Türk Edebiyatının Dönemleri

Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet'ten Önceki Türk Edebiyatı, İslamiyet'in Etkisindeki Türk Edebiyatı ve Batı Etkisindeki Türk Edebiyatı.

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı sözlü ve yazılı olmak üzere iki kısımdan oluşur. Sözlü edebiyat ürünleri arasında sav (özlü söz), sagu (ağıt), koşuk (şiir) ve destanlar bulunur. Bu eserler genellikle kopuz eşliğinde söylenmiş, hece ölçüsü kullanılmış ve dörtlüklerden oluşmuştur.

Yazılı edebiyatın en önemli ürünleri Orhun Yazıtları ve Uygur metinleridir. 8. yüzyılda ortaya çıkan Orhun Yazıtları, Türk edebiyatının ilk yazılı eserleridir. Yazıtlar arasında Vezir Tonyukuk, Kültiğin ve Bilge Kağan yazıtları bulunur. Bu yazıtlarda Göktürklerin dağılması ve yeniden bir araya getirilmesi anlatılmaktadır.

Biliyor muydun? Orhun Yazıtları'nın yazarı Yoluğ Tigin'dir ve bu anıtlar Türklerin devlet anlayışı, kültürel değerleri ve toplumsal yapısı hakkında çok değerli bilgiler sunar!

İslamiyet Öncesi ve Geçiş Dönemi

Uygur Dönemi'nde Türkler 14 harflik bir alfabe kullanmışlardır. Bu dönemin önemli eserleri Altın Yaruk, Irk Bitig, Sekiz Yükmek ve Kalyanamkara ve Papamkara'dır.

İslamiyet öncesi dönemde çeşitli törenler önemli yer tutardı: Sığır törenleri (av törenleri), şölen (kurban törenleri) ve yuğ (ölüm töreni). Bu törenlerde söylenen şiirler de özel isimler alırdı: Koşuk (av törenlerinde söylenen şiirler), sav (özlü sözler) ve sagu (ağıt).

Geçiş dönemi eserleri, İslamiyet öncesi ile İslami dönem arasında köprü oluşturur. Bu dönemin dört önemli eseri vardır:

1. Kutadgu Bilig: Yusuf Has Hacib tarafından yazılmıştır
2. Divan-ı Lügati't Türk: Kaşgarlı Mahmut tarafından hazırlanmıştır
3. Atabetü'l Hakayık: Edip Ahmet Yükneki'nin eseridir
4. Divan-ı Hikmet: Ahmed Yesevi tarafından kaleme alınmıştır

Bu eserler Türk kültürünü İslami değerlerle birleştiren ilk örneklerdir ve hem dilimiz hem edebiyatımız için büyük önem taşırlar.

Geçiş Dönemi Eserleri

Divanu Lügati't Türk, "Türk Dilleri Sözlüğü" anlamına gelen ve Kaşgarlı Mahmut tarafından 1072-1074 yılları arasında yazılan eserdir. Türkçenin ilk sözlüğü ve ilk dilbilgisi kitabıdır. Bağdat'ta tamamlanmış ve dönemin halifesi Ebul Kasım Abdullah'a sunulmuştur. Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu kanıtlamak amacıyla yazılmıştır. Eserin tek nüshası İstanbul'da Millet Kütüphanesi'nde korunmaktadır.

Kutadgu Bilig, "Mutluluk veren bilgi" anlamına gelir ve Yusuf Has Hacib tarafından insanlara yol göstermek amacıyla yazılmıştır. İlk siyasetname ve ilk mesnevi örneği olan bu eser, 6645 beyit ve 173 dörtlükten oluşur. Fergana, Kahire ve Viyana'da bulunan 3 nüshası vardır.

Eserde dört sembolik karakter bulunur: Kün Togdı (hükümdar) adaleti, Ay Toldı (vezir) saadeti, Ögdülmiş (vezirin oğlu) aklı ve Odgurmış (vezirin kardeşi) akıbeti temsil eder.

Dikkat! Kutadgu Bilig sadece bir edebiyat eseri değil, aynı zamanda ideal devlet yönetimini anlatan bir siyasetname ve toplumsal yaşama dair önemli tavsiyeler içeren bir bilgelik kitabıdır!

Geçiş Dönemi Eserleri (Devam)

Atabetü'l Hakayık, 12. yüzyılda Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılmıştır. "Hakikatlerin Eşiği" anlamına gelen bu eser, Sipehsalar Mehmet Bey'e sunulmuştur. Ahlak ve öğüt kitabı olan bu nasihatname, beyit ve dörtlüklerden oluşur ve aruz ölçüsüyle yazılmıştır. Eserin Uygur harfleriyle yazılmış ilk nüshası Ayasofya Kütüphanesi'nde bulunmaktadır.

Divan-ı Hikmet, Ahmet Yesevi tarafından yazılmıştır. Halka İslamiyet'i öğretmek için söylediği şiirlere "hikmet", bu şiirlerin toplandığı esere ise "Divan-ı Hikmet" adı verilmiştir. Kitapta Allah aşkı ve Peygamber sevgisi işlenmiştir. Eserde hem aruz hem de hece ölçüsü kullanılmıştır.

Bu eserler, İslamiyet'in Türkler arasında yayılması sırasında, eski Türk gelenekleriyle İslami öğretilerin nasıl harmanlandığını gösterir. Bugün bile bu eserlerdeki bilgelik ve ahlaki öğütler değerini korumaktadır.

İpucu! Bu eserler, sınavlarda sıkça karşımıza çıkar. Özellikle her birinin yazarını, anlamını ve yazılış amacını ezberlersen sorulara kolayca yanıt verebilirsin!

Batı Etkisindeki Türk Edebiyatı

Tanzimat Edebiyatı (1860-1896), ilk özel gazetenin çıkarılmasıyla başlar. Batılı tarzda ilk eserler bu dönemde ortaya çıkmıştır. Divan Edebiyatındaki "bölüm bütünlüğü" yerine "konu bütünlüğüne" önem vermişlerdir. Divan edebiyatının ağır dili eleştirilmiş ancak dilde tam bir sadeleşme sağlanamamıştır. Roman, modern hikâye, tiyatro, gazete, eleştiri ve anı gibi yeni türler bu dönemde Türk edebiyatına girmiştir.

Servetifünun Edebiyatı, "sanat için sanat" ilkesini benimsemiştir. Bu dönem sanatçıları eserlerinde bireysel konuları işlemiş, halka hitap etmeyi düşünmemişlerdir. Gazetecilikten dergiciliğe geçilen bir dönemdir. Konuşma dilinden uzaklaşıp Arapça, Farsça ve Fransızca kelimelerle örülü ağır bir dil kullanmışlardır.

Fecr-i Âti Edebiyatı, Fransız edebiyatını örnek almıştır. Sanat anlayışları dil ve üslup yönünden Servetifünun'a benzer. Servetifünun edebiyatına tepki olarak doğmuştur. Şiirlerinde ağır, süslü bir dil ve aruz ölçüsü kullanmışlardır.

Unutma! Bu üç edebiyat akımı arasındaki farkları anlamak çok önemlidir. Tanzimat yeniliğin başlangıcı, Servetifünun sanatın derinleştiği, Fecr-i Âti ise bir geçiş dönemidir.

Millî Edebiyat ve Cumhuriyet Dönemi

Millî Edebiyat, Ali Canip Yöntem, Ömer Seyfettin ve Ziya Gökalp'in 1911 yılında Selanik'te çıkardıkları Genç Kalemler dergisindeki "Yeni Lisan" hareketiyle başlamıştır. Bu akım, Batı taklitçiliğinden kaçınarak millî konulara yönelmeyi ve yeni bir millî edebiyat ortaya koymayı amaçlamıştır. Dilde sadeleşme görülmüş ve "toplum için sanat" anlayışı savunulmuştur.

Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatında yazı diliyle konuşma dili arasındaki fark ortadan kalkmış ve dildeki sadeleşme çabaları aralıksız sürmüştür. Aruz ölçüsünün yerini hece ölçüsü almıştır. Yedi Meşaleciler, Birinci Yeniciler, Maviciler, İkinci Yeniciler ve Toplumsal Gerçekçiler gibi yeni akımlar ve topluluklar oluşmuştur. Türk tarihi ve Atatürk ile ilgili konular ağırlık kazanmıştır.

Türklerin tarih boyunca kullandığı alfabeler şunlardır:

1. Köktürk
2. Uygur
3. Arap
4. Kiril (Slav)
5. Latin

Biliyor muydun? Alfabe değişimleri sadece yazı sistemi değişikliği değil, aynı zamanda kültürel bir dönüşümü de ifade eder. Örneğin Latin alfabesine geçiş, Türkiye'nin Batı'ya yönelişinin en somut göstergelerinden biridir!

Dede Korkut Hikayeleri ve Halk Hikayeleri

Dede Korkut Hikayeleri, destandan halk hikâyeciliğine geçişin ilk örneğidir. Eserin asıl adı "Kitab-ı Dedem Korkut Ala Lisan-ı Taife-i Oğuzan"dır. 15. yüzyılın başlarında Akkoyunlular zamanında yazıya geçirilmiştir. Olağanüstü olaylar ile gerçekçi olaylar iç içedir ve anlatım nazım-nesir karışıktır. Eserin Dresden ve Vatikan'da iki önemli yazması bulunmaktadır. Yazarı belli olmayan eser bir önsöz ve 12 hikâyeden oluşur.

Halk Hikayeleri, hikâye türünün en eski örneklerinden olan ve destandan modern hikâyeye geçişi sağlayan anonim eserlerdir. Türk edebiyatında bu özelliğe sahip ilk örnek Dede Korkut Hikayeleri'dir. Halk hikâyelerinde anlatımı hızlandırmak için nesir, duyguları yansıtmak için ise nazım kullanılmıştır.

Halk hikayeleri konularına göre üçe ayrılır:

1. Aşk hikayeleri: Kerem ile Aslı, Arzu ile Kamber, Tahir ile Zühre, Emrah ile Selvihan
2. Dini temalı kahramanlık hikayeleri: Danişment Gazi hikayeleri, Hayber Kalesi, Hz. Ali ile ilgili hikayeler
3. Destani halk hikayeleri: Dede Korkut Hikayeleri, Köroğlu Hikayeleri

İlginç bilgi! Halk hikayelerinde genellikle aşıklar birbirine kavuşamaz, ancak Aşık Garip hikayesi mutlu sonla biten nadir örneklerden biridir!

Halk Hikayelerinin Bölümleri ve Kaynakları

Türk Halk Hikayelerinin Bölümleri beş ana kısımdan oluşur:

1. Fasıl: Anlatıcının hikâyeden önce dinleyiciyi hazırlamak için şiirler, türküler okuduğu, tekerlemeler söylediği bölümdür.

2. Döşeme: Hikâyede anlatılacak kişileri, olay mekânlarını tanıtır ve hikâye zamanından bahseder.

3. Asıl Konu: Hikâyenin özünü oluşturan olaylar anlatılır.

4. Sonuç ve Dua: Hikâye ya mutlu ya da mutsuz biter. Çoğunlukla aşıklar birbirine kavuşamaz. Hikâye mutlu bitiyorsa "Duvak Kapama" denilen bir muhammes türkü söylenir.

5. Efsane: Hikâyenin sonunda gerçek hikâyeden bağımsız olaylar anlatılır. Bunlar, kavuşmanın öteki dünyada olduğunu anlatmaya yöneliktir.

Halk Hikayelerinin Kaynakları üç gruba ayrılır:

• Türk Kaynaklı Hikayeler: Dede Korkut hikayeleri, Kerem ile Aslı, Aşık Garip, Emrah ile Selvihan
• Arap Kaynaklı Hikayeler: Yusuf u Züleyha, Leyla ile Mecnun
• Hint-İran Kaynaklı Hikayeler: Ferhat ile Şirin, Kelile ve Dimne

Önemli not! Halk hikayelerinde kullanılan anlatım teknikleri ve bölümlendirme, geleneksel Türk anlatı sanatının inceliklerini gösterir ve sözlü kültürün yazıya aktarılmasında önemli bir aşamadır!

Mesnevi

Mesnevi, her beytinin dizeleri kendi arasında kafiyeli, divan şiirinin en uzun nazım biçimidir. İlk örnekleri Karahanlı döneminde verilmiştir ve İran edebiyatının ürünüdür. Türk edebiyatında ilk mesnevi örneği Kutadgu Bilig'dir.

Mesnevinin bölümleri şunlardır:

1. Dibace: Mesnevinin önsözüdür, manzum veya mensur olabilir.
2. Tevhid: Allah'ın birliği ve bütünlüğü anlatılır.
3. Münacaat: Allah'a yalvarış ve yakarışlarda bulunulur.
4. Naat: Hz. Muhammed övülür.
5. Miraciye: Miraç olayı anlatılır.
6. Medh-i çihar-yar-ı güzin: Genellikle dört halife ve devrin büyükleri övülür.
7. Medhiyye: Mesnevinin sunulacağı kişiye övgüler bulunur.
8. Sebeb-i telif: Mesnevinin yazılış nedenini belirtir.
9. Ağaz-ı destan: Mesnevinin asıl konusunun bulunduğu bölüm.
10. Hatime: Mesnevinin bittiğini belirten bölüm.

Beş mesnevinin bir araya gelmesiyle oluşturulmuş esere "Hamse" denir.

Pratik bilgi! Mesneviler uzun olduğundan her beytin kendi içinde kafiyelenmesi yazara kolaylık sağlar. Böylece aynı kafiyeyi sürdürme zorunluluğu olmadan uzun hikâyeler anlatılabilmiştir.