Hikayenin Temel Bilgileri

Hikaye, yaşanmış ya da yaşanması mümkün olan olayları kısa ve etkileyici bir şekilde anlatan edebî tür. Sınavlarda yapı unsurları ve hikaye planı sık sık sorulur, bu yüzden iyi öğrenmen gerek.

Yapı unsurları altı tanedir: olay, çevre/mekân, zaman, kişi, dil-anlatım ve bakış açısı. Bakış açıları özellikle önemli - hâkim bakış açısı her şeyi bilir, kahraman bakış açısında anlatıcı olayların içindedir, müşahit bakış açısı ise sadece gözlemler.

Hikaye planı üç bölümden oluşur: serim (giriş), düğüm (gelişme) ve çözüm (sonuç). Bu sıralama kronolojiktir ve çoğu klasik hikayede böyle görürsün.

Önemli Not: Hikayeler genellikle -mış/-miş veya -di/-dı zaman ekleriyle yazılır ve kısa bir zaman dilimini kapsar.

Hikaye Türleri

Türk edebiyatında hikaye türleri tarihsel sırayla gelişmiş. İlk olarak Meddah hikayeleri ve Dede Korkut hikayeleri var - bunlar sözlü gelenekten geliyor. Halk hikayeleri 16. yüzyıldan itibaren nazım-nesir karışık anlatılmış.

Çağdaş hikaye dört ana türe ayrılır. Olay öyküsü (Maupassant tarzı) klasik plan izler - Ömer Seyfettin bu türün ustası. Durum öyküsü (Çehov tarzı) günlük hayattan kesitler sunar - Sait Faik'in uzmanlık alanı.

Ben merkezli hikaye bireyin iç dünyasına odaklanır, Haldun Taner ilk temsilcisi. Küçürek hikaye ise çok kısa, yoğun anlatımdır - Ferit Edgü'nün "Kaç kardeştik bilmiyorum..." örneği ünlü.

Sınav İpucu: Her hikaye türünün temsilcilerini ve özelliklerini ezberlemeye çalışma, mantığını anlayarak öğren.

Ben Merkezli ve Küçürek Hikaye

Ben merkezli hikaye bireysel bunalımları ve ruh hallerini işler. Franz Kafka dünyada, Haldun Taner bizde bu türün öncüsüdür. Bu hikayelerde kişinin iç çatışmaları ve hayal dünyası ön plandadır.

Bilge Karasu, Oğuz Atay ve Nezihe Meriç de bu türde eser veren önemli yazarlar. "Korkuyu Beklerken" gibi eserler bireyin toplumla çatışmasını anlatır.

Küçürek hikaye çok az kelimeyle büyük duygular anlatır. Ferit Edgü'nün örneği bunu mükemmel gösterir: "Kaç kardeştik bilmiyorum. En küçükleri bendim ve henüz saymayı bilmiyordum. Öğrendiğimde ise hepimiz dağılmıştık."

Not: Bu türlerde olay örgüsü değil, duygu ve düşünce aktarımı önemlidir.

Hikayenin Tarihsel Gelişimi

Dünya edebiyatında hikaye Rönesans'tan sonra Giovanni Boccacio'nun "Decameron"uyla başlar. Guy de Maupassant, Çehov ve Kafka bu türün büyük ustalarıdır.

Türk edebiyatında ilk öykü denemeleri Tanzimat Dönemi'nde başlar. Ahmet Mithat Efendi'nin "Letaif-i Rivayat"ı ilk öykü örneği sayılır. Sami Paşazade Sezai'nin "Küçük Şeyler"i ise Batılı anlamda ilk örnektir.

Ömer Seyfettin Milli Edebiyat döneminde yeni bir çığır açmış, Sait Faik Cumhuriyet'te alışılmışın dışında bir öykü dünyası kurmuştur. Hikaye asıl gelişimini Cumhuriyet döneminde göstermiştir.

Sınav İpucu: Tarihi sırayı ve "ilk" olan eserleri iyi bil, çok sorulur.

1923-1940 Cumhuriyet Dönemi Hikayesi

Bu dönemde gözlemci gerçekçilik hakim. Olay hikayesi yerini durum hikayesine bırakmaya başlar. Dil sadeleşir, konuşma diliyle yazı dili arasındaki fark azalır.

Anadolu'ya yöneliş hız kazanır. Yazarlar halkın dertlerini, Anadolu'nun güzelliklerini işler. Efsaneler, masallar ve mitolojiden yararlanırlar.

Bu dönemin önemli eserleri: Reşat Nuri'nin "Leyla ile Mecnun", Memduh Şevket Esendal'ın "Otlakçı", Sabahattin Ali'nin "Ses, Kamyon", Sait Faik'in "Son Kuşlar, Lüzumsuz Adam" hikayeleri.

Cumhuriyet devrimleri, ağa-köylü, kadın-erkek çatışması gibi konular sık işlenir. Bazı yazarlar toplumsal konulara, bazıları bireyin iç dünyasına odaklanır.

Önemli: Bu dönem hikayelerinde hem sosyal konular hem de bireysel temalar bir arada bulunur.

1940-1960 Arası ve Milli-Dini Hikaye

Bu dönem milli mücadele, Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet devrimlerinin etkisinde geçer. 2. Dünya Savaşı da önemli etkiler yaratır. Hem olay hem durum öyküleri yazılır.

Milli-dini duyarlılığı yansıtan hikayeler önemli bir eğilimdir. Bu yazarlar Maupassant tarzı olay hikayesi yazarlar. Türk mitolojisi, destanlar ve milli değerlerden etkilenirler.

Din olgusu ön plana çıkar, İslam'ın birey üzerindeki olumlu etkileri anlatılır. "Sanat toplum içindir" anlayışıyla hareket ederler.

Bu zihniyetin temsilcileri: Hüseyin Nihat Atsız, Mustafa Necati Sepetçioğlu, Rasim Özdenören, Emine Işınsu, Semiha Ayverdi. Örnek eserler: "Dönüş, Şehidlerin Duası" (Atsız), "Çok Sesli Bir Ölüm" (Özdenören).

Not: Bu hikayeler genelde açık, anlaşılır dille yazılır ve klasik hikaye planını takip eder.

Toplumcu Gerçekçi Hikaye

Toplumcu gerçekçilik toplumu sınıflar arası çatışma alanı olarak görür. Amacı sosyal sorunları göstermek ve çözüm önerileri sunmaktır. "Toplum için sanat" ilkesini benimser.

Bu hikayelerde köylü ağızları çok kullanılır. Ağa-köylü, zengin-fakir, güçlü-güçsüz çatışmaları işlenir. Büyük şehirlere göç problemleri önemli tema.

Realizm ve natüralizm etkisi görülür. Yazarlar okuyucuyu kendi doğrultularında yönlendirmek ister. Halkı aydınlatma düşüncesi hakimdir.

Önemli temsilciler: Orhan Kemal, Sabahattin Ali, Yaşar Kemal, Fakir Baykurt, Samim Kocagöz. Örnek eserler: "Ekmek Kavgası, Cemile" (Orhan Kemal), "Kağnı, Ses" (Sabahattin Ali), "Sam Amca" (Samim Kocagöz).

Dikkat: Bu akımda ideoloji sanatın önüne geçer, sosyal mesaj verme kaygısı vardır.

Bireyin İç Dünyasını Esas Alan Hikayeler

Bu yazarlar bireyi psikolojik yönüyle ele alır, toplumsal değil ruhsal durumu önemser. Çehov tarzı hikayeler yazarlar, olay örgüsünü önemsemezler.

Yabancılaşma, yalnızlık, bunalım gibi konuları işlerler. Psikoloji ve psikiyatriden yararlanır, ruh tahlillerine yer verirler. "Sanat için sanat" ilkesini benimserler.

İç konuşma ve bilinç akımı tekniklerini kullanırlar. Merak unsuru geri planda, sosyal yarar beklenmez. Okuru belirli bir fikre yönlendirmezler.

Önemli temsilciler: Peyami Safa, Ahmet Hamdi Tanpınar, Tarık Buğra, Mustafa Kutlu, Halikarnas Balıkçısı. Örnek eserler: "Abdullah Efendi'nin Rüyaları" (Tanpınar), "Oğlumuz" (Tarık Buğra), "Ortadaki Adam" (Mustafa Kutlu).

Fark: Toplumcu gerçekçilikten farklı olarak burada bireysel sorunlar ve psikolojik çözümlemeler ön plandadır.

Modernist Hikayeler

Modernizm geleneksel olanı reddeder, varoluşçuluk akımından etkilenir. Franz Kafka, Albert Camus gibi yazarların etkisindedir. "Bunalım edebiyatı" olarak da adlandırılır.

Bu hikayelerde karmaşık birey sunulur. Bireysel yalnızlık, toplumdan kaçış, geleneklere isyan işlenir. Kronolojik zaman reddedilir, geriye dönüşler kullanılır.

Bilinç akışı tekniği, alegorik anlatım ve şiirsel söyleyiş tercih edilir. Simge, imge ve bakış açısı öğeleri öne çıkar.

Türk edebiyatında önemli temsilciler: Bilge Karasu, Yusuf Atılgan, Oğuz Atay, Adalet Ağaoğlu, Ferit Edgü, Nezihe Meriç. Örnek eserler: "Korkuyu Beklerken" (Oğuz Atay), "Troya'da Ölüm Vardı" (Bilge Karasu).

Özellik: Bu türde anlatım teknikleri gelenekselden tamamen farklıdır, deneysel yaklaşımlar görülür.