Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri Genel Bakış

Türk edebiyatında nazım şekilleri dönemlerine göre farklılık gösterir. İslamiyet öncesi dönemde koşuk, sagu, destan ve sav gibi nazım şekilleri görülürken, İslamiyet sonrası Halk ve Divan edebiyatında çeşitlilik artar.

Halk edebiyatında anonim (mani, türkü, ninni), âşık tarzı (koşma, semai) ve tekke edebiyatı (ilahi, nefes) türleri gelişmiştir. Bu türlerde genellikle hece ölçüsü ve dörtlük nazım birimi kullanılır.

Divan edebiyatında ise beyit nazım birimi etrafında gazel, kaside, mesnevi gibi türler oluşmuştur. Aruz ölçüsünün hakim olduğu bu dönemde, terkibibent, tercibibent gibi karmaşık nazım şekilleri de kullanılmıştır.

Unutma! Türk edebiyatı nazım şekillerini dönemlerine göre ayırt etmek, edebi metinleri doğru yorumlayabilmen için çok önemlidir.

Batı etkisiyle edebiyatımıza sone, terzarima, serbest müstezat gibi yeni nazım şekilleri de girmiştir. Bu çeşitlilik, Türk şiirinin zengin bir yapıya sahip olduğunu gösterir.

İslamiyet Öncesi Türk Şiiri

İslamiyet öncesi Türk şiirinin temel ürünleri koşuk, sagu, destan ve savdır. Bu dönemde şiirler dörtlük nazım birimi ve hece ölçüsüyle (genellikle 7'li, 8'li ve 11'li) yazılmıştır.

Şiirler sade bir Türkçe ile yazılmış, yarım uyak ve redif kullanılmıştır. Uyak düzeni genellikle "abab/cccb/dddb" şeklindedir. Bu şiirler sığır (av töreni), şölen ve yuğ adı verilen törenlerde, ozan, kam, baksı veya şaman adı verilen şairler tarafından kopuz eşliğinde söylenirdi.

Koşuk, sığır ve şölen törenlerinde söylenen lirik şiirlerdir. Halk edebiyatında koşma, divan edebiyatında gazel ile benzerlik gösterir. Sagu ise yuğ adı verilen cenaze törenlerinde söylenir ve hece ölçüsüyle yazılır. Halk edebiyatında ağıt, divan edebiyatında mersiye türüne benzer.

Bilgi Notu: İslamiyet öncesi Türk edebiyatının bilinen ilk şairi Aprincur Tigin'dir. Bu dönem şiirleri, Türk kültürünün temel taşlarını oluşturur.

Destan, dörtlük sayısı sınırsız, hece ölçüsüyle söylenen ve olağanüstü olayların sıkça yer aldığı uzun şiirlerdir. Sav ise İslamiyet sonrası atasözlerinin karşılığı olan, öğüt verme amacı taşıyan özlü sözlerdir.

Anonim Halk ve Âşık Tarzı Edebiyat

Anonim halk edebiyatı, kim tarafından söylendiği bilinmeyen, hece ölçüsüyle yazılan ve en çok 11'li kalıbın kullanıldığı ürünleri içerir. Mecazlara ve söz sanatlarına fazla yer verilmez.

Türkü, genellikle 8'li veya 11'li hece ölçüsüyle söylenir ve iki bölümden oluşur: Türkünün asıl sözlerinin bulunduğu bent ve her bendin sonunda tekrarlanan kavuştak (nakarat). Mani ise "aaxa" biçiminde yazılan, 7'li hece kalıbıyla söylenen, tek dörtlükten oluşan bir türdür. Asıl amaç son iki dizede söylenir. İki kişinin karşılıklı söyledikleri manilere deyiş denir.

Âşık tarzı halk edebiyatı, âşık adı verilen halk şairleri tarafından oluşturulmuştur. Hece ölçüsünün 7'li, 8'li ve 11'li kalıpları sık kullanılır ve son dörtlükte şairin mahlası bulunur.

Merak uyandıran not: Halk şairlerinin şiirlerini topladığı deftere "cönk" denir. Bu defterler, halk edebiyatının belgelenmiş hazineleridir!

Koşma, 11'li hece ölçüsüyle yazılan ve son dörtlüğünde mahlas bulunan bir nazım şeklidir. Koşmanın alt türleri vardır: Doğa konulu güzelleme (en ünlü şairi Köroğlu), savaş ve kahramanlık konulu koçaklama (en ünlü şairi Karacaoğlan), eleştiri içeren taşlama ve ölüm konulu ağıt.

Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı

Dini-Tasavvufi halk edebiyatı, dini ve tasavvufi duyguları işleyen, hece ölçüsünün ağırlıklı olduğu bir edebiyattır. Nazım birimi çoğunlukla dörtlük olmakla birlikte, beyitle oluşturulan eserler de vardır.

İlahi, Allah sevgisiyle yazılan şiirlerdir ve hece ölçüsünün 7'li, 8'li ve 11'li kalıplarıyla söylenir. Genelde şiirin içinde mahlas geçer ve en önemli temsilcisi Yunus Emre'dir. İlahilere tarikata göre farklı isimler verilir: Mevlevilerde ayin, Bektaşilerde nefes, Alevilerde deme, Gülşenilerde tapuğ, Halvetilerde durak denir.

Nefes, tekke şairlerinin yazdığı ilahiye benzer şiirlerdir. Allah sevgisinin yanında, Hz. Muhammed ve Hz. Ali'ye duyulan sevgi de işlenir. Hece ölçüsü ve dörtlük birim kullanılır, kafiye dizilişi koşma tipindedir. En önemli temsilcisi Hacı Bektaş-ı Veli'dir.

Dikkat! Dini-tasavvufi halk edebiyatında, tarikatların felsefesi şiirlere yansır. Bu nedenle aynı türün farklı tarikatlardaki adlarını bilmek sınavlarda avantaj sağlar!

Nutuk, dinin esaslarını öğretmek amacıyla yazılan şiirlerdir. Devriye, evrendeki her şeyin Allah'tan gelip yine Allah'a döneceğini anlatan şiirlerdir. Şathiye ise alaylı bir dille Allah'ı anlatan şiirler olup, en önemli temsilcileri Kaygusuz Abdal ve Pir Sultan'dır.

Divan Edebiyatı

Divan edebiyatı, aruz ölçüsünün kullanıldığı, nazım birimi olarak beyitin tercih edildiği bir edebiyattır. Her beyit genellikle ayrı konuyu işler ve beyitler arasında konu birliği aranmaz.

Bu edebiyatta ne söylendiğinden çok nasıl söylendiği önemlidir, bu yüzden dil ve söz sanatları ön plandadır. Mazmunlar (kalıplaşmış mecazlar) sıkça kullanılır; örneğin servi boy yerine, ok kirpik yerine kullanılır. Genellikle tam ve zengin kafiye tercih edilir.

Gazel, divan edebiyatının en yaygın nazım biçimidir. Konu yönünden koşmaya benzer ve lirik temalar işlenir. Son beyitte şairin mahlası yer alır. Kafiye düzeni aa, ba, ca, da... şeklindedir ve beyitler arasında konu birliği yoktur.

Kaside, din ve devlet büyüklerini övmek amacıyla yazılan uzun şiirlerdir. Gazel ile aynı kafiye düzenine sahiptir. Şarkı ise besteyle okunmak için yazılan, dörder dizelik bentlerden oluşan ve Türklerin divan edebiyatına kazandırdığı bir nazım biçimidir.

Önemli ipucu: Rubai ile Tuyûğ arasındaki farkı bilmek sınavlarda çok işine yarar! Rubailer aruzun her kalıbıyla yazılırken, Tuyûğ sadece aruzun tek kalıbıyla yazılır.

Rubai, dört dizeden oluşan, kafiye düzeni aaxa ya da aaaa biçiminde olan bir nazım şeklidir. Asıl söylenmek istenen düşünce 3. veya 4. dizede ortaya çıkar. Halk edebiyatındaki maniye benzer bir yapıdadır.

Türk Destanları

Türk destanları, başlangıçta sözlü ve manzum olarak oluşturulmuş, epik tarzda anlatılan eserlerdir. Gerçeğe dayanmakla birlikte, olaylar ve kişiler olağanüstü özellikler gösterir.

Destanlar, oluştukları dönemin özelliklerini yansıtır ve dilleri açık ve anlaşılırdır. İslamiyet öncesi Türk destanları, farklı Türk boylarına göre çeşitlilik gösterir.

Altay-Yakut Destanları arasında yer alan Yaratılış Destanı'nda, Tanrı Kaya Han'ın Dünya'yı yaratması ve şeytanı huzurundan kovması anlatılır. Saka Destanları'ndan Alp Er Tunga Destanı, Türk-İran savaşlarında ün kazanmış bir Türk hükümdarının yiğitliklerini konu edinir.

Hun Destanları'ndan Oğuz Kağan Destanı, Hunların büyük hükümdarı Oğuz (Mete Han) Kağan'ın doğumu, yiğitlikleri ve Orta Asya'da Türk birliğini kuruşunu anlatır. Atilla Destanı ise Batı Hun hükümdarı Atilla'nın fetihleri etrafında oluşmuştur.

Unutma: Destanlar, milletlerin ortak belleğidir! Türk destanları, Türk kültürünün ve kimliğinin oluşumunda önemli rol oynamıştır.

Göktürk Destanları'ndan Bozkurt Destanı, Göktürklerin asıl bir kurttan türeyişini anlatır. Ergenekon Destanı ise düşmanları tarafından yenilen Türklerin Ergenekon'a sığınıp çoğaldıktan sonra, demir dağı eriterek oradan çıkışlarını konu edinir.

İslamiyet Öncesi ve Sonrası Türk Destanları

Uygur Destanları arasında yer alan Türeyiş Destanı'nda, Uygur hakanının üç kızını insanoğluyla evlendirmeyi uygun bulmayıp onları bir tanrıyla evlendirmesi anlatılır. Göç Destanı'nda ise Uygur hükümdarlarının Çinlilerle savaşmamak için bir Çin prensesiyle evlenme isteği ve Çinlilerin bu prenses karşılığında Uygurlarca kutsal sayılan bir taşı almaları konu edilir.

İslamiyet sonrası Türk edebiyatı destanları da oldukça zengindir. Karahanlı Dönemi'ne ait Satuk Buğra Han Destanı'nda, Karahanlıların Müslümanlığı kabul eden ilk hükümdarının yaşamı ve kahramanlıkları anlatılır.

Kazak-Kırgız destanlarından Manas Destanı, 400.000 mısradan oluşan, Müslüman Kırgızlarla putperest Kalmuklar arasındaki mücadeleleri anlatan dev bir eserdir. Türk-Moğol destanlarından Cengiz-name'de Cengiz Han'ın kahramanlıkları ve savaşları işlenir.

Harika bilgi: Manas Destanı, 400.000 mısra ile dünyanın en uzun destanlarından biridir! Ezbere bilen kişilere "manasçı" denir.

Selçuklu-Beylikler ve Osmanlı Dönemleri'ne ait destanlar da vardır. Seyyid Battal Gazi Destanı'nda Arap bir kahramanın mücadelesi Türk bir kahramana uyarlanmıştır. Danişmend Gazi Destanı'nda Ahmet Gazi'nin Anadolu'daki savaşları, Köroğlu Destanı'nda ise Bolu yöresinde yaşamış Rüştem Ali'nin, Bolu beyinden babasının intikamını alması anlatılır.

Efsaneler

Efsaneler, dilden dile anlatılarak günümüze ulaşmış çok eski anonim halk edebiyatı ürünleridir. Konular bir kişiye, bir olaya ya da bir yere dayandırılır ve genellikle bir inanış üzerine kurulur.

Efsaneler üç ana grupta sınıflandırılabilir. İlk grupta dünyanın yaratılışı ve sonu ile ilgili efsaneler yer alır. Bu efsaneler, evrenin nasıl oluştuğu ve nasıl son bulacağı hakkındaki düşünceleri içerir.

İkinci grup olan tarihi efsanelerde çeşitli alt başlıklar bulunur: Doğal yerlerin kökenleri, yerleşim yerlerinin ortaya çıkışı, hazineler, savaşlar, fetihler, aşk ve aile hayatı anlatılır. Bu efsaneler, tarihi gerçeklerin halk muhayyilesinde aldığı biçimi gösterir.

Dikkat çekici not: Efsaneler, bilimsel gerçekleri değil, halkın inançlarını ve düşünce dünyasını yansıtır. Bu nedenle bir toplumun kültürel dokusunu anlamak için değerli kaynaklardır!

Üçüncü grupta olağanüstü şahıslar ve varlıklar üzerine efsaneler vardır. Bu efsanelerde alın yazısı, ölüm ve ötesi, tekin olmayan yerler, şeytan, hastalık ve sakatlık getiren varlıklar gibi konular işlenir. Bu efsaneler, insanların açıklayamadığı olayları anlamlandırma çabasını yansıtır.