Büyük Harflerin Kullanımı

Cümleler, dize başları ve resmî yazışmalardaki hitaplar her zaman büyük harfle başlar. Özel adlar, kitap ve dergi adları, millet, dil, din ve ırk isimleri de büyük harfle yazılır.

Dikkat et! "Gazete" ve "dergi" sözcükleri özel adın parçası değilse küçük harfle yazılır:

• Sabah gazetesi (doğru)
• Varlık dergisi (doğru)

Devlet kurumları, şehir adları ve gezegen isimleri her zaman büyük harfle başlar:

• Türkiye Cumhuriyeti, Galatasaray Lisesi, Halley Kuyruklu Yıldızı

Yön adları özel adın başındaysa büyük, sonundaysa küçük yazılır:

• Batı Anadolu (başta büyük)
• Karadeniz'in batısı (sonda küçük)

Ara yönler bitişik yazılır: kuzeydoğu, güneybatı

Önemli Not: Yön adları kültürleri veya devletleri karşıladığında büyük harfle başlar. Örneğin: "Bu nazım biçimleri edebiyatımıza Batı'dan geldi."

"de/da" Bağlacı ve "-de/-da" Eki

Bağlaç olan "de/da" ayrı yazılır ve sertleşmeye uğramaz. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz:

• Onu ben de tanıyorum. (Bağlaç)

Hâl eki olan "-de/-da" ise bitişik yazılır ve sertleşmeye $ta/te$ uğrar. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulur:

• Bu sokakta oturuyorum. (Hâl eki)
• Kalemin bende kalmış. (Hâl eki)

Diğer Önemli Yazım Kuralları

Tarihlerin yazımı: Belirli bir tarihteki ay ve gün adları büyük harfle başlar.

• 30 Haziran Cuma günü gelecek.
• 30/06/2017 veya 30.06.2017

Pekiştirme ve ikilemeler: Pekiştirmeler bitişik, ikilemeler ayrı yazılır.

• Paramparça (pekiştirme)
• Ivır zıvır (ikileme)

Kısaltmalar: Kuruluş ve yön adlarının kısaltmaları her kelimenin ilk harfinin büyük yazılmasıyla yapılır.

• TDK (TDK'nin → son harfe göre ek alır)

Sayıların yazımı: Yazıyla yazıldığında her sözcük ayrı yazılır.

• Üç yüz altmış beş kişi
• Ancak çek ve senetlerde bitişik yazılır: Ellibeşbin TL

Sıkça Yapılan Yazım Yanlışları

Günlük hayatta sık yapılan yazım hatalarının doğru ve yanlış şekillerini bir tablo halinde görelim:

Unutma! Yazım kurallarını doğru kullanmak, kendini ifade etmenin en önemli parçasıdır. Sınav sorularında sıkça bu tür hatalarla karşılaşabilirsin.

Birbirine karışan bazı kelimelerin doğru yazılışlarına dikkat etmelisin: "traş" değil "tıraş", "tenefüs" değil "teneffüs", "kiprik" değil "kirpik", "laboratuar" değil "laboratuvar".

Birleşik kelimeler konusunda da dikkatli ol. Bazı kelimeler birleşik yazılırken (gelgit, günbegün) bazıları ayrı yazılır (alt yazı, ana fikir).

Noktalama İşaretleri

Nokta (.)

• Anlamı tamamlanan cümlelerin sonunda kullanılır.
• Kısaltmaların sonuna konur: Prof. Dr.
• Sıra sayısı belirtirken: 19. yüzyıl
• Saat ve dakika arasında: Saat 10.40'ta

Üç Nokta (...)

• Benzer cümlelerin devam ettiğini göstermek için: "Burada neler var neler; elmalar, armutlar..."
• Eksiltili cümlelerin sonunda: "Okullar kapansa da..."
• Söylenmek istenmeyen sözcüklerin yerine: "Herkesin içinde ona... deyince bıraktık"

Virgül (,)

• Eş görevli söz ve söz öbeklerini ayırır: "Çalışkan, akıllı bir öğrenciydi."
• Hitaplardan sonra: "Canım arkadaşım,"
• Özne, yüklemden uzak düştüğünde: "Okullar, haftaya kapanacak."
• Ara söz ve cümleleri belirtmek için: "Annem, evimizin güneşi, yarın memlekete gidiyor."

Noktalı Virgül (;)

• Virgülle ayrılamayan sıralı cümleleri ayırmak için: "Kırmızı, yeşil, mavi şeritleri; beyaz, pembe zarfları dizer."
• Öğeleri virgüllerle ayrılmış cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır.

İki Nokta (:)

• Kendisinden sonra örnek veya açıklama gelecek cümlelerden sonra: "Sıfat: Adı niteleyen sözcük türüdür."
• Aktarma cümlelerinden önce: "Adam bağırdı: 'Herkes otursun!'"

Dikkat! İki noktadan sonra gelen ifade cümle veya özel ad değilse küçük harfle başlar.

Soru İşareti (?) ve Ünlem İşareti (!)

• Soru anlamı taşıyan cümlelerin sonunda: "Nereye gidiyorsun?"
• Ünlem, sevinç, korku veya seslenme ifade eden cümlelerde: "Hey, buraya bak!"

Yay Ayraç ( )

• Açıklamalarda: "O tarihte (2000) üniversitedeydim."
• Yabancı sözcüklerin okunuşlarında: "Shakespeare (Şekspir)"

Tırnak İşareti (" ")

• Aktarma cümlelerin başında ve sonunda: "Annem: 'Her şey yolunda.' dedi."
• Vurgulanmak istenen sözlerde: "Edebiyatta hep 'yeni' eser tartışması vardır."

Noktalama işaretlerini doğru kullanmak, yazını daha anlaşılır ve etkili kılar. Sınavlarda da bu konudan sorular çıkabilir, dikkatli ol!

Fiilimsiler (Eylemsi)

Fiilimsiler, eylem anlamını kaybetmeden cümle içinde isim, sıfat ve zarf olarak kullanılan sözcüklerdir. Üç türü vardır:

İsim Fiil (Ad Eylem)

-ma, -ış, -mak ekleriyle yapılır:

• Okumak zekâyı güçlendirir.
• Bu yüzüşü ona madalya getirdi.
• Kovanın dolması tam üç dakika sürdü.

Sıfat Fiil (Ortaç)

-an, -ası, -mez, -ar, -dık, -ecek, -miş ekleriyle yapılır:

• Kitap okumayan insanları anlamıyorum.
• Çıkmaz bir sokağa girmiştik.
• Gördüğü herkese selam verdi.

Zarf Fiil (Ulaç)

-ip, -arak, -madan, -ince, -eli, -ken, -casına gibi eklerle yapılır:

• Gelmeden önce ararsan sevinirim.
• Onu beklerken uyuyakalmışım.

Önemli Taktik! Eylemsi ve çekimli eylemi ayırt etmek için: Eylemsiler cümleden atılabilirken çekimli eylemler atılamaz.

Kalıcı Ad Bazı sıfat fiil ve ad eylemler kalıplaşarak eylemsilik özelliğini yitirir ve kalıcı ad olur:

• Dolmuş, çağlayan, dolma, sarma...

Eylemsilerin olumsuzu yapılabilirken kalıcı adların yapılamaz:

• Bu sebzeleri dondurmam lazım. (Eylemsi → dondurmamam)
• Hadi, dondurma alalım. (Kalıcı ad → dondurmama ❌)

Adlaşmış Sıfat Fiil Niteledikleri isim düşünce adlaşmış sıfat görevini alırlar:

• Ağlayanlar bir gün güler. (Ağlayan kişiler)
• Dün geceki gösteride tanıdıklar da vardı. (Tanıdık simalar)

Fiilimsi ekleri sınavlarda sıkça karşımıza çıkar. Bunları doğru tanımak ve ayırt etmek, dilbilgisi sorularında başarılı olmanın anahtarıdır!

Tamlamalar

Ad Tamlaması

Ad ve ad soylu bir sözcüğün aitlik ilgisi yönünden birbirini tamamlamasıyla oluşan söz öbekleridir.

Belirtili Ad Tamlaması

Tamlayanın ilgi eki $-in$, tamlananın iyelik eki aldığı tamlamalardır:

• Kitabın sayfası (Neyin sayfası?)
• Benim kararım (Kimin kararı?)

Belirtisiz Ad Tamlaması

Sadece tamlananın iyelik eki aldığı tamlamalardır:

• Kitap kapağı (Ne kapağı?)
• Soru sayısı (Ne sayısı?)

Takısız Ad Tamlaması

Tamlayan ve tamlananın ek almadığı tamlamalardır:

• Pamuk yorgan (Nasıl yorgan?)
• Taş kalp (Nasıl kalp?)

Zincirleme Ad Tamlaması

En az iki ad tamlamasının bir araya gelmesiyle oluşur:

• Mahalle bakkalının camı
• Öğretmenlerin sınav soruları

Sıfat Tamlaması

Sıfatların adların önüne gelerek onlarla oluşturdukları söz öbekleridir:

• Çalışkan öğrenci
• Kırk gün

Dikkat! Takısız ad tamlaması ile sıfat tamlamasını karıştırmamak gerekir:

• Yaşlı adam (Sıfat tamlaması)
• Altın bileklik (Takısız ad tamlaması)

Ad tamlamalarında dikkat etmen gerekenler:

• Tamlayan ve tamlanan arasına farklı türde sözcükler girebilir: "Benim de canım var."
• "-den" hâl eki, tamlayan ekinin $-in$ yerine kullanılabilir: "Çocuklardan bazıları söz dinlemiyordu."
• Belirtisiz ad tamlaması, bir sıfat tarafından tamamlanabilir: "Eski edebiyat öğretmeni"

Tamlamalar, Türkçede anlamı netleştirmek için çok sık kullanılır. Bu yapıları doğru tanımak, cümle çözümleme sorularında sana büyük avantaj sağlayacaktır!

Edat, Bağlaç ve Ünlem

Edat (İlgeç)

Tek başına anlamı olmayan ancak diğer sözcüklerle anlam bağı kuran sözcüklerdir. Edatlar cümleden çıkarılınca cümlenin anlamı bozulur veya değişir.

Önemli edatlar ve anlamları:

• Kadar: "Roman, öykü kadar ilgi görmedi." (Karşılaştırma)
• Gibi: "Kesilmiş limon dilimleri gibiydi güneş." (Benzerlik)
• İçin: "Onu mutlu etmek için çok uğraştım." $Amaç-sonuç$
• Göre: "Bu araba seninkine göre daha ucuz." (Karşılaştırma)
• İle: "Üzüntüyle başını salladı." (Durum)

Bağlaç

Tek başına anlamı olmayan, sözcükleri ve cümleleri birbirine bağlayan sözcüklerdir. Bağlaçlar cümleden çıkarılınca cümlenin anlamı bozulmaz.

Önemli bağlaçlar:

• Ve: "Leyla ve Mecnun bir halk hikâyesidir."
• Veya: "Annesi veya babası gelsin."
• Ki: "Martılar ki sokak çocuklarıdır."
• de/da: "Sen de dinle anlatacaklarımı."
• Ne... ne: "Ne geldi ne de aradı."
• Hem... hem: "Hem sevindi hem sevindirdi."
• Ama: "Okudum ama anlamadım."

Dikkat! "Yalnız" ve "ancak" sözcükleri, "sadece" anlamında kullanıldığında edat, "ama" anlamında kullanıldığında bağlaçtır.

• Yalnız sana inandım. (Edat)
• Biliyorum yalnız anlamıyorum. (Bağlaç)

Ünlem

Sevinç, acı, korku gibi duyguları anlatan veya seslenme, buyruk, onaylama gibi durumları bildiren sözcüklerdir:

• Hey, buraya bak!
• Eyvah, ona haber vermeyi unuttum!

Ünlemler cümle içinde değişik görevlerde bulunabilirler:

• Kimsenin ahını alma. (Ad)
• Amansız bir ah çekti. (Sıfat)
• Her işi ahılayarak yapardı. (Zarf)

Edat, bağlaç ve ünlemler, cümle içindeki görevleri bakımından sınavlarda çokça sorulur. Bu sözcüklerin anlamlarını ve kullanımlarını iyi bilmek, doğru yanıtlamak için gereklidir.

Cümle Türleri

Yüklem Türüne Göre Cümleler

Fiil (Eylem) Cümlesi

Yüklemi çekimli eylem olan cümlelerdir:

• Bu yıl tatile gidemeyeceğim.
• İnsan bazen durup düşünmeli.

Ad (İsim) Cümlesi

Yüklemi ek eylem almış ad ya da ad soylu sözcük olan cümlelerdir:

• Hayat bazen çok zordur.
• Bir küçük çocuk koşacak ufuklarda.

Not: Fiilimsilerin yüklem olduğu cümleler, ad cümlesi kabul edilir.

• Başarıya giden yol çalışmaktır. (Ad cümlesi)

Yüklemin Yerine Göre Cümleler

Kurallı (Düz) Cümle

Yüklemi sonda olan cümlelerdir:

• Yine başı derde girdi.
• Yazdığı en hacimli eseri buydu.

Devrik (Kuralsız) Cümle

Yüklemi sonda olmayan cümlelerdir:

• Duymuyor beni kimseler.
• Pır pır yaldızlandı kanatları kahkaha kuşlarının.

Eksiltili Cümle

Yüklemi olmayan cümlelerdir:

• Oğlan dayıya, kız halaya...
• Uyanıp kış uykularından...

Anlamına Göre Cümleler

Olumlu Cümle

Yüklemin bildirdiği eylem ya da yargının gerçekleştiğini ifade eden cümlelerdir:

• Otobüs çok kalabalıktı.
• İmbat, her akşam ışık fışkırtıyordu.

Olumsuz Cümle

Yüklemin bildirdiği eylemin gerçekleşmediğini ifade eden cümlelerdir:

• Onu son zamanlarda görmedim.
• Başarılı bir öğrenci değildi.

Soru Cümlesi

İçinde soru eki ve sözcükleri bulunan cümlelerdir:

• Nasıl olduğunu sordun mu?

Ayrıca ünlem cümlesi, emir cümlesi, istek cümlesi ve koşul cümlesi gibi türler de vardır.

Cümle türleri, hem dil bilgisi sınavlarında hem de metinleri doğru anlama ve yorumlamada önemlidir. Türkçe sorularında başarılı olmak istiyorsan, cümleleri türlerine göre ayırt edebilmelisin.

Hikâye ve Roman

Hikâye (Öykü)

Yaşanmış ya da yaşanması mümkün olayları anlatan kısa yazılardır. Hikâyenin unsurları; mekân, zaman, olay, kişiler, dil ve anlatımdır.

Türk edebiyatında hikâye, Tanzimat döneminde girmiştir. İlk hikâye örneği Emin Nihat'ın Müsameretnâme'sidir. Ahmet Mithat Efendi'nin Letâif-i Rivâyât'ı ilk öykü kitabıdır.

Önemli Not: Edebiyatımızda Ömer Seyfettin, Maupassant tarzı (olay hikâyesi); Sait Faik Abasıyanık da Çehov tarzı (durum hikâyesi) hikâyenin öncüsüdür.

Cumhuriyet döneminde hikâye:

• 1923-1940: Millî Edebiyatçılar etkili olmuştur.
• 1940'lı yıllar: Sait Faik öyküde yenilik yapmıştır.
• 1950'li yıllar: Küçük memur, işçi ve köylü sorunları işlenmiştir.
• 1960'lı yıllar: İşçi, köylü ve cinsellik temaları girmiştir.
• 1970'li yıllar: Siyasal, toplumsal konular ele alınmıştır.
• 1980-1990: Birey merkezli öyküler ve Güneydoğu Anadolu insanının sorunları işlenmiştir.

Roman

İnsanların başından geçen olayların geniş bir şekilde anlatıldığı uzun yazı türüdür. Edebiyatımıza Tanzimat'la girmiştir.

İlk romanlarımız:

• Çeviri roman: Telemak / Yusuf Kamil Paşa
• Telif roman: Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat / Şemsettin Sami
• Edebî roman: İntibah / Namık Kemal
• Realist roman: Araba Sevdası / Recaizade Mahmut Ekrem
• Batılı tekniğe uygun: Aşk-ı Memnu / Halit Ziya Uşaklıgil

Roman türleri:

• Akımlarına göre: Klasik, romantik, realist, natüralist roman
• Konularına göre: Tarihî, psikolojik, macera, töre, tezli roman

Dönemlere göre romanın gelişimi:

• Tanzimat Dönemi: Sosyal sorunlar, Doğu-Batı çatışması
• Servet-i Fünun: Batılı teknikler, "sanat sanat içindir" anlayışı
• Cumhuriyet Dönemi (1923-1950): Millî Mücadele, köy-şehir çatışması
• 1950-1980: Toplumcu gerçekçi yazarlar ve birey iç dünyasını işleyenler

Cumhuriyet dönemi romanının önemli isimleri arasında Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Halide Edip Adıvar, Reşat Nuri Güntekin, Kemal Tahir, Yaşar Kemal, Orhan Kemal, Oğuz Atay ve Adalet Ağaoğlu bulunur.

Roman ve hikâye türlerini iyi anlamak, edebiyat sorularında başarılı olmak için gereklidir. Özellikle tür özellikleri ve dönemsel gelişimler sorularda sıkça karşımıza çıkar.

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı, bilinmeyen bir dönemde başlamış ve 11. yüzyıla kadar sürmüştür. Bu dönemin edebiyatı iki ana devreye ayrılır:

1. Sözlü Dönem (Destanlar Devri) .... / 8. yy Koşuk, sav, sagu ve destan gibi türler yazıya geçirilmeden kulaktan kulağa taşınmıştır.

2. Yazılı Dönem 8. yy / 11. yy

   • Göktürk Dönemi: Orhun Kitabeleri (MS 8. yüzyıl)
   • Uygur Dönemi: Irk Bitik, Altun Yaruk, Maytrasimit, Sekiz Yükmek gibi eserler

Edebî Türler

Sav

Günümüzdeki atasözlerine karşılık gelen, özlü, anonim sözlerdir. Divan edebiyatında "darb-ı mesel", Halk edebiyatında "atasözü" olarak bilinir.

Sagu

Ölen birinin ardından duyulan acı ve özlemi anlatan şiirlerdir. "Yuğ" törenlerinde okunur. Divan edebiyatındaki "mersiye", halk edebiyatındaki "ağıt" türünün karşılığıdır.

Koşuk

Aşk, doğa, kahramanlık konularında yazılır. "Şölen" ve "Sığır" törenlerinde okunur.

Destan

Milletlerin hayatında derin izler bırakan göç, savaş, kıtlık gibi gerçek olayların anlatıla anlatıla olağanüstüleşmesiyle oluşan, şiir şeklindeki kahramanlık hikâyeleridir.

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatının Özellikleri

• Hece ölçüsü kullanılır.
• Dörtlük nazım birimi kullanılır.
• Şiirler "kopuz" adı verilen saz eşliğinde çalınır ve söylenir.
• Sade ve anlaşılır bir dil kullanılır.
• Yarım uyak yaygındır.
• Yuğ (cenaze), sığır (av), şölen (kutlama) törenlerinde şiirler okunur.
• Şairlere ozan, kam, baksı, şaman, oyun gibi adlar verilir.

İslamiyet öncesi Türk edebiyatını tanımak, kültürel köklerimizi anlamak için önemlidir. Bu dönemin ürünleri, Türk edebiyatının sonraki dönemlerini de etkilemiştir.

İslamiyet Öncesi Destanlar

Destanlar iki ana grupta incelenir:

Doğal Destanlar

Anonimdir ve halk arasında anlatıla anlatıla gelişir. Bir ozanın düzenlemesiyle son şeklini alır. Doğuş, yayılma ve derleme olmak üzere üç aşamada oluşur.

Yapay Destanlar

Bir şairin, etkilendiği bir olayı destana çevirmesiyle oluşur. Halk arasında yüzyıllarca yayılmayı beklemez.

Türk Destanları

İslamiyet Öncesi Türk Destanları:

• Yaradılış (Altay)
• Alp Er Tunga $Saka/İskit$
• Şu $Saka/İskit$
• Oğuz Kağan (Hun)
• Attila (Hun)
• Bozkurt (Göktürk)
• Ergenekon (Göktürk)
• Türeyiş (Uygur)
• Göç (Uygur)
• Mani Dinin Kabulü (Uygur)
• Siyenpi (Siyenpi)

İslami Dönem Türk Destanları:

• Saltuk Buğra Han (Karahanlılar)
• Manas (Kırgız)
• Cengiz Han (Moğol)
• Edige $Kırım-Tatar$
• Timur $Kırım-Tatar$
• Danişment Gazi (Danişment)
• Battal Gazi (Selçuklular)
• Köroğlu (Osmanlılar)

Modern Türk Destanları

• Fazıl Hüsnü Dağlarca - Üç Şehitler Destanı
• Fazıl Hüsnü Dağlarca - İstanbul'un Fethi Destanı
• Fazıl Hüsnü Dağlarca - Çanakkale Destanı
• Mehmet Akif Ersoy - Çanakkale Şehitleri Destanı
• Kayıkçı Kul Mustafa - Genç Osman Destanı
• Nazım Hikmet - Kuvayi Milliye Destanı
• Cahit Kulebi - Kurtuluş Savaşı Destanı

Dünyaca Ünlü Destanlar

• İlyada ve Odysseia (Yunan)
• Şehname (İran)
• Şinto (Japon)
• Kalevala (Fin)
• Nibelungen (Alman)
• Beowolf (İngiliz)
• La Cid (İspanyol)
• Igor (Rus)
• Ramayana ve Mahabharata (Hint)
• Chansen de Roland (Fransız)
• Gılgamış (Sümer)

Destanlar, milletlerin kimlik oluşumunda önemli rol oynayan eserlerdir ve edebiyat tarihinde özel bir yere sahiptir. Türk ve dünya destanlarını bilmek, kültürel birikimimizi zenginleştirir.