Söz Sanatları ve Örnekleri

Söz Sanatları ve İmge

İmge, şiire derinlik katan ve çağrışımlar yaratarak okurun farklı boyutlar görmesini sağlayan bir anlatım tekniğidir. Mesela "Su çocuklar var ya su çocuklar sanki patlamış mısır" dizesi, çocukları patlamış mısıra benzeterek zihnimizde canlı bir resim oluşturur.

Teşbih (Benzetme) sözü daha etkili kılmak için aralarında ilgi bulunan iki unsurdan zayıf olanı güçlü olana benzetme sanatıdır. Her tam benzetmede dört öge bulunur: benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme yönü ve benzetme edatı.

"Ablamın dişleri inci gibi bembeyaz" cümlesinde dişler (benzeyen) inciye (benzetilen) "gibi" (benzetme edatı) benzetilmiş ve beyazlık (benzetme yönü) vurgulanmıştır. Benzer şekilde "Saçları ipek gibi yumuşacık" cümlesinde saçların yumuşaklığı ipeğe benzetilerek anlatılmıştır.

Dikkat! Benzetme, günlük konuşmalarımızda en sık kullandığımız söz sanatıdır. "Taş gibi sert", "kuş gibi özgür" gibi ifadeleri düşünün - hepsi birer benzetmedir!

Benzetme Çeşitleri ve İstiare

Teşbih-i Beliğ (Güzel Benzetme) sadece benzeyen ve benzetilen ögeleriyle yapılır. "Aslan babam", "kor dudak", "elma yanak", "zeytin göz" gibi örneklerde edatsız ve yönsüz benzetmeler yapılmıştır. Bu tür benzetmeler daha etkileyici ve akılda kalıcıdır.

Kısaltılmış Teşbihte ise benzetme yönü bulunmaz. "Aslan gibi asker", "kömür gibi saç" örneklerinde benzeyen, benzetilen ve edat vardır ama benzetme yönü söylenmemiştir.

İstiare (eğretileme), benzetmenin temel ögelerinden sadece biriyle yapılır. Açık İstiarede sadece kendisine benzetilen kullanılır: "Aslanlar cepheye gitmek için bekliyor" derken askerlerden bahsedilir, "Dudakları arasında iki inci parlıyor" derken dişlerden söz edilir.

Kapalı İstiarede ise sadece benzeyen kullanılır. "Kuşlar bugün sevinçle ötüyor" cümlesinde kuşlar insana benzetilmiştir. Her kişileştirmede (teşhis) aynı zamanda kapalı istiare de vardır.

Unutma! İstiareler, edebiyatta en güçlü anlatım araçlarındandır. Bir metinde istiare varsa, orada benzetmenin ötesine geçilmiş, adeta anlam dünyalarının sınırları kaybolmuş demektir.

Mecaz-ı Mürsel ve Kinaye

Mecaz-ı Mürsel (Ad Aktarması), bir sözcüğün benzerlik ilişkisi olmadan başka bir sözcük yerine kullanılmasıdır. Bu aktarmalar çeşitli ilişkilere dayanır: iç-dış, parça-bütün, sanatçı-eser ya da yer-kişi gibi.

"Ankara bu işe karar verecek" derken aslında Ankara'daki yöneticileri, "Tabağını bitir" derken tabaktaki yemeği, "Yaşar Kemal okuyorum" derken Yaşar Kemal'in eserini kastediyoruz. Bu örneklerde benzetme yok, ama bir şey başka bir şeyin yerine kullanılıyor.

Kinaye, bir sözün hem gerçek hem de mecaz anlamıyla birlikte kullanılmasıdır. Burada asıl vurgulanmak istenen sözcüğün mecaz anlamıdır. Deyim ve atasözleri genellikle kinayeli anlatımlar içerir.

"Onun her zaman kapısı açıktır" derken hem kapının gerçekten açık olduğu hem de o kişinin misafirperver olduğu anlatılır. "Gül dikensiz olmaz" sözünde de güzel şeylerin zorluklarla birlikte geldiği kinayeli bir şekilde ifade edilir.

Aklında Tut! Mecaz-ı mürselin günlük hayatta farkında olmadan çok sık kullanırız. "Sınıf çok gürültülü" dediğimizde aslında sınıftaki öğrencilerden bahsediyoruz!

İntak ve Tenasüp

İntak (Konuşturma) insan dışındaki varlıkların konuşturulması sanatıdır. "Ağaçlar dallara bir şey anlatıyor" ifadesinde intak yoktur, sadece teşhis ve kapalı istiare vardır. Ancak "Ağaçlar dallara rüzgârdan korun dedi" ifadesinde ağaçların konuşturulmasıyla intak sanatı yapılmıştır.

İntak olan her yerde teşhis ve kapalı istiare de bulunur. "Bülbül güle 'gül' dedi, gül gülmedi gitti" dizelerinde bülbülün konuşturulmasıyla intak, gül ve bülbülün insana benzetilmesiyle teşhis ve kapalı istiare sanatları bir arada kullanılmıştır. Divan edebiyatında bülbül genellikle âşık olan kişiyi temsil eder.

Tenasüp, anlamca birbirine yakın iki ya da daha fazla sözcüğün tezat oluşturmadan bir arada kullanılmasıdır. "Gül ile bülbül ağlaşır, bahçıvan ile gülistan gülüşür" dizelerinde gül, bülbül, bahçıvan ve gülistan (gül bahçesi) sözcükleri arasında anlam ilişkisi vardır ve bunlar birbiriyle bağlantılı olarak kullanılmıştır.

İpucu! İntak, özellikle fabl türünde çokça görülür. Hayvanların konuşturulduğu masallarda bu sanatı bolca bulabilirsin!

Tezat ve Tecahül-i Arif

"Aramazdık gece mehtabı yüzün parlarken / Bir uzak yıldıza benzerdi güneş sen varken" dizelerinde mehtap (ay ışığı), güneş ve yıldız sözcükleri arasında tenasüp vardır. Aynı zamanda sevgilinin yüzü güneşten daha parlak gösterilerek mübalağa yapılmıştır.

Tezat, anlamca karşıt sözcükler arasında kurulan bir sanattır. "Muhasebe memurum hesap bilmem" ya da "Sessiz çığlıklarım var" ifadelerinde zıt anlamlı sözcüklerle tezat oluşturulmuştur.

"Saçlarıma kar mı yağdı ne var / Benim mi Allahım bu çizgili yüz" dizelerindeki beyaz saçlar için "kar" ifadesi açık istiare örneğidir. "Yıllar yılı dost bildiğim aynalar" ifadesinde aynalar kişileştirilmiş (teşhis) ve kapalı istiare yapılmıştır. "Dost-düşman" sözcükleri arasında ise tezat vardır.

Tecahül-i Arif, şairin bildiği bir şeyi bilmezlikten gelerek sorması sanatıdır. "Saçlarıma kar mı düştü ne var?" dizesinde şair, saçlarının ağardığını bildiği halde bilmezden gelerek tecahül-i arif yapmıştır.

Harika! Tezat, zihnimizde çarpıcı karşıtlıklar oluşturan bir sanattır. İyi ve kötü, siyah ve beyaz, mutluluk ve hüzün gibi zıtlıkları bir arada kullanarak şiire derinlik katabilirsin.

İstifham, Mübalağa ve Telmih

İstifham (soru sorma sanatı), cevap beklemeden anlamı güçlendirmek için soru sorma sanatıdır. "Bana kara diyen dilber / Gözlerin kara değil mi?" veya "Kim bu cennet vatanın uğruna" dizelerinde amaç cevap almak değil, anlamı pekiştirmektir.

Mübalağa (abartma), bir şeyin özelliklerini olduğundan fazla gösterme sanatıdır. "Âlem sele gitti gözlerimin yaşından" dizesinde gözyaşlarının sele neden olacak kadar çok olduğu abartılmıştır. "Ne yanar kimse bana ateş-i dilden özge / Ne açar kimse kapım bâd-ı sabâdan gayrî" (Sabah rüzgarından başkası kapımı çalmaz) dizelerinde yalnızlık teması mübalağa ile güçlendirilmiştir.

Telmih (hatırlatma sanatı), bilinen bir olaya, kişiye veya esere gönderme yapma sanatıdır. "Bende Mecnun'dan füzûn âşıklık istidâdı var / Aşk-ı sâdık benim Mecnun'un ancak adı var" dizelerinde Leyla ve Mecnun hikâyesine telmih yapılmıştır. Şair, Mecnun'dan daha büyük bir âşık olduğunu söyleyerek hem telmih hem de mübalağa yapmıştır.

Merak et! Telmih, edebiyatın hafızasıdır! Bir metinde eski bir hikâyeye, efsaneye veya tarihi olaya gönderme yapılıyorsa, orada telmih vardır. Bu sanat, metinler arasında köprüler kurar.

İrsal-i Mesel ve Hüsn-i Talil

İrsal-i Mesel (örnek getirme), söylenen bir düşünceyi inandırmak veya pekiştirmek için atasözü değerinde bir örnek getirme sanatıdır. "Kirpikleri uzundur yârın hayâline sığmaz / Meşhur bir meseldir mızrak çuvala sığmaz" dizelerinde "mızrak çuvala sığmaz" atasözü kullanılarak irsal-i mesel yapılmıştır.

Halk şairlerinin dizelerinde de bu sanatı görebiliriz: "Çağır Karacaoğlan çağır / Taş düştüğü yerde ağır / Gönül sevdiğinden soğur / Görülmeyi görülmeyi" dörtlüğünde "taş düştüğü yerde ağır" sözü, bir atasözü olarak kullanılmıştır.

Hüsn-i Talil (güzel neden bulma), bir olayın gerçek nedeni yerine daha güzel, şairane bir neden bulma sanatıdır. "Güzel şeyler düşünelim diye yemyeşil olmuşmuş ağaçlar" dizesinde ağaçların yeşil olmasının nedeni güneş alması değil, güzel düşünceler olarak gösterilmiştir.

"Ben doğdum diye gökler ağladı" dizesinde de doğal bir olay (yağmur) şairin doğumuyla ilişkilendirilmiştir. Hüsn-i talil, doğal olaylara şairane açıklamalar getirerek şiire duygusal derinlik katar.

Hayal gücünü zorla! Hüsn-i talil, şairlerin en yaratıcı olduğu sanatlardandır. Gökkuşağının neden çıktığını, yıldızların neden parladığını şiirsel bir şekilde açıklayarak kendi hüsn-i talilini yapabilirsin!