Edebiyat Kavram Haritası: Konu Anlatımı ve Özet

Sıkça Yapılan Yazım Yanlışları

Türkçede doğru yazım, iletişimimizi güçlendiren önemli bir beceridir. Bazı sözcüklerin yazımında sıkça hatalar yapılır. İşte en çok karşılaşılan yazım yanlışları ve doğru kullanımları:

Birleşik sözcüklerde hata yapmamak için dikkatli olmalısın. Örneğin, "alışveriş" bitişik yazılırken, "açık göz" ayrı yazılır. "Bilinçaltı", "birdenbire", "içgüdü" gibi sözcükler bitişik yazılırken, "iş yeri", "ana düşünce", "baş başa" gibi sözcükler ayrı yazılır.

Yabancı dillerden dilimize giren sözcüklerde de yazım hataları yapılabilir. "Maalesef" yerine "malesef", "laboratuvar" yerine "laboratuar", "eşofman" yerine "eşortman" gibi yanlış kullanımlardan kaçınmalısın.

Not: Yazım kurallarına dikkat etmek, kendini doğru ifade etmeni ve anlaşılır iletişim kurmayı sağlar. Sık kullandığın sözcüklerin doğru yazılışlarını ezberleyebilirsin.

Noktalama İşaretleri

Doğru noktalama, yazının anlamını belirleyen önemli bir anahtardır. Her işaretin kendine özgü kullanım alanları vardır.

Nokta (.), cümlelerin sonunda kullanılır ve tamamlanmış bir düşünceyi gösterir. Ayrıca kısaltmalarda (Prof. Dr.), saat ve dakika arasında (10.40) ve tarih bildiren rakamlarda (10.06.2017) kullanılır.

Virgül (,), eş görevli sözcükleri ve sıralı cümleleri ayırmak, hitaplardan sonra, öznenin vurgulanması gereken durumlarda ve ara söz veya cümlelerden önce ve sonra kullanılır. Örneğin: "Çalışkan, akıllı bir öğrenciydi."

Noktalı Virgül (;) cümlede virgülle ayrılmış grupları birbirinden ayırmak için kullanılır. Örneğin: "Kırmızı, yeşil, mavi zarfları buraya; beyaz, pembe zarfları diğer çekmeceye koyun!"

İki Nokta (:) bir açıklama veya örnek verilecekse kullanılır: "Sıfat: Adı niteleyen sözcük türüdür."

Üç Nokta (...) sözün devam ettiğini veya eksik bırakıldığını gösterir: "Okullar kapansa da..."

Önemli: Noktalama işaretlerinin yanlış kullanımı veya eksikliği, cümlenin anlamını tamamen değiştirebilir. "Yemek yiyelim arkadaşlar" ile "Yemek yiyelim, arkadaşlar" arasındaki farka dikkat et!

Fiilimsiler (Eylemsi)

Fiilimsiler, fiil anlamını koruyan ancak cümlede isim, sıfat veya zarf olarak görev yapan sözcüklerdir. Eylem anlamını korurlar ama çekimlenemezler.

İsim Fiil (Ad Eylem): "-ma, -mak, -ış" ekleriyle yapılır. Cümlede ad olarak kullanılırlar. Örneğin: "Okumak, zekayı güçlendirir." Bazı ad eylemler kalıplaşarak bir varlığın adı olabilir: "Dolma, kavurma, bağlama..."

Sıfat Fiil (Ortaç): "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleriyle yapılır. Genellikle sıfat görevinde kullanılırlar: "Kitap okumayan insanları anlamıyorum." Bazı sıfat fiiller nitelendirdikleri ad düşerse adlaşmış sıfat fiil olur: "Ağlayan (kişi) bir gün güler."

Zarf Fiil (Ulaç): "-ip, -arak, -madan, -ince, -ken" gibi eklerle yapılır. Cümlede her zaman zarf görevinde kullanılır. Durum ve zaman anlamı katarlar: "Gelmeden önce arasın sevinirim."

Dikkat! Eylemsileri çekimli eylemden ayırt etmek için şu yöntemi kullanabilirsin: Eylemsiler cümleden çıkarılabilirken, çekimli eylemler çıkarılamaz.

İpucu: "-ma, -me" ekini alabiliyorsa (olumsuz yapılabiliyorsa), o sözcük eylemsidir. Kalıcı adlar olumsuz yapılamaz.

Sözcük Türleri - 2

Türkçede sözcükler yapı, anlam ve görev bakımından sınıflandırılır. Burada bazı önemli sözcük türlerini inceliyoruz.

Edat (İlgeç): Tek başına anlamı olmayan, sözcükler arasında anlam ilişkisi kuran sözcüklerdir. Edatlar cümleden çıkarılınca anlam bozulur. Örneğin:

• "gibi" (benzerlik): "Senin gibi birini görmedim!"
• "için" (amaç-sonuç): "Onu mutlu etmek için çok uğraştım."
• "göre" (karşılaştırma): "Bu araba seninkine göre daha ucuz."

Bağlaç: Sözcükleri, söz öbeklerini veya cümleleri birbirine bağlayan kelimelerdir. Bağlaçlar cümleden çıkarılırsa anlam daralmaz, sadece bağlantı zayıflar:

• "ve": "Leyla ve Mecnun bir halk hikâyesidir."
• "ama": "Okudum ama anlamadım."
• "ki": "Martılar ki sokak çocuklarıdır."

Ünlem: Sevinç, acı, korku gibi duyguları ifade eden veya seslenme bildiren sözcüklerdir:

• "Hey, buraya bak!"
• "Eyvah, ona haber vermeyi unuttuk!"

Önemli: "Yalnız" ve "ancak" sözcükleri "sadece" anlamında kullanılırsa edat, "ama" anlamında kullanılırsa bağlaçtır. Ayrıca "ile" sözcüğü, yerine "ve" getirilebiliyorsa bağlaç, getirilemiyorsa edattır.

Cümle Türleri

Cümleler farklı özelliklerine göre sınıflandırılabilir. Bu sınıflandırmalar, cümlenin yapısını ve anlamını daha iyi anlamamızı sağlar.

Yüklemin Türüne Göre Cümleler:

• Fiil (Eylem) Cümlesi: Yüklemi çekimli fiil olan cümlelerdir. "Bu yıl tatile gidemeyeceğim."
• Ad (İsim) Cümlesi: Yüklemi ek eylem almış ad veya ad soylu sözcük olan cümlelerdir. "Hayat bazen çok zordur."

Yüklemin Yerine Göre Cümleler:

• Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda bulunan cümlelerdir. "Yine başı derde girdi."
• Devrik (Kuralsız) Cümle: Yüklemi sonda olmayan cümlelerdir. "Düşmüyor beni kimseler."
• Eksiltili Cümle: Yüklemi olmayan cümlelerdir. "Oğlan dayıya, kız halaya..."

Anlamına Göre Cümleler:

• Olumlu Cümle: Eylemin gerçekleştiği anlamını taşır. "Otobüs çok kalabalıktı."
• Olumsuz Cümle: Eylemin gerçekleşmediği anlamını taşır. "Onu hiçbir zaman dinlemedim."
• Soru Cümlesi: Soru anlamı taşır. "Nasıl olduğunu sordun mu?"

Yapısına Göre Cümleler:

• Basit Cümle: Tek yargılı cümledir. "Bahçemizde erik, kayısı ve şeftali ağacı var."
• Birleşik Cümle: Ana cümle ve yan cümlecikten oluşan cümledir. "Onun okuduğuna kimse inanmıyor."
• Sıralı Cümle: Birden fazla yargının virgül veya noktalı virgülle bağlandığı cümledir. "Onu dinledim, ona hak verdim."

İpucu: Bir cümleyi incelerken önce yüklemini bul, sonra yüklemin türüne göre sınıflandırma yap. Bu, cümlenin diğer özelliklerini belirlemeyi kolaylaştırır.

Hikâye ve Roman

Hikâye ve roman, edebiyatımızın en sevilen anlatı türleridir. Bu türler, yaşanmış veya yaşanması mümkün olayları ve durumları anlatır.

Hikâye (Öykü), kısa, yoğun ve etkileyici bir anlatımdır. Genellikle tek bir olay veya durum üzerine odaklanır. Hikâyenin unsurları; mekân, zaman, olay, kişiler, dil ve anlatımdır. Hikâye planı ise serim, düğüm ve çözüm bölümlerinden oluşur.

Türk edebiyatında modern hikâye, Tanzimat döneminde başlamıştır. Ömer Seyfettin olay hikâyesinin, Sait Faik Abasıyanık ise durum hikâyesinin öncüsüdür. 1950'li yıllarda bireyin iç dünyası, 1960'lı yıllarda toplumsal olaylar, 1980'lerden sonra ise birey merkezli hikâyeler yazılmıştır.

Roman ise daha uzun, ayrıntılı bir anlatı türüdür. İlk örnekleri 15. yüzyılda verilmiştir. Edebiyatımızda Tanzimat döneminde görülmeye başlanan romanın modern anlamdaki kurucusu Halit Ziya Uşaklıgil'dir.

Romanlar konularına göre tarihî, macera, sosyal, psikolojik, otobiyografik, bilimkurgu ve fantastik roman gibi türlere ayrılır. Cumhuriyet döneminde roman, toplumsal gerçekçilik çizgisinde gelişmiş, köy ve kent yaşamı, Doğu-Batı çatışması gibi konular işlenmiştir.

Bilgi Kutusu: Edebiyatımızda ilk yerli roman "Taaşşuk-ı Talât ve Fıtnat/Şemseddin Sami", ilk realist roman "Karabibik/Nabizâde Nâzım", ilk köy romanı "Karabibik/Nabizâde Nâzım", ilk psikolojik roman "Eylül/Mehmet Rauf"tur. Bu bilgiler, edebiyat sınavlarında karşına çıkabilir!

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı

İslamiyet öncesi Türk edebiyatı, bilinmeyen bir dönemde başlamış ve 11. yüzyıla kadar sürmüştür. Bu dönem, Türk edebiyatının temellerini oluşturur.

Bu edebiyatın en belirgin özellikleri, hece ölçüsünün kullanılması, dörtlük nazım biçiminin yaygın olması ve şiirlerin "kopuz" adı verilen saz eşliğinde çalınıp söylenmesidir. Dil sade ve anlaşılırdır, genellikle yarım uyak kullanılır.

Şiirlerin okunduğu üç önemli tören vardır:

• Yuğ (cenaze): Ölen kişinin ardından düzenlenir
• Sığır (av): Av törenleri için yapılır
• Şölen (kutlama): Zafer, düğün gibi kutlamalarda düzenlenir

İslamiyet öncesi Türk edebiyatı "sözlü dönem" ve "yazılı dönem" olarak ikiye ayrılır:

Sözlü Dönem (Destanlar Devri): 8. yüzyıla kadar sürmüştür. Koşuk, sav, sagu ve destan gibi türler ağızdan ağıza aktarılmıştır.

Yazılı Dönem: 8. yüzyıldan 11. yüzyıla kadar sürmüştür. Göktürk ve Uygur dönemlerini kapsar.

Bu dönemin edebî türleri:

• Sav: Atasözleri gibi özlü sözlerdir
• Sagu: Ölen birinin ardından yazılan ağıt niteliğindeki şiirlerdir
• Koşuk: Aşk, doğa ve kahramanlık konularında yazılır
• Destan: Milletlerin hayatındaki önemli olayları anlatan kahramanlık hikâyeleridir

Unutma: İslamiyet öncesi Türk edebiyatının önemli yazılı eserleri arasında Orhun Kitabeleri (Göktürk), Irk Bitik, Altun Yaruk ve Sekiz Yükmek (Uygur) bulunur. Bu eserler, Türk kültür tarihinin en eski yazılı belgeleridir.

Destanlar

Destanlar, milletlerin hayatında derin izler bırakan göç, savaş, kıtlık gibi olayların anlatıla anlatıla olağanüstüleşmesiyle oluşan kahramanlık hikâyeleridir. İki çeşit destan vardır:

Doğal Destanlar: Halk arasında yüzyıllarca anlatılarak gelişen, sonunda bir ozan tarafından derlenen destanlardır. Yaratıcısı halktır ve anonim özellik gösterir. Doğuş, yayılma ve derleme olmak üzere üç aşamada oluşur.

Yapay Destanlar: Bir şairin, etkilendiği bir olayı destana çevirmesiyle oluşur. Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın "Üç Şehitler Destanı", Nazım Hikmet'in "Kuvayi Milliye Destanı" gibi.

Türk destanları İslamiyet öncesi ve İslami dönem destanları olarak ikiye ayrılır:

İslamiyet Öncesi Türk Destanları:

• Yaradılış Destanı (Altay)
• Alp Er Tunga Destanı (Saka/İskit)
• Oğuz Kağan Destanı (Hun)
• Bozkurt ve Ergenekon Destanları (Göktürk)
• Türeyiş ve Göç Destanları (Uygur)

İslami Dönem Türk Destanları:

• Satuk Buğra Han Destanı (Karahanlılar)
• Manas Destanı (Kırgız)
• Battal Gazi Destanı (Selçuklular)
• Köroğlu Destanı (Osmanlılar)

Dünyaca ünlü destanlar arasında Yunan ulusunun İlyada ve Odysseia, İran ulusunun Şehname, Alman ulusunun Nibelungen, İngiliz ulusunun Beowulf, Hint ulusunun Ramayana ve Mahabharata destanları bulunur.

Sınav İpucu: Destanları uluslara göre ezberlemeye çalış: İlyada ve Odysseia (Yunan), Şehname (İran), Kalevala (Fin), Ramayana (Hint), İgor (Rus), La Cid (İspanyol), Nibelungen (Alman), Beowulf (İngiliz).

Geçiş Dönemi Eserleri

İslamiyet öncesi Türk edebiyatından İslami döneme geçişte yazılan eserler, Türk edebiyatı ve kültürünün dönüm noktalarıdır. Bu eserler hem Türk dilinin gelişimini hem de İslami değerlerin Türk toplumunda yerleşimini gösterir.

Kutadgu Bilig (11. yy): Yusuf Has Hacip tarafından yazılmıştır ve "Mutlu Olma Bilgisi" anlamına gelir. Türk edebiyatının ilk mesnevisidir ve aruzla yazılan ilk eserdir. İyi bir devlet yönetiminin nasıl olacağını dört sembolik karakter üzerinden anlatır: Küntoldı (hükümdar-adalet), Aytogdı (vezir-mutluluk), Ögdülmüş (vezirin oğlu-akıl) ve Odgurmuş (din adamı-akıbet).

Divan-ı Lügati't Türk (11. yy): Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmış ilk Türkçe sözlüktür. Türkçe sözcüklerin Arapça karşılıklarını verir. Türkçenin Arapça kadar zengin ve üstün bir dil olduğunu kanıtlamak amacıyla yazılmıştır. 7500 Türkçe sözcük içerir.

Divan-ı Hikmet (12. yy): Hoca Ahmet Yesevi tarafından yazılan ilk tasavvufi eserdir. "Hikmet" adı verilen öğüt verici, felsefi dörtlükler şeklinde yazılmıştır. Koşma nazım biçimi ve 11'li hece ölçüsü kullanılmıştır.

Atabetü'l Hakayık (12. yy): Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılmıştır ve "Gerçeklerin Eşiği" anlamına gelir. İyi, dindar ve erdemli bir insan olmanın önemini vurgular. Bilgi ve bilgili olmanın değeri üzerinde durur.

Önemli Not: Bu eserler, İslamiyet'in Türk toplumundaki etkisini gösterir. Kutadgu Bilig'de ideal devlet yönetimi, Divan-ı Lügati't Türk'te Türkçenin önemi, Divan-ı Hikmet ve Atabetü'l Hakayık'ta ise İslami değerler ve erdemli insan olma yolları anlatılır.

Halk Edebiyatı

Halk edebiyatı, halkın yaşamını, düşüncelerini ve duygularını yansıtan, dilden dile aktarılan bir edebiyat türüdür. Üç ana koldan oluşur:

Anonim Halk Edebiyatı: Yazarı belli olmayan, halkın ortak malı kabul edilen ürünlerdir. Başlıca türleri:

• Mani: 7'li hece ölçüsüyle yazılan, "aaxa" kafiye düzenindeki kısa şiirler
• Türkü: Bir ezgiyle söylenen, nakarat bölümleri olan şiirler
• Ninni: Çocukları uyuturken söylenen şiirler
• Masal: Olağanüstü olaylar ve kahramanlar içeren, genellikle çocuklara anlatılan öyküler
• Halk Hikâyesi: Nazım-nesir karışık yazılan, aşk ve kahramanlık konulu anlatılar

Âşık Edebiyatı: Yazarı bilinen, din dışı konuların işlendiği, saz eşliğinde söylenen şiirlerden oluşur. Türleri:

• Koşma: 11'li hece ölçüsüyle yazılan, 3-6 dörtlükten oluşan şiirler
• Semai: 8'li hece ölçüsüyle yazılan şiirler
• Varsağı: Yiğitçe seslenmelere yer veren şiirler
• Destan: Toplumu etkileyen olayları anlatan uzun hikâyeler

Tekke-Tasavvuf Edebiyatı: Dini konuları işleyen ve yazarı bilinen eserlerdir. Türleri:

• İlahi: Allah aşkını işleyen, bir ezgiyle söylenen şiirler
• Nefes: Alevi-Bektaşi ozanlarının yazdığı şiirler
• Nutuk: Tarikat kurallarını öğreten şiirler
• Şathiye: Allah ile samimi bir şekilde yazılan şiirler

Bilgi: Dede Korkut Hikâyeleri, destanlar döneminden halk hikâyeciliğine geçiş eseridir. 13 hikâye ve bir ön sözden oluşur. Oğuzların Anadolu'daki mücadeleleri anlatılır. Nüshalarından biri Vatikan'da diğeri Dresden'de bulunmaktadır.