Türk Edebiyatında Hikaye Türü ve Özellikleri

Tanzimat Dönemi Hikâyesi

Batılı anlamda hikâye türü edebiyatımıza Tanzimat Dönemi'yle girmiştir. Bu dönemde ilk hikâye denemesi Emin Nihat'ın "Müsameretname" adlı eseridir. Ancak ilk gerçek hikâye örnekleri Ahmet Mithat Efendi'nin "Letaif-i Rivayet" ve "Kıssadan Hisse" adlı eserlerinde karşımıza çıkar.

Tanzimat Dönemi'nde yazılan hikâyelerde meddah öykülerinin etkisi ve anlatım tekniği açıkça görülür. Bu dönemde yazarlar günlük yaşamdan ve tarihten alınan olayları konu edinmişlerdir. Esaret, evlilik ve yanlış batılılaşma gibi konular hikâyelerde sıkça işlenen temalardır.

Batılı anlamda ilk güçlü gerçekçi hikâye örneklerini Samipaşazade Sezai'nin "Küçük Şeyler" adlı eserinde görürüz. Bu eser, Türk hikâyeciliğinin gelişiminde önemli bir adım olarak kabul edilir.

Not: Tanzimat Dönemi hikâyeleri teknik açıdan zayıf olsa da, toplumsal konulara değinmesi ve dili sadeleştirmeye çalışması açısından önemlidir.

Milli Edebiyat Dönemi'nde Hikâye

Milli Edebiyat Dönemi'nde hikâye türü gerçek anlamda olgunluğa ulaşmıştır. "Genç Kalemler" dergisindeki "Yeni Lisan" makalesiyle başlayan dilde sadeleşme hareketi, hikâye türüne de yansımıştır. Özellikle Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay, Reşat Nuri Güntekin gibi yazarlar hikâyelerinde Anadolu'yu ve Anadolu insanını sade bir dille anlatmışlardır.

Bu dönemde yazarlar eserlerinde milli bilincin oluşmasına katkıda bulunmuşlardır. Sade bir Türkçe kullanarak yazdıkları hikâyelerle halkın anlayabileceği bir edebiyat oluşturmayı amaçlamışlardır.

Hikâye Türünün Gelişimi

Milli Edebiyat sanatçıları hikâyelerinde çoğunlukla toplumsal temaları işlemişlerdir. Osmanlıcılık, Türkçülük ve Batıcılık akımları hikâyelerdeki konuların belirlenmesinde etkili olmuştur. Bu dönemde genellikle olay hikâyeciliği (Maupassant tarzı) benimsenmiştir.

Edebiyat akımlarına göre hikâye türü farklı özellikler göstermiştir. Tanzimat Dönemi'nde toplumsal konular ve sadeleştirilmeye çalışılan bir dil varken, Servetifünun Dönemi'nde bireysel konular (yalnızlık, karamsarlık, hayal kırıklıkları) ve ağır, sanatlı bir dil kullanılmıştır. Milli Edebiyat Dönemi ise 1911'de Selanik'te Ömer Seyfettin, Ali Canip Yöntem ve Ziya Gökalp öncülüğünde "Genç Kalemler" dergisinde yayımlanan "Yeni Lisan" makalesiyle başlamıştır.

Milli Edebiyat Dönemi hikâyelerinde Anadolu insanının yaşam koşulları, tarihi olaylar, Kurtuluş Savaşı yıllarında çekilen sıkıntılar, milliyetçilik düşüncesi, aşk, bağımsızlık, yanlış Batılılaşma, geçmişteki kahramanlıklar ve vatan sevgisi konu olarak işlenmiştir.

Merak uyandıran bilgi: Hikâye türünün ilk örneklerinden olan halk hikâyeleri, âşıklar (ozanlar) tarafından hem nazım (şiir) hem de nesir (düzyazı) şeklinde, saz eşliğinde anlatılırdı!

Hikâye Türünün Farklı Örnekleri

Dede Korkut Hikâyeleri, Türkler arasında İslamiyet öncesinde doğan, İslamiyet'in kabulünden sonra İslami unsurlarla gelişen destansı hikâyelerdir. Bu hikâyelerde Oğuz Türklerinin gelenek ve görenekleri, inançları ve toplumsal özellikleri geniş yer tutar. Dede Korkut Hikâyeleri'nin en ünlülerinden biri "Deli Dumrul"dur ve bu hikâye mitolojik bir çerçevede aile içi bağlılığı gösteren önemli mesajlar içerir.

Edebiyatımızda ilk modern hikâye örnekleri Ahmet Mithat Efendi'nin "Letaif-i Rivayet" ve "Kıssadan Hisse" adlı eserleridir. İran edebiyatından Türk edebiyatına geçen Mesnevi ise genellikle savaş, aşk konularıyla tarihi ve dini olayların masalsı tarzda anlatıldığı bir nazım şeklidir. "Harname" divan edebiyatı şairi Şeyhi tarafından mesnevi türünde kaleme alınmış bir hikâyedir.

Hikâyeciliği meslek haline getiren Ömer Seyfettin, sade bir dille serim, düğüm ve çözüm planına bağlı kalarak Maupassant tarzında olay hikâyeleri yazmıştır. Halk hikâyeleri ise edebiyatımızda hikâye türünün en eski örnekleri olarak modern hikâyeye geçişi sağlayan anonim eserlerdir. "Ferhat ile Şirin" toplum hayatında geniş yankılar uyandıran aşkların hikâyeleştirildiği sevgi temalı halk hikâyelerinden biridir.

Önemli ipucu: Sınavlarda hikâye türlerinin özelliklerini karşılaştırmanız istenebilir! Tanzimat, Servetifünun ve Milli Edebiyat dönemlerindeki hikâye anlayışlarını ve öne çıkan yazarları mutlaka ezberleyin.