1960 Sonrası Türk Hikâyesi

Türk hikâyeciliği Tanzimat döneminde doğmuş, Servetifünun'da olgunlaşmış ve Cumhuriyet döneminde hem içerik hem teknik açıdan büyük gelişme göstermiştir. 1960 sonrasında ise hikâye, bağımsız bir yazı türü olarak daha fazla ilgi görmüş ve yenilikçi gelişmeler yaşanmıştır.

Bu dönemin hikâyeleri toplumun farklı kesimlerinden kahramanları merkeze alır. Gecekondu bölgelerinde yaşayanların sorunları, işçilerin yaşantıları, Almanya'ya göç eden işçilerimizin deneyimleri, kadın sorunları, köyden kente göç ve kapitalizmin getirdiği bunalımlar sıkça işlenen konular arasındadır. Leyla Erbil, Sevgi Soysal ve Sevim Burak gibi yazarlar özellikle kadın sorunlarını ele almışlardır.

Bazı yazarlar daha çok bireyin iç dünyasını, bunalımlarını ve iç çatışmalarını anlatmayı tercih etmişlerdir. Sanayileşme ve şehirleşmenin getirdiği değer kayıpları, varoluşçuluk akımının Türk edebiyatında etkisini göstermesine neden olmuştur. Demir Özlü, Ferit Edgü, Oğuz Atay ve Adnan Özyalçıner'in hikâyelerinde bu akımın izleri görülür.

Dikkat! 1970'li yıllardan itibaren modern hikâyeyle birlikte postmodern hikâyeler de yazılmaya başlanmıştır. Bu dönemdeki yazarların eserlerinde ideolojik tavırlar da öne çıkar - toplumcu gerçekçi, dini-milli duyarlılık veya bireyin iç dünyasını esas alan eğilimler şeklinde gruplandırılabilirler.

1980 Sonrası Türk Hikâyesi

1980'li yıllarda yaşanan siyasi ve toplumsal olaylar, Türk hikâyeciliğini derinden etkilemiştir. Bu dönemde bir yandan gelenek devam ederken bir yandan da yeni arayışlar görülür. Yazarlar artık ortak bir sanat anlayışıyla değil, bireysel yönelimlerle eserler vermeye başlamışlardır.

Toplumsal konulardan çok bireysel konulara yönelim görülür ve hikâyelerde farklı kurgu teknikleri denenir. Yazarlar postmodernizmin anlatım imkânlarından yararlanarak imgesel bir dil kullanmaya başlarlar ve "ben-yazar" anlatıcı öne çıkar.

Küçürek (Minimal) Hikâye

Resim ve sinema gibi sanat dallarındaki minimal yaklaşım, hikâye türünü de etkileyerek 20. yüzyılın sonlarında küçürek hikâye adı verilen yeni bir türün doğmasına neden olmuştur. Türk edebiyatı için yeni sayılan bu tür, hikâyenin alt kolu olarak başlamış, ancak zamanla bağımsız bir tür haline gelmiştir.

Küçürek hikâye, kısa ve yoğun anlatımıyla dikkat çeker. Az sayıda kelimeyle etkili bir anlatım sağlamak amaçlanır. Didaktik amaçlardan uzak, okuyucuyu şaşırtmayı hedefleyen ve öykünün başını ve sonunu okuyucunun hayal gücüne bırakan bir yapısı vardır. Küçük ve sıradan duyguları etkileyici bir tarzda anlatmasıyla öne çıkar.

Klasik hikâyedeki serim, düğüm, çözüm bölümleri yoktur; bunlar okurun düş gücüne bırakılır. Yazar çoğu zaman imgeler kurar ve onların gücünden yararlanır. Dünya edebiyatında "flash fiction", "short-short story" gibi isimlerle anılan bu türün önemli temsilcileri arasında Franz Kafka ve Max Jacob sayılabilir.

Önemli! Türk edebiyatında Ferit Edgü, Necati Tosuner, Tarık Günersel, Hulki Aktunç, Haydar Ergülen, Rasim Özdenören ve Ayfer Tunç, küçürek hikâyenin öne çıkan yazarlarıdır.

Küçürek hikâye örneği: "Köyün en hoppa kızını, köyün en aptal gencine verdiler. Sayısız çocukları oldu ama hiçbiri o aptal gençten değildi." (Ferit Edgü)

Örnek Metin İncelemesi

Ferit Edgü'nün bir küçürek hikâye örneği:

"Zaman atının üstündeki delikanlı, köşede oturan yaşlı adama; 'Hayatı arıyorum.' dedi. Yaşlı adam, delikanlıya; 'Doğruca devam et!' dedi, 'Hemen yolunun üstünde...' Ne kadar gitti bilemedi, ileride bir kadına bir kez daha sordu: 'Hayatı arıyorum!' Kadın, artık yaşlanmış olan adama; 'Ters yöndesin.' dedi, 'geçmişsin, geldiğin yerdeydi...' Adam geriye doğru baktı. Hiçbir şey göremiyordu."

Bu hikâyenin teması "hayat", konusu ise "hayatın farkında olmadan yaşamak"tır. Gözlemci bakış açısıyla yazılmış, kısa, yalın, duru ve yoğun bir dil kullanılmıştır. Gösterme (diyalog şeklinde) ve tahkiye (anlatma) tekniklerinin kullanıldığı tipik bir küçürek hikâye örneğidir.

Anlatım Teknikleri

Hikâye yazarları çeşitli anlatım teknikleri kullanarak eserlerini oluştururlar. En yaygın kullanılan teknikler şunlardır:

Gösterme (Sahneleme) Tekniği: Anlatıcının devre dışı kaldığı, okurun karakterle doğrudan buluştuğu tekniktir. Üç farklı şekilde gerçekleşebilir:

• Diyalog Tekniği: İki kişinin karşılıklı konuşmasıyla sağlanan anlatım.
• İç Konuşma: Kahramanların sesli düşünme şeklinde yansıtılan içsel konuşmaları.
• Bilinç Akışı: Kişilerin duygu ve düşüncelerini, mantıksal bağ ve dilbilgisi kuralları gözetmeksizin çağrışımlar şeklinde aktaran teknik.

Anlatma (Tahkiye) Tekniği: Okuyucunun her şeyi anlatıcı kanalıyla gördüğü ve öğrendiği tekniktir. Çeşitli biçimlerde karşımıza çıkabilir:

• Özetleme: Anlatıcının olayları, kişileri veya diğer unsurları özetleyerek anlatması.
• Geriye Dönüş: Olay örgüsünün normal akışı devam ederken anlatıcının geçmişe yönelmesi.
• İç Çözümleme: Kişilerin iç dünyalarının hâkim anlatıcı tarafından analiz edilmesi.

Postmodern Anlatım Teknikleri: Postmodernist hikâyecilikte sıkça karşılaştığımız üç teknik:

• Pastiş: Yazarın başka bir yazarın veya edebi türün dil ve anlatım özelliklerini taklit etmesi.
• Parodi: Daha önce yazılmış bir metnin içerik yönünden örnek alınması.
• İroni: Yazarın örnek aldığı metnin özelliklerini alaya alarak veya değiştirerek gülünç ve eğlendirici eser ortaya çıkarması.

Unutma! Gösterme tekniğinde okur, olayı karakterlerin konuşma ve davranışlarından takip ederken, anlatma tekniğinde anlatıcı araya girerek olayları anlatır, yorumlar ve açıklar.

Örneğin, Peyami Safa'nın "Yalnızız" romanından alınan şu parçada iç konuşma tekniğini görebiliriz: "Yüzü yanıyordu. Elini yanağına götürdü. Başındaki ağırlık artmıştı. Annem gibi benim de bir yerime inecek bir gün. Ben dayanamam. Bu kızı doğuracağıma Allah canımı alsaydı. Gider şimdi onu uyandırır, sıkıştırırım. Uyku sersemliğiyle her şeyi söyler. Söyletirim. Benim elimden kurtulamaz o. Anasıyım. Hakkımdır. Sekiz sene ben ona hem analık hem babalık ettim."

Önemli Hikâye Yazarları

Adalet Ağaoğlu (1929-2020) Toplumun çalkantılı dönemlerini ve bunların bireyler üzerindeki etkisini anlatan Ağaoğlu, biçimsel yönden kusursuz romanlar yazmıştır. İlk romanı "Ölmeye Yatmak"tır (1973). Doğa, toplum ve zaman ilişkilerinin insan iç dünyasındaki yansımalarını sıklıkla ele almıştır. "Yüksek Gerilim" ve "Sessizliğin İlk Sesi" önemli öykü kitaplarındandır.

Mustafa Kutlu (1947-...) İslami duyarlılıkla öyküler yazan Kutlu, Türk edebiyatında uzun hikâye tarzıyla tanınır. Eserlerinde günlük hayatta karşılaşılan sıradan kişileri, köyden kente göç eden Anadolu insanının hayatını anlatır. Sanayileşme ve modern ticari hayatın getirdiği para hırsı, tüketim çılgınlığı ve zengin olma hevesi gibi konuları işler. "Yoksulluk İçimizde", "Uzun Hikâye" ve "Mavi Kuş" önemli eserleri arasındadır.

Nezih Meriç (1925-2009) Toplum içinde bile kendi iç yalnızlığını sürdüren genç kız ve kadınları başarıyla anlatan Meriç, Çehov tarzı hikâyeye uygun eserler vermiştir. "Bozbulanık", "Topal Koşma" ve "Menekşeli Bilinç" önemli öykü kitaplarıdır.

Rasim Özdenören (1940-...) Bireyin yalnızlığını, yabancılaşmasını, kuşak çatışmasını, değerlerinden koparılmış ve modern kentlerin varoşlarında kıstırılmış bireyin acılarını yerli-İslami duyarlılıkla anlatır. Hikâyelerinde varoluşçu felsefeden izler görülür, bilinçaltına iner ve ruhsal çözümlemeler yapar. "Hastalar ve Işıklar", "Çözülme" ve "Çok Sesli Bir Ölüm" önemli eserleridir.

İpucu! Oğuz Atay, Türk edebiyatında modern Batı romanı ve hikâyeleri tarzında eser veren, postmodernizmin öncülerindendir. Modern insanın bunalımını, yalnızlığını ve toplumun aksayan yönlerini ironik bir tarzla ele alır.

Ferit Edgü (1936-...) Modernist bir yazar olan Edgü, edebiyatımızda küçürek hikâyenin önde gelen temsilcilerindendir. Eserlerinde insanın varoluşsal kaygılarını ve bunalımlarını ustaca işler. "Bozgun", "Bir Gemide" ve "Kaçkınlar" öykü kitaplarıyla tanınır.

Diğer Önemli Hikâye Yazarları

Sevinç Çokum (1943-...) Günümüz hikâye ve roman yazarlarından olan Çokum, eserlerinde geleneksel değerleri, milli motifleri ve ahlaki hassasiyetleri ön plana çıkarır. Hikâyelerine genellikle bir mekân tanıtımı ve olayla başlar, ortalama Türk insanını belirli bir gelenek içinde işler. İstanbul'un yoksul kesimini ve orta halli ailelerin dünyasını eserlerine taşır. "Bölüşmek", "Eğik Ağaçlar", "Rozalya Ana" önemli hikâye kitaplarıdır.

Necati Tosuner (1944-...) Şiirsel bir yalınlık içindeki kusursuz Türkçe kullanımıyla kısa öykü türünün ustalarından sayılan Tosuner, toplumsal gerçekleri kendi penceresinden ele alır. "Özgürlük Masalı", "Çıkmazda", "Kambur" önemli hikâye kitaplarıdır.

Füruzan (1935-...) İlkokul eğitimi dışında resmi eğitim almayan ancak kendini çok iyi yetiştiren Füruzan, kişilerin dünyasını toplumsal konumlarından soyutlamadan, gözlemden yola çıkarak ayrıntıları işler. İlk eserlerinde düşmüş kadınlar, kötü yola sürüklenen küçük kızlar, yoksulluk içinde yaşam mücadelesi veren yalnız kalmış kadınlar ve çocukların dramını sevecen bir bakışla ele alır. Öykülerinin çoğunda anne-kız ilişkisi önemli bir yer tutar.

Vüsat O. Bener (1922-2005) Özyaşamöyküsel nitelik taşıyan öyküleriyle tanınan Bener'in eserlerinde ölüm izleği önemli bir yer tutar. Okurdan çaba isteyen, ayrıksı bir dili olan yazarın kişilerinin gündelik hayatın ikiyüzlülüklerini dışa vuran bilinç akışlarını kullanır. "Dost", "Yaşamasız", "Siyah-Beyaz" önemli hikâye kitaplarıdır.

Bilgi notu: 1960 sonrası Türk hikâyeciliğinde, yazarlar ideolojik tavırlarına göre toplumcu gerçekçi, dini ve milli duyarlılık, bireyin iç dünyasını esas alan vb. farklı anlayışlarla hikâyeler kaleme almışlardır. Bu çeşitlilik, Türk hikâyesini zenginleştirmiştir.

Oğuz Atay, Türk edebiyatında postmodernizmin öncülerinden olup, modern insanın bunalımını, yalnızlığını, toplumun aksayan yönlerini ironik bir tarzla ele alır. "Korkuyu Beklerken" adlı öykü kitabı Türk öykücülüğünün dönüm noktalarından biridir.