Hikaye Ünitesi: Türk Hikayeciliğinin Gelişimi

Türk edebiyatında Batılı anlamdaki ilk öyküler 1870'lerden sonra Tanzimat Döneminde yazılmaya başlandı. Emin Nihat'ın "Müsameretname"si ilk öykü denemesi olarak kabul edilirken, Ahmet Mithat Efendi'nin "Letaif-i Rivayat" (1880-1890) adlı eseri ilk öykü örneği sayılır. Batılı anlamda gerçek ilk öykü ise Sami Paşazade Sezai'nin "Küçük Şeyler" adlı eseridir.

1960 sonrası Türk hikayeciliği, toplumsal değişimlerin yoğun olduğu bir dönemde gelişmiştir. Bu dönem hikayelerinde gecekondu bölgelerindeki insanların sorunları, Almanya'ya göç eden işçilerin yaşantıları, kadın sorunları ve köyden kente göç gibi toplumsal konular işlenmiştir. Leyla Erbil, Sevgi Soysal, Sevim Burak gibi yazarlar özellikle kadın sorunlarına değinen eserler vermişlerdir.

Bireyin iç dünyasını anlatan hikayeler de bu dönemde önem kazanmıştır. Bu hikayelerde bunalımlar ve iç çatışmalar öne çıkarılır. Sanayileşme ve şehirleşmeyle değerlerin kaybolması, varoluşçuluk akımının Türk edebiyatında yer bulmasına zemin hazırlamıştır. Demir Özlü, Ferit Edgü, Oğuz Atay ve Adnan Özyalçıner'in hikayelerinde bu akımın etkisini görmek mümkündür.

Not: 1970'li yıllardan itibaren modern hikayenin yanı sıra postmodern hikayeler de yazılmaya başlanmıştır. Oğuz Atay, Latife Tekin ve Bilge Karasu gibi yazarlar eserlerinde postmodernist teknikleri başarıyla kullanmışlardır.

Toplumcu Gerçekçi Hikaye Anlayışı

1960 sonrası dönemde yazarlar kendi ideolojik tavırlarına göre farklı hikaye anlayışlarıyla eserler verdiler. Bilge Karasu, Necati Tosuner, Sevinç Çokum, İnci Aral, Pınar Kür ve Nazlı Eray bu dönemin diğer önemli hikayecileri arasında yer alır.

Toplumcu gerçekçi yazarlar hikayelerinde büyük şehirlere göçün ortaya çıkardığı problemleri ve sosyalizmi temel konu olarak ele almışlardır. Bu eserlerde siyasi ideolojiler ön plana çıkar ve yazarlar okuyucuyu kendi doğrultularında yönlendirmek isterler. Hikayelerinde çok sağlam bir kurgudan ziyade toplumsal mesajlar önem kazanır.

Toplumcu gerçekçi yazarların eserlerinde Anadolu coğrafyası ve insanı, köylü ağızları, toplumdaki çatışmalar ve düzensizlikler sıkça işlenir. Ağa-köylü, öğretmen-imam, zengin-fakir, halk-yönetici gibi karşıtlıklar üzerinden toplumsal eleştiri yapılır. Bu yazarlar için sanat eseri, görüşlerini ifade etmek için bir araçtır.

Türk edebiyatının önemli toplumcu gerçekçi yazarları arasında Sabahattin Ali, Yaşar Kemal, Kemal Tahir, Aziz Nesin, Orhan Kemal, Fakir Baykurt ve Rıfat Ilgaz sayılabilir.

Dikkat: Toplumcu gerçekçi yazarlar genellikle halkı aydınlatmak amacıyla belirli bölgeleri özellikle konu edinmişlerdir. Diyaloglarında köylü ağızlarına oldukça fazla yer vermeleri, yerel dil özelliklerini korumak istemelerinden kaynaklanır.

Milli-Dini Duyarlılık ve Modernizm

Milli ve dini duyarlılığı yansıtan hikayeler, Milli Edebiyat dönemi yazarlarından etkilenmiştir. Bu hikayeler Türk mitolojisinden, destanlarından ilham alır ve genellikle olay hikayesi (Maupassant) tarzında yazılır. Hikayelerde sosyal-kültürel özellikler, Milli Mücadele, Cumhuriyet'in kazanımları ve Türk tarihinin milli değerleri anlatılır.

Bu anlayıştaki hikayelerde din olgusu ön plana çıkarılmış, İslam'ın birey üzerindeki olumlu etkileri ve iç huzur teması işlenmiştir. Hikayeler açık, anlaşılır bir dille ve klasik hikaye planına $serim-düğüm-çözüm$ uygun olarak yazılmıştır. Mustafa Kutlu, Rasim Özdenören, Sevinç Çokum ve Mustafa Necati Sepetçioğlu bu anlayışın temsilcileridir.

Modernist hikaye anlayışında ise bireyin bunalımları, toplumla çatışmaları ve huzursuzlukları anlatılır. Bu eserlerde bilinç akışı tekniği kullanılır, diyaloglara ve geleneksel anlatıma pek yer verilmez. Kişilerin psikolojik özellikleri ön plandadır.

Modernist yazarlar, klasik romandaki olay, karakter ve çevre unsurlarını önemsizleştirmiş; simge, imge ve bakış açısı gibi öğeleri öne çıkarmışlardır. Şiirsel bir söyleyiş amaçlanır ve anlatımda alegorik (simgesel) bir yaklaşım görülür. Ayrıca bilinç akışı, iç konuşma, iç çözümleme, parodi, pastiş ve geriye dönüş gibi modern anlatım teknikleri sıkça kullanılır.

İlginç Bilgi: Modernist yazarların eserlerinde bireysel yalnızlık ve toplumdan kaçış, karakterlerin en belirgin özelliğidir. Bu durum, modern yaşamın getirdiği yabancılaşmayı yansıtır.

Modernist Yazarlar ve Bireyin İç Dünyası

Ferit Edgü, Bilge Karasu, Yusuf Atılgan, Orhan Pamuk, Füruzan, Adalet Ağaoğlu, Vüs'at O. Bener, Nezihe Meriç, Pınar Kür ve Latife Tekin Türk edebiyatının önemli modernist yazarlarındandır.

Bireyin iç dünyasını esas alan yazarlar, insanı toplumsal yönüyle değil, psikolojik (ruhsal) yönüyle ele alıp anlatmışlardır. Bu yazarlar, eserlerinde olay örgüsünü, insana özgü bir gerçekliği anlatmak için bir araç olarak kullanmışlardır. Merak unsurunu ikinci plana atarak tamamen insanın iç dünyasını ve içsel çatışmalarını gerçekçi tasvirlerle ortaya koymaya çalışmışlardır.

Bireyin yabancılaşma nedenlerini sosyo-ekonomik unsurlarla değil, kişinin iç dünyasında arayan bu yazarlar, Çehov tarzı hikayeler yazmışlardır. Birey kavramından yola çıkarak bireysel çözümlemeler yapmış, yalnızlık ve yabancılaşma temalarını işlemişlerdir.

Psikoloji ve psikiyatriden yararlanan bu yazarlar, çağrışımlara açık, sanatlı bir dille ruh tahlillerine/çözümlemelerine yer vermişlerdir. Eserlerinde ruhi bunalım, toplumla hesaplaşma, kendini sorgulama, bilinçaltı, kozmik alem ve iç sıkıntısı gibi konuları ele almış, iç konuşma ve bilinç akımı gibi teknikleri kullanmışlardır.

Örnek: Peyami Safa hemen hemen bütün romanlarında, Ahmet Hamdi Tanpınar "Huzur"da, Tarık Buğra "Küçük Ağa" ve "İbiş'in Rüyası"nda, Mustafa Kutlu ise öykülerinde ruh çözümlemelerine geniş yer vermişlerdir.

Küçürek (Minimal) Hikaye

Resim ve sinema gibi sanat dallarında ortaya çıkan minimal yaklaşım, hikaye türünü de etkilemiştir. Bu etkileşimin sonucu olarak 20. yüzyılın sonlarında küçürek hikaye adı verilen yeni bir tür gelişmiştir.

Küçürek hikaye, Türk edebiyatı için yeni bir tür olmasına rağmen hızla gelişmiştir. Hikayenin bir alt kolu olarak başlayan bu tür, şiir, fıkra, fabl ve atasözü gibi birçok türün özelliğini taşıyarak günümüzde bağımsız bir tür haline gelmiştir.

En belirgin özelliği kısa ve yoğun anlatımıdır. Küçürek öyküde az sayıda kelime ile etkili bir anlatım sağlamak amaçlanır. Mesaj, öğüt ve eğiticilik gibi didaktik amaçların dışında bir anlatıma sahiptir. Okuyucuyu şaşırtmak, öykünün başını ve sonunu okuyucunun hayal gücüne bırakmak, küçük ve sıradan duyguları etkileyici bir tarzda anlatmak bu türün ayırt edici özellikleridir.

Küçürek hikayelerde yabancılaşma, umutsuzluk ve bunaltı gibi temalar üzerinde durulur ve daha çok bireysel öğeler ön plana çıkarılır. Klasik hikayelerdeki serim, düğüm, çözüm bölümleri yoktur; bu bölümler okurun düş gücüne bırakılır. Yazar, çoğu zaman imgeler kurarak hikayesini anlatır.

Öykü Örneği: Ferit Edgü'nün "Öç" adlı küçürek hikayesi: "Köyün en hoppa kızını, köyün en aptal gencine verdiler. Sayısız çocukları oldu ama hiçbiri o aptal gençten değildi."

Dünya edebiyatında Franz Kafka ve Max Jacob, Türk edebiyatında ise Ferit Edgü, Necati Tosuner, Tarık Günersel, Hulki Aktunç, Rasim Özdenören ve Ayfer Tunç gibi yazarlar küçürek hikayenin öne çıkan temsilcileridir.

Adalet Ağaoğlu ve Mustafa Kutlu

Adalet Ağaoğlu (1929-2020), toplumun çalkantılı dönemlerini ve bu dönemlerin bireyler üzerindeki etkisini anlatan önemli bir yazardır. Biçimsel yönden kusursuz romanlar yazan Ağaoğlu, doğa, toplum ve zaman ilişkilerinin insan iç dünyasındaki yansımalarını sıklıkla irdelemiştir.

İlk romanı 1973'te yayımlanan "Ölmeye Yatmak"tır. Roman, öykü, anı ve tiyatro oyunları türünde eserler vermiştir. Önemli romanları arasında "Fikrimin İnce Gülü", "Üç Beş Kişi", "Ruh Üşümesi" ve "Yazsonu" yer alırken, öykü kitapları arasında "Yüksek Gerilim" ve "Sessizliğin İlk Sesi" bulunur.

Mustafa Kutlu (1947-...) ise günümüz yazarları arasında İslami duyarlılıkla öyküler yazan önemli bir isimdir. Eserlerinde günlük hayatta karşılaşılan sıradan kişileri, köyden kente göç ile Anadolu insanının hayatını anlatır. Türk edebiyatında uzun hikaye tarzıyla hatırlanır.

Kutlu'nun eserlerinde sanayileşme ve modern ticari hayatın getirdiği para hırsı, tüketim çılgınlığı ve zengin olma hevesi gibi temalar öne çıkar. Türk hikayeciliğine farklı bir bakış açısı getirmiştir. Kendi anlatımına göre hikayelerini bir oturuşta, kahvehanelerde yazar.

İlginç Not: Mustafa Kutlu, toplum meselelerini ilk eserlerinden itibaren işlemiş, ancak hikayeleri sürekli gelişim göstermiştir. "Ortadaki Adam" (1970) ile başlayan hikaye yolculuğu, "Bu Böyledir" (1987), "Uzun Hikaye" (2000) ve "Nur" (2014) gibi eserlerle devam etmiştir.

Nezihe Meriç ve Rasim Özdenören

Nezihe Meriç (1925-2009), toplum içinde bile kendi iç yalnızlığını sürdüren genç kız ve kadınları başarıyla anlatan bir yazardır. Çehov tarzı hikaye anlayışına uygun eserler vermiş, öykü, tiyatro ve roman türlerinde yapıtlar kaleme almıştır.

Öykü kitapları arasında "Bozbulanık", "Topal Koşma", "Menekşeli Bilinç", "Dumanaltı", "Bir Kara Derin Kuyu", "Yandırma" ve "Çisenti" bulunmaktadır. Meriç'in öyküleri, kadın karakterlerin iç dünyalarını ve toplumsal sorunlarını gerçekçi bir üslupla yansıtır.

Rasim Özdenören (1940-2022) ise bireyin yalnızlığını, yabancılaşmasını, kuşak çatışmasını, modernlik-gelenek gibi sorunları, değerlerinden koparılmış ve modern kentlerin varoşlarında kıstırılmış bireyin acılarını yerli-İslami bir duyarlılık ve bakış açısıyla öykülerine taşımıştır.

Hikayelerinde varoluşçu felsefeden izler görülen Özdenören, bireyin bilinçaltına iner ve ruhsal çözümlemelerde bulunur. "Gül Yetiştiren Adam" adlı romanının yanı sıra "Hastalar ve Işıklar", "Çözülme", "Çok Sesli Bir Ölüm", "Çarpılmışlar", "İmkansız", "Ansızın Yola Çıkmak" ve "Denize Açılan Kapı" gibi hikaye kitapları vardır.

Önemli: Rasim Özdenören, 1960 sonrası Türk hikayeciliğinin önemli isimlerinden biri olarak, dini duyarlılığı modern anlatım teknikleriyle birleştirmeyi başarmıştır. Hikayelerinde geleneksel değerleri modern hayat içinde sorgular.

Sevinç Çokum ve Oğuz Atay

Sevinç Çokum (1943-...), günümüz hikaye ve romancıları arasında önemli bir yere sahiptir. Eserlerinde geleneksel değerler, milli motifler ve ahlaki hassasiyetler ön plana çıkar. Hikayelerine çoğunlukla bir mekan tanıtımı ve olayla başlayan Çokum, ortalama Türk insanını belirli bir gelenek içerisinde işler.

İstanbul'un yoksul kesimini ve orta halli ailelerin dünyasını eserlerine taşıyan Çokum'un "Bölüşmek", "Eğik Ağaçlar", "Makine", "Onlardan Kalan Derin Yara", "Rozalya Ana" ve "Gece Kuşu Uzun Öter" gibi hikaye kitapları; "Karanlığa Direnen Yıldız", "Hilal Görününce", "Bizim Diyar", "Ağustos Başağı" ve "Gül Yüzlüm" gibi romanları vardır.

Oğuz Atay (1934-1977), modernizmi esas alan sanatçılardan olup, Türk edebiyatında postmodernizmin öncülerindendir. Türk edebiyatında modern Batı romanı ve hikayeleri tarzında en güzel eser veren yazarlar arasında yer alır.

Eserlerinde toplum kurallarıyla çatışan aydınların iç dünyalarını ustalıkla kaleme alan Atay'ın yapıtlarında modern insanın bunalımı, yalnızlığı, toplumun aksayan yönleri ve burjuva görüşe bireyin başkaldırışı öne çıkar. Ele aldığı konuları ironi tarzıyla işleyen Atay'ın eserleri ayrıca eleştiri ve mizah içerir.

Unutma: Oğuz Atay'ın "Tutunamayanlar" romanı, Türk edebiyatının ilk postmodern eseri olarak kabul edilir. "Korkuyu Beklerken" adlı öykü kitabında da modern bireyin varoluşsal sorunlarını ele almıştır.

Ferit Edgü ve Necati Tosuner

Ferit Edgü (1936-...), modernizmi esas alan sanatçılardandır ve edebiyatımızda küçürek hikayelerin önde gelen yazarlarından biridir. Aynı zamanda önemli bir eleştirmen olan Edgü, eserlerinde insanın varoluşsal kaygılarını, bunalımlarını ustaca ele almıştır.

Edgü'nün "Ah Minel Aşk" ve "Dağ Şiirleri" adlı şiir kitapları; "Kimse", "Eylülün Gölgesinde Bir Yazdı" ve "O/Hakkari'de Bir Mevsim" gibi romanları; "Bozgun", "Bir Gemide", "Kaçkınlar", "Çığlık", "Avara Kasnak" ve "İşte Deniz" adlı öykü kitapları bulunmaktadır.

Necati Tosuner (1944-...), günümüz yazarlarındandır ve şiirsel bir yalınlık içindeki kusursuz Türkçe kullanımıyla kısa öykü türünün ustalarından sayılmaktadır. Toplumsal gerçekleri kendi penceresinden ele alan Tosuner, özellikle küçürek hikayeleriyle tanınır.

Tosuner'in "Özgürlük Masalı", "Çıkmazda", "Kambur", "Sisli", "Necati Tosuner Sokağı", "Çılgınsı", "Bir Tutkunun Dile Getirilme Biçimi" ve "Güneş Giderken" adlı hikaye kitapları; "Sancı Sancı", "Devren Kiralık" ve "Bana Sen Söyle" adlı romanları vardır.

İpucu: Küçürek hikayelerde her kelime büyük önem taşır. Ferit Edgü ve Necati Tosuner, az sözcükle çok şey anlatma sanatının Türk edebiyatındaki en başarılı temsilcileridir.

Füruzan ve Vüs'at O. Bener

Füruzan (1935-...), İstanbul'da doğmuş ve sadece ilkokul eğitimi almış olmasına rağmen kendini yetiştirmeyi başarmış önemli bir yazardır. Kişilerin dünyasını, toplumsal konumlarından soyutlamadan, gözlemden yola çıkıp ayrıntıları işleyerek gerçekçi bir görüşle vermeyi amaçlamıştır.

İlk eserlerinde düşmüş kadınlar, kötü yola sürüklenen küçük kızlar, çöküş sürecindeki burjuva aileler, yurt özlemi çeken göçmenler ve yoksulluk içinde yaşama savaşı veren yalnız kadınların dramına sevecen bir bakışla eğilmiştir. Öykülerinin çoğunda anne-kız ilişkisi önemli bir yer tutar ve konular genellikle küçük kızların bakış açısıyla işlenir.

"Parasız Yatılı", "Kuşatma", "Benim Sinemalarım", "Gecenin Öteki Yüzü", "Gül Mevsimidir" ve "Sevda Dolu Bir Yaz" Füruzan'ın önemli hikaye kitaplarıdır.

Vüs'at O. Bener (1922-2005), eserleri içinde daha çok öz yaşam öyküsel nitelik taşıyan öyküleriyle tanınır. Eserlerinde ölüm izleği önemli bir yer tutan Bener'in kendine has, ayrıksı bir dili vardır. Kişilerinin gündelik hayatın ikiyüzlülüklerini dışa vuran bilinç akışlarını ustalıkla kullanan yazarın öyküleri kadar şiirleri de esprili, ironik ve şaşırtıcıdır.

Önemli: Vüs'at O. Bener'in okurdan çaba isteyen, alışılmışın dışında bir anlatımı vardır. "Dost", "Yaşamasız", "Siyah-Beyaz", "Mızıkalı Yürüyüş", "Kara Tren" ve "Kapan" adlı öykü kitapları; "Buzul Çağının Virüsü" ve "Bay Muannit Sahtegi'nin Notları" adlı romanları Türk edebiyatının özgün eserleri arasında yer alır.