İslamiyet Öncesi Türk Şiiri

İslamiyet öncesi Türk şiiri, tamamen sözlü geleneğe dayanıyordu. Bu şiirler genellikle Sığır (av şöleni), Yuğ (yas töreni) ve şölen (toplu ziyafet) adı verilen törenlerde doğmuş ve söylenmiştir. Bu törenlerde şiir söyleyenlere ozan, baksı, kam veya şam adı verilirdi.

Bu dönem şiirinin en belirgin özellikleri sadelik ve anlaşılırlıktır. Dörtlükler halinde ve hece ölçüsüyle yazılan bu şiirler, genellikle aşk, doğa, kahramanlık, savaş ve ölüm temalarını işler. Şiirleri söyleyenler kopuz adı verilen sazı kullanır, böylece şiir müzikle birleşirdi.

İslamiyet öncesi dönemde üç önemli nazım şekli vardır: koşuk, sagu ve destan. Koşuklar sığır ve şölenlerde söylenir, genellikle aşk ve doğa konularını işlerdi. Sagular ise yuğ törenlerinde okunur, ölen kişinin erdemlerini ve yiğitliklerini anlatırdı. Destanlar ise milletlerin hayatında büyük yankılar uyandırmış olayları konu edinirdi.

Unutma! Divan-ı Lügatit Türk'te yer alan Alp Er Tunga Sagusu, bu dönemden günümüze kalan en önemli sagu örneğidir.

İslami Dönem Geçiş Eserleri ve Halk Edebiyatı

İslamiyet'in kabulüyle Türk edebiyatında yeni bir sayfa açıldı. Bu geçiş döneminde, Karahanlılar zamanında yazılan dört önemli eser vardır: Yusuf Has Hacip'in Kutadgu Bilig'i, Kaşgarlı Mahmud'un Divan-ı Lügatit Türk'ü, Ahmet Yesevi'nin Divan-ı Hikmet'i ve Edip Ahmet Yükneki'nin Atabetü'l Hakayık'ı.

Halk edebiyatı üç ana kola ayrılır: Anonim Halk Edebiyatı, Âşık Edebiyatı ve Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı. Anonim Halk Edebiyatı ürünleri ilk söyleyeni unutulmuş, halka mal olmuş eserlerdir. Bu eserler hece ölçüsü ve dörtlük şeklinde yazılmıştır ve sanat kaygısı taşımaz.

Anonim halk edebiyatı ürünleri arasında mani en yaygın olanıdır. Tek dörtlükten oluşan maniler, 7'li hece ölçüsü ile yazılır ve aaxa şeklinde kafiyelenir. Manilerde ilk iki dize "doldurma mısra" olarak adlandırılır, asıl anlatılmak istenen son iki dizede verilir.

İyi bil! Maniler yapılarına göre dört türe ayrılır: düz (tam) mani, artık (yedekli) mani, kesik $cinaslı/ayaklı$ mani ve deyiş $karşılıklı/karşı-beri$ mani.

Mani Türleri

Maniler Türk halk edebiyatının en sevilen türlerinden biridir. Düz (tam) mani, dört dizeden oluşur, 7'li hece ölçüsü ile yazılır ve aaxa kafiye düzenini takip eder. Bu en yaygın mani türüdür. Örneğin: "İki çeşme yan yana / Su içsem kana kana / Bana adresini ver / Mektup yazayım sana"

Artık (Yedekli) mani, düz manilere aynı kafiyede iki veya daha fazla dize eklenerek oluşturulur. Kafiye örgüsü genellikle aaxaxa şeklindedir. Bu tür manilerde ilk iki dize doldurmadır ve maninin özü son dizelerde verilir.

Kesik $Cinaslı/Ayaklı$ mani, ilk dizesindeki hece sayısı 7'den az olan manilerdir. Eğer ilk dize kafiye oluşturuyorsa buna ayaklı mani, bu ayak cinaslı kafiye ile oluşturulmuşsa cinaslı mani denir. Örneğin: "Yar sana (2) / Çağlar sular yar sana (7) / Madem Ferhatım sensin (7) / Şu dağları yarsana (7)"

Deyiş $Karşılıklı/Karşı-Beri$ mani, iki kişinin karşılıklı atışma biçiminde söylediği manilerdir. Genellikle kadın-erkek, gelin-kaynana gibi karşıt taraflar arasında soru-cevap şeklinde gerçekleşir.

Mani ustalığı! Manilerde asıl anlatılmak istenen son iki dizede verilir, ilk iki dize ise ses uyumu ve ritim için kullanılan "doldurma" kısımdır.

Halk Edebiyatı Nazım Türleri

Türküler, özel bir ezgiyle söylenen, bestelenmek amacıyla oluşturulmuş halk şiiri ürünleridir. Türkülerde mahlas bulunmaz ve belli bir nazım şekli yoktur. Anadolu'da bazı yörelerde türküye "yır" da denir. Türküler yapı bakımından bent ve kavuştak olarak ikiye ayrılır, kavuştak kısımları tekrar edilir.

Ninniler çocukları uyutmak ve avutmak için söylenen, kendine has ezgisi olan anonim halk edebiyatı ürünleridir. Kalıplaşmış sözler içeren ninniler genellikle 4-5'li, 7'li, 8'li ve 11'li hece ölçüleriyle yazılır. Divan-ı Lügat-it Türk'te ninni "balu balu" olarak adlandırılmıştır.

Ağıtlar, ölüm, ayrılık, felaket gibi üzücü durumlar karşısında insanın acısını, çaresizliğini dile getiren ezgili metinlerdir. Genellikle kadınlar tarafından söylenen ağıtlar, İslamiyet öncesi dönemdeki saguların, divan edebiyatındaki mersiyelerin karşılığıdır.

Destanlar, anlatılması uzun süren olayları veya durumları aktarmak için kullanılan, âşıklar arasında oldukça rağbet gören nazım şeklidir. Halk şiirindeki en uzun nazım biçimi olan destanlarda konu sınırlaması yoktur ve mahlas kullanılır.

İlginç bilgi: Türküler, şekil bakımından değil, ezgisiyle türkü olur. Her şiir türü bestelenerek türküye dönüştürülebilir!

Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı

Tasavvuf, İslamiyet'in kabulüyle ortaya çıkan tarikatlar aracılığıyla yaygınlaşan, insanların olgunlaşarak ilahi gerçeklere ulaşmasını amaçlayan bir inanç felsefesidir. Bu edebiyatın temel amacı Allah'a aşk yoluyla ulaşmaktır. Allah aşkı, vahdet-i vücud, güzel ahlak gibi konular işlenir.

Tekke-tasavvuf şiiri, 12. yüzyılda Türkistan'da Ahmet Yesevi ile başlayıp Yesevi dervişleri vasıtasıyla Anadolu'ya yayılan bir edebi gelenektir. Halka bilgi vermek amaçlandığından hem lirik hem de didaktik şiirlere yer verilir. Bu şiirlerde işlenen aşk, ilahi aşktır.

Bu edebiyatta hem divan edebiyatı hem de âşık edebiyatı nazım şekilleri bir arada kullanılmıştır. Hece ve aruz, dörtlük ve beyit bir arada görülür. Nazım türleri arasında ilahi, nefes, deme, devriye, nutuk, hikmet gibi türler vardır.

Tasavvufi edebiyatta birçok sembol kullanılır: Aşk (ilahi aşk), Âşık (Allah'a ulaşmak isteyen kişi), Maşuk (Allah), Saki (ilahi aşk şarabını sunan kişi), Meyhane $tekke/dergâh$, Şarap (ilahi aşk), Sarhoş (gönlü Allah aşkı ile dolup kendinden geçen kişi) bunlardan bazılarıdır.

Unutma! Tasavvufun en önemli kavramı "Vahdet-i Vücut"tur: İnsan Allah'ın bir parçasıdır, ondan ayrılmıştır ve yine ona dönecektir.

Tasavvuf Edebiyatı Nazım Türleri

İlahi, dini tasavvufi halk edebiyatının en çok kullanılan nazım türüdür. Allah'a yakarış, onun varlığı ve birliği, Allah ve peygamber sevgisi gibi konular işlenir. Dörtlük ya da beyit, hece ya da aruz ölçüsü kullanılır. Kafiye düzeni abab, cccb, dddb şeklindedir. En önemli ilahi şairi Yunus Emre'dir.

İlahiler her tarikat içinde farklı isimlerle anılır: Bektaşilerde nefes, Alevilerde deyiş (deme), Gülşenilerde tapuğ, Mevlevilerde ayin, Halvetilerde durak, diğer tarikatlarda ise cumhur olarak adlandırılır. Nefesler, özellikle alaycı diliyle dikkat çeker. Bu türde Pir Sultan Abdal ve Kaygusuz Abdal ünlüdür.

Hikmet, Ahmet Yesevi tarafından kaleme alınan şiirlerdir. Allah'a bağlılık, cennet, cehennem gibi konuları işler. Dini tasavvufi edebiyatın ilk ürünleridir.

Şathiye, Allah ile şakalı konuşur gibi senli-benli tarzda oluşturulan, inançlara alaylı bir şekilde yaklaşan tasavvuf şiirleridir. Anlaşılması oldukça zor olan bu türün önemli temsilcileri Yunus Emre ve Kaygusuz Abdal'dır.

Nutuk, tarikata yeni girenlere tarikat kurallarını öğretmek amacıyla yazılan şiirlerdir. Devriye ise insanın var oluşunu ele alan, devir felsefesini anlatan şiirlerdir.

Dikkat! İlahiler aynı şiir türü olmasına rağmen, farklı tarikatlarda farklı isimlerle anılır. Bu isimler o tarikatın inanç yapısını ve geleneklerini yansıtır.

Tekke-Tasavvuf Edebiyatı Temsilcileri ve Aşık Edebiyatı

Tekke-tasavvuf edebiyatının önemli temsilcileri arasında Ahmet Yesevi (12.yy), Yunus Emre ve Hacı Bektaş Veli (13.yy), Hacı Bayram-ı Veli (14.yy), Kaygusuz Abdal (15.yy), Pir Sultan Abdal (16.yy), Aziz Mahmut Hüdayi (17.yy) ve Erzurumlu İbrahim Hakkı (18.yy) vardır.

Yunus Emre, tasavvuf edebiyatının Anadolu'daki kurucusu kabul edilir. Tapduk Emre dergâhında yetişen Yunus, hoşgörü, insan sevgisi ve ilahi aşkı sade bir Türkçe ile işlemiştir. "Yaratılanı severim, yaradan dolayı" sözü meşhurdur. Risaletün Nushiyye ve Divan adlı iki eseri vardır.

Hacı Bektaş Veli ise Yenigeri ocağı etrafında şekillenen "Bektaşilik" tarikatını kurmuştur. Makalat adlı eseri önemlidir.

Aşık Halk Edebiyatı, şiirlerini saz eşliğinde okuyan "âşık" adı verilen halk şairlerinin oluşturduğu şiir geleneğidir. Söyleyeni belli olduğu için anonim değildir. Şiirlerinde genellikle yarım kafiye ve redifle ahenk sağlanır. Hem sözlü hem de yazılı kaynakları vardır. Yazılı kaynaklar arasında "cönk" adı verilen defterler önemlidir.

Önemli not: Yunus Emre, Türk tasavvuf şiirinin en büyük temsilcisidir ve onun şiirleri yüzyıllardır dilden dile aktarılmaktadır. "Dil" ile "gönül" sözcüklerini ustalıkla kullanmasıyla tanınır.

Âşık Şiirinin Nazım Biçimleri

Koşma, âşık şiirinin en yaygın nazım şeklidir. Aşk, gurbet, yiğitlik, doğa, ayrılık, öğüt ve ölüm gibi temaları işler. Dörtlükle ve 11'li hece ölçüsüyle yazılır. Genellikle 3 ya da 5 dörtlükten oluşur ve son dörtlükte şair mahlasını kullanır.

Koşmalar konu ve üsluplarına göre çeşitli türlere ayrılır:

• Güzelleme: İnsana ve doğaya ait güzellikleri konu edinen lirik şiirlerdir.
• Koçaklama: Kahramanlık, yiğitlik ve savaş konularında söylenen epik şiirlerdir. En iyi örneklerini Kayıkçı Kul Mustafa ve Köroğlu vermiştir.
• Taşlama: Toplumsal aksaklıkları eleştiren satirik şiirlerdir.
• Ağıt: Ölüm konulu koşmalardır.

Semai, koşmalarla şekil ve içerik yönünden benzerdir ancak 8'li hece ölçüsüyle yazılır. Varsağı ise yiğitlikten söz eder ve "Bre, hey, behey" gibi ünlemler kullanılır. 8'li hece ölçüsüyle yazılan varsağıların en önemli temsilcisi Karacaoğlan'dır.

Destan, özel ezgilerle söylenen hacimli şiirlerdir. En az 5-7 dörtlükten başlayarak 150 dörtlüğe kadar uzayabilir. Konu sınırlaması yoktur.

Bunu bilmelisin: Âşıklar, şiirlerinin son dörtlüğünde kendi mahlaslarını (şiir isimlerini) kullanırlar. Bu, şiirin kime ait olduğunu belirtmenin geleneksel bir yoludur.

Âşık Edebiyatı Temsilcileri

Köroğlu, hem eşkıya hem de halk ozanıdır. Koçaklamalarında düşmana meydan okur ve sert bir üslup kullanırken, lirik şiirlerinde yumuşak bir dil kullanır.

Karacaoğlan, şiirlerinde gezip dolaştığı yerlerin güzelliğini anlatır. Anadolu kızlarının isimlerini şiirlerinde kullanan ilk şairdir ve doğal, içten bir söyleyişi vardır.

Kayıkçı Kul Mustafa, yeniçeri şairidir ve duru bir dille şiirlerini yazar. En bilindik şiiri, 4. Murat'ın Bağdat seferi sırasında şehit olan genç bir askeri anlattığı "Genç Osman Destanı"dır. Bu şiir, Türk edebiyatının en bilinen yapma destanlarından biridir.

Âşık Ömer, İstanbul ve çevresini anlatan destanlarıyla ünlüdür. Dili oldukça ağırdır ve şiirlerinin çoğunu aruz ölçüsüyle yazmıştır. En önemli eseri 58 dörtlükten oluşan "Şairnamesi"dir.

Diğer önemli âşıklar arasında Gevheri, Ercişli Emrah, Levni, Dertli, Erzurumlu Emrah, Dadaloğlu ve Bayburtlu Zihni vardır. Dadaloğlu'nun "Ferman padişahınsa, dağlar bizimdir" sözü özellikle önemlidir. Seyrani ise iki yüzlülük, rüşvet, haksızlık, fakirlik, bilgisizlik gibi toplumsal temaları işleyen taşlamalarıyla tanınır.

Dadaloğlu'nu hatırla! "Ferman padişahınsa, dağlar bizimdir" sözüyle Anadolu'da konar-göçer yaşayan Türkmenlerin özgürlük anlayışını ve devlet otoritesine karşı direnişini sembolleştirir.

Modern Dönem Âşıkları

Çıldırlı Âşık Şenlik, atışma yapma ve bilmece çözme konusunda büyük bir ustalık sergileyen halk ozanıdır. Atışmalar, karşılıklı söyleşi şeklinde ilerleyen ve âşıkların birbirlerini alt etmeye çalıştıkları şiir düellolarıdır.

Âşık Veysel, Türk halk şiirinin 20. yüzyıldaki en önemli temsilcisidir. Şiirlerinde Köy Enstitülerinden, Halkevlerinden, Atatürk ve Cumhuriyet'ten, aile ve doğadan söz etmiştir. Âşık Veysel'i edebiyat dünyasına Ahmet Kutsi Tecer kazandırmıştır. TRT radyolarına çıktıktan sonra tüm Anadolu'da tanınmıştır.

Feymani (asıl adı Osman Taşkaya), Karacaoğlan geleneğini sürdüren çağdaş bir âşıktır. Adına sağlığında şenlikler yapılan ilk âşık olma özelliğini taşır, bu da onun halk tarafından ne kadar sevildiğini ve saygı gördüğünü gösterir.

Unutma! Âşık Veysel'in "Uzun ince bir yoldayım / Gidiyorum gündüz gece" dizeleriyle başlayan şiiri, Türk halk şiirinin en tanınmış örneklerinden biridir. Veysel, hayatının büyük kısmını görmeden geçirmesine rağmen, içindeki ışıkla Anadolu'yu ve insanını şiirlerine yansıtmıştır.