulak yolu ve kulak zarından oluşur. Kulak kepçesi çevreden gelen ses dalgalarını toplayarak kulak yoluna iletir. Kulak yolundaki kıllar ve kulak sıvısı kir ve tozu tutar. Ses dalgaları kulak yolundan geçerek kulak zarının titreşmesini sağlar.

Orta kulak, kulak zarı ile dış kulağa, oval pencere ile iç kulağa bağlanır. Burada vücudumuzun en küçük kemikleri olan çekiç, örs ve üzengi kemikleri bulunur. Bu kemikler kulak zarından gelen ses dalgalarının titreşimlerini artırır ve oval pencereye iletir.

Dikkat! Östaki borusu orta kulaktan yutağa açılır ve kulak zarının her iki tarafındaki basıncı dengeleyerek yırtılmasını önler. Uçak yolculuklarında kulağının tıkanması bu yüzdendir!

KULAGIN YAPISI VE İŞİTME

Orta kulakta, kulak zarından gelen titreşimler çekiç, örs ve üzengi kemikleri tarafından güçlendirilerek oval pencereye iletilir. Östaki borusu ise orta kulaktan yutağa açılarak kulak zarının her iki tarafındaki basıncı dengeler ve zarın yırtılmasını önler.

İç kulak, ses dalgalarının işitme sinyallerine dönüştürüldüğü yerdir. Oval pencereden gelen ses dalgaları salyangoza iletilir. Salyangozda bulunan sıvı (dalız) hareketlenir ve buradaki duyu alıcıları uyarır. Bu uyarı işitme sinirleri aracılığıyla beyne iletilir ve ses olarak algılanır.

Yarım daire kanallarının işitme görevi yoktur. Bu kanallar beyincik ile birlikte vücudun dengesini sağlamakla görevlidir. Bu sayede dik durabilir ve düzgün hareket edebiliriz.

İlginç Bilgi: Kulağındaki salyangoz gerçekten bir salyangoz kabuğu şeklindedir ve bu yapı sesleri daha iyi algılamana yardımcı olur!

BURUN

Burun hem koklama hem de solunum sistemi organıdır. Burnun ön tarafı kıkırdaktan, arka tarafı ise kemikten oluşur.

Burun boşluğu iki delikle dışarı, arka taraftan ise yutağa açılır. Boşluğun iç yüzeyi mukus salgılayan bir tabaka ile kaplıdır. Burun içindeki kıllar toz ve mikropları tutar. Mukus salgısı burnun nemli kalmasını sağlar. Burun içindeki kılcal damarlar ise havayı ısıtır.

Burun boşluğunun üst kısmında sarı bölge bulunur. Buradaki duyu almaçları koku alma işlevini gerçekleştirir. Kokulu cisimlerden havaya karışan tanecikler, sarı bölgedeki mukus sıvısında çözünerek duyu almaçlarını uyarır.

Biliyor musun? Koku sinirleri çabuk yorulduğu için uzun süre aynı kokuyu algılayamayız. Buna "koku yorgunluğu" denir. Bu yüzden parfüm sıktığında bir süre sonra kokusunu hissetmezsin!

DERİ

Deri, vücudumuzun en büyük duyu organıdır. Vücudumuzu bir örtü gibi kaplar ve bizi dış etkilerden korur. Sıcak, soğuk, sertlik, yumuşaklık, ağrı ve acı gibi uyarıların algılanmasını sağlayan duyu almaçlarını bulundurur.

Deri iki kısımdan oluşur: üst deri ve alt deri. Üst deri ölü hücrelerden oluşmuştur ve derinin alt bölümlerini dış etkilerden ve mikroplardan korur. Kan damarlarını ve sinirleri bulundurmaz. Üst deride deriye rengini veren hücreler (melanin pigmenti) bulunur.

Alt deri canlı hücrelerden oluşur ve üst deriye göre daha kalındır. Yağ tabakası vücudu darbelere karşı korur ve ısı kaybını önler. Alt deride kan damarları, sinirler, duyu almaçları, ter bezleri, yağ bezleri, kıl kökleri ve kıl kasları bulunur.

İlginç bilgi: Duyu almaçlarının yoğunluğu vücudumuzun her yerinde aynı değildir. Örneğin parmak uçlarımız çok daha hassastır. Bu yüzden parmak uçlarınla nesneleri daha iyi hissedebilirsin!

DİL

Dil, tat alma duyusu organımızdır. Aynı zamanda çiğnemeye, konuşmaya ve yutmaya da yardımcı olur. Dilimizde farklı tatları algılamamızı sağlayan tat tomurcukları bulunur.

Dilimizin her bölgesi tüm tatları alabilir, ancak bazı bölgelerde bazı tatları alan tomurcuklar daha fazladır. Dilimizin uç kısmı tatlıyı, ön yanları tuzluyu, arka yanları ekşiyi ve arka kısmı acı tadını daha iyi algılar.

Ağza aldığımız besinlerin tadını alabilmemiz için tükürük sıvısı ya da su içinde çözünmesi gerekir. Böylece tat tomurcuklarının içindeki duyu almaçları uyarılır ve tat olarak algılanır.

Hadi dene! Burnunu tıkayıp bir şey yemeyi dene. Tadını tam alamadığını göreceksin! Çünkü tat ve koku duyuları beyinde aynı merkez tarafından değerlendirilir. Bu nedenle burnumuz tıkalıyken besinlerin tadını tam alamayız.