TYT Türkçe Güncel Konu Notları

Nokta (.)

Nokta, metinlerde en sık kullandığımız işaretlerden biridir. Sadece cümle sonlarında değil, birçok farklı durumda kullanılır:

Cümle sonunda kullanımı en bilinen özelliğidir: "Türk Dil Kurumu 1932 yılında kurulmuştur." Ayrıca kısaltmaların sonunda da karşımıza çıkar: Dr. (doktor), Prof. (profesör), Cad. (cadde) gibi.

Sıra bildirmek için sayılardan sonra da nokta kullanırız: 3. (üçüncü), XV. yüzyıl, 2. Cadde gibi. Tarihlerde gün, ay ve yılı ayırmak için de işimize yarar: 29.5.1453, 29.X.1923 şeklinde yazarız.

Unutma! Tarihlerde ay adları yazıyla yazıldığında nokta kullanılmaz: 29 Mayıs 1453, 29 Ekim 1923.

Saat gösterimlerinde de noktanın önemli bir rolü vardır: Tren 09.15'te kalktı. Toplantı 13.00'te başladı.

Büyük sayıları yazarken üçlü gruplar halinde ayırmak için de noktayı kullanırız: 1.000, 326.197, 49.750.812 gibi. Matematikte ise nokta, çarpma işareti yerine kullanılabilir: 4.5=20

Virgül (,)

Virgül, cümlede nefes almamızı sağlayan, anlamı netleştiren çok işlevli bir noktalama işaretidir.

Birbiri ardınca sıralanan eş görevli kelimelerin arasına virgül koyarız: "Sessiz dereler, solgun ağaçlar, sarı güller..." Sıralı cümleleri ayırmak için de virgülden yararlanırız: "Umduk, bekledik, düşündük."

Uzun cümlelerde özneyi belirtmek için virgül kullanılır: "Saniye Hanımefendi, merdivenlerde oğlunun ayak seslerini duyar duymaz, hasretlisini karşılamaya atılan bir genç kadın gibi koltuğundan fırlamıştı."

Ara söz veya ara cümleleri ayırmak için cümle içinde virgülden faydalanırız: "Şimdi, efendiler, müsaade buyurursanız, size bir sual sorayım."

Dikkat! Metin içinde ve, veya, yahut, ya... ya bağlaçlarından önce ve sonra virgül kullanılmaz: "Ya bu deveyi gütmeli ya bu diyardan gitmeli."

Hitap için kullanılan kelimelerden sonra virgül konur: "Efendiler, bilirsiniz ki hayat demek, mücadele, müsademe demektir."

Sayıların yazılışında kesirleri ayırmak için de virgül kullanırız: 38,6 (otuz sekiz tam, onda altı).

Virgül Kullanımında Dikkat Edilecek Durumlar

Virgülün kullanılmaması gereken bazı önemli durumlar vardır ve bunları bilmek yazı dilinde hata yapmamızı önler.

Şart ekinden sonra virgül konmaz: "Gör gözlerinle de aklın yatarsa anlatıver millete." Ayrıca metin içinde zarf-fiil eki almış kelimelerden sonra da virgül kullanılmaz: "Cumaları bahçede buluştukça kıza kendisinin adi bir mektep talebesi olmadığını anlatmaya çalışıyordu."

Özne olarak kullanıldıklarında bu, şu, o zamirlerinden sonra virgül konur: "O, eski defterleri çoktan kapatmış, Osmanlıya kucağını açmıştı."

Kitap künyelerinde virgül çok önemlidir: "Falih Rıfkı ATAY, Tuna Kıyıları, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1938."

Tekrarlı bağlaçlardan önce ve sonra virgül konmaz: "Hem gider hem ağlar." ya da "Ne kız verir ne dünürü küstürür."

Cümlede pekiştirme ve bağlama görevinde kullanılan da/de bağlacından sonra virgül konmaz: "İmlamız lisanımız düzelince, lisanımız da kafamız düzelince düzelecek çünkü o da ancak onlar kadar bozuktur, fazla değil!"

Şart ekinden sonra virgül kullanılmaz: "Tenha köşelerde ağız ağıza konuşurken yanlarına biri gelecek olursa hemen susuyorlardı."

Noktalı Virgül ve İki Nokta

Noktalı Virgül (;) cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılan güçlü bir işarettir.

Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için noktalı virgül kullanırız: "Erkek çocuklara Doğan, Tuğrul, Aslan, Orhan; kız çocuklara ise İnci, Çiçek, Gönül, Yonca adları verilir."

Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için de noktalı virgül işe yarar: "At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır."

İki Nokta (:) açıklama gerektiren cümlelerde kullanılır.

Kendisiyle ilgili örnek verilecek cümlelerden sonra iki nokta konur: "Milli Edebiyat akımının temsilcilerinden bir kısmını sıralayalım: Ömer Seyfettin, Halide Edip Adıvar, Ziya Gökalp..."

Pratik bilgi: Karşılıklı konuşmalarda, konuşan kişiyi belirten sözlerden sonra iki nokta kullanırız: "Bilge Kağan: Türklerim, işitin!"

İki nokta ayrıca ses bilgisinde uzun ünlüyü göstermek için kullanılır: a:ile, ka:til. Genel ağ adreslerinde de karşımıza çıkar: http://tdk.gov.tr

Matematikte ise bölme işareti olarak kullanılır: 56:8=7

Üç Nokta (...) ve Soru İşareti (?)

Üç Nokta (...) tamamlanmamış cümleler ve yarıda bırakılan düşünceler için kullanılır.

Anlatım olarak tamamlanmamış cümlelerde üç nokta kullanırız: "Ne çare ki çirkinliği hemencecik ve herkes tarafından görülüveriyordu da bu yanı..."

Kaba sayılan veya açıkça yazılmak istenmeyen kelime ve bölümlerin yerine de üç nokta koyarız: "Kılavuzu karga olanın burnu b...tan çıkmaz."

Alıntılarda alınmayan bölümleri göstermek için üç nokta kullanılır: "... derken şehrin öte başından boğuk boğuk sesler gelmeye başladı..."

Önemli! Üç nokta yerine iki veya daha çok nokta kullanılmaz.

Soru İşareti (?) soru anlamı taşıyan cümlelerin sonuna konur.

Soru eki veya sözü içeren cümlelerin sonuna soru işareti koyarız: "Ne zaman tükenecek bu yollar, arabacı?"

Soru bildiren ancak soru eki veya sözü içermeyen cümlelerde de soru işareti kullanılır: "Adınız?"

Bilinmeyen, kesin olmayan veya şüpheyle karşılanan durumlar için de soru işareti kullanırız: "Yunus Emre $1240?-1320$"

Soru ifadesi taşıyan sıralı ve bağlı cümlelerde soru işareti en sona konur: "Çok yakından mı bu sesler, çok uzaklardan mı?"

Ünlem İşareti (!) ve Kısa Çizgi (-)

Ünlem İşareti (!) güçlü duyguları ifade eder ve vurguyu artırır.

Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna ünlem işareti konur: "Ne mutlu Türk'üm diyene!"

Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra ünlem işareti kullanılır: "Ey Türk gençliği! Birinci vazifen; Türk istiklalini, Türk cumhuriyetini, ilelebet, muhafaza ve müdafaa etmektir."

İpucu: Ünlem işareti, alay veya küçümseme anlamı vermek için yay ayraç içinde de kullanılabilir: "Adam, akıllı (!) olduğunu söylüyor."

Kısa Çizgi (-) metinde çeşitli amaçlarla kullanılan işlevsel bir işarettir.

Satıra sığmayan kelimeler bölünürken satır sonuna kısa çizgi konur: "bil-mem"

Cümle içinde ara sözleri veya ara cümleleri ayırmak için kısa çizgi kullanılır: "Küçük bir sürü -dört inekle birkaç koyun- köye giren geniş yolun ağzında durmuştu."

Kelimelerin kökleri, gövdeleri ve eklerini birbirinden ayırmak için kısa çizgi kullanırız: "al-ış, dur-ak"

Arasında, ve, ile, ila, ...-den ...-e anlamlarını vermek için kelimeler veya sayılar arasında kısa çizgi kullanılır: "Aydın-İzmir yolu, Türk-Alman ilişkileri"

Uzun Çizgi (-) ve Eğik Çizgi (/)

Uzun Çizgi (-) diyalog ve konuşmaları göstermek için kullanılır.

Yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için uzun çizgi kullanılır (konuşma çizgisi): "- Eski şehri gezdin mi?

• Rothschild'in evine gittin mi?"

Oyunlarda uzun çizgi konuşanın adından sonra da kullanılabilir: "Sıtkı Bey - Kaleyi kurtarmak için daha güzel bir çare var."

Eğik Çizgi (/) farklı alanlarda çeşitli amaçlarla kullanılır.

Dizeler yan yana yazıldığında aralarına eğik çizgi konur: "Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak / Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak"

Adres yazarken apartman numarası ile daire numarası arasında eğik çizgi kullanılır: "Altay Sokağı No.: 21/6 Kurtuluş / ANKARA"

Günlük kullanım: Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için eğik çizgi kullanırız: "18/11/1969"

Dil bilgisinde eklerin farklı biçimlerini göstermek için eğik çizgi kullanırız: "-a/-e, -an /-en"

Matematikte bölme işareti olarak da eğik çizgi kullanılır: "70/2=35"

Fizik, matematik gibi alanlarda birimler arası orantıları gösterirken de eğik çizgi kullanırız: "g/sn (gram/saniye)"

Tırnak İşareti ("") ve Noktalama İşaretlerinde Diğer Detaylar

Tırnak İşareti ("") alıntı ve özel vurgu gerektiren ifadeler için kullanılır.

Başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözleri tırnak içine alırız: "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir."

Özel olarak vurgulanmak istenen sözleri tırnak içine alırız: Yeni bir "barış taarruzu" başladı.

Cümle içerisinde eserlerin ve yazıların adları ile bölüm başlıkları tırnak içine alınır: "Kendi Gök Kubbemiz" adlı şiir

Not: Tırnak içine alınan sözlerden sonra gelen ekleri ayırmak için kesme işareti kullanılmaz: "Bit Palas"ını okudunuz mu?

Tek Tırnak İşareti (') tırnak içinde verilen cümlenin içinde yeniden tırnağa alınması gereken sözleri belirtir:

"Edebiyat öğretmeni 'Han Duvarları' gibisi var mı?" dedi.

Denden İşareti (") tekrar eden ifadelerin yazımını kolaylaştırır:

Bir yazıdaki maddelerin sıralanmasında veya çizelgelerde alt alta gelen aynı sözlerin tekrar yazılmasını önlemek için kullanılır.

Ters Eğik Çizgi () bilişim uygulamalarında dizinleri ayırmak için kullanılır:

C:\Belgelerim\Türk İşaret Dili\Kitapçık.indd

Ayraçlar ve Kesme İşareti

Yay Ayraç () ek bilgi ve açıklamalar için kullanılır.

Cümledeki anlamı tamamlayan ek bilgiler için yay ayraç kullanırız: "Anadolu kentlerini, köylerini (Köy sözünü de çekinerek yazıyorum.) gezsek bile görmek için değil, kendimizi göstermek için geziyoruz."

Tiyatro eserlerinde konuşanın hareketlerini açıklamak için yay ayraç kullanılır: "İhtiyar - (Yavaş yavaş Kaymakam'a yaklaşır.)"

Alıntıların kaynağını göstermek için de yay ayraç kullanırız: "Eşin var, aşiyanın var, baharın var ki beklerdin / Kıyametler koparmak neydi ey bülbül, nedir derdin? (Mehmet Akif Ersoy)"

Pratik bilgi: Bir söze alay veya küçümseme anlamı katmak için ünlem işareti yay ayraç içinde kullanılır: "Adam, akıllı (!) olduğunu söylüyor."

Köşeli Ayraç ([]) özel durumlarda yay ayracın yetersiz kaldığı yerlerde kullanılır.

Ayraç içinde ayraç kullanılması gerektiğinde önce köşeli ayraç kullanılır: "Halikarnas Balıkçısı [Cevat Şakir Kabaağaçlı $1886-1973$] en güzel eserlerini Bodrum'da yazmıştır."

Kesme İşareti (') özel adlara getirilen ekleri ayırmak için kullanılır.

Özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme ekleri kesme işaretiyle ayrılır: "Kurtuluş Savaşı'nı, Atatürk'üm, Türkiye'mizin"

Kesme İşaretinin Kullanımı

Kesme işareti, Türkçede özellikle özel isimlerle ilgili yazım kurallarında çok önemli bir rol oynar.

Özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme ekleri kesme işareti ile ayrılır: "Yunus Emre'yi, Ziya Gökalp'tan, Namık Kemal'se"

Yer bildiren özel isimlerde kısaltmalı söyleyiş olduğunda ekten önce kesme işareti kullanılır: "Hisar'dan, Boğaz'dan"

Belli bir kanun, tüzük veya yönetmelik kastedildiğinde büyük harfle yazılan bu sözlerin ek alması durumunda kesme işareti kullanılır: "Bu Kanun'un 17. maddesinin c bendi..."

Unutma! Sonunda 3. teklik kişi iyelik eki olan özel ada, başka bir iyelik eki getirildiğinde kesme işareti konmaz: "Boğaz Köprümüzün güzelliği"

Özel adlar için yay ayraç içinde açıklama yapıldığında kesme işareti yay ayraçtan önce kullanılır: "Yunus Emre'nin $1240?-1320$"

Avrupa Birliği'ne ek getirildiğinde kesme işareti kullanılır: "Avrupa Birliği'ne üye ülkeler..."

Noktalama işaretlerinin doğru kullanımı, yazdığımız metinlerin anlaşılır olmasını sağlar ve iletişim gücünü artırır. Bu işaretleri yerinde kullanmak, kendini doğru ifade etmenin ve düzgün yazmanın temel koşullarından biridir.