Edatlar, Bağlaçlar ve Ünlemler Ders Notları

Edat (İlgeç)

Edatlar, dilimizdeki bağlantı kurucularıdır. Tek başlarına anlam taşımazlar, ama cümle içinde diğer sözcüklerle birlikte çalışarak anlam ilişkileri kurarlar. Bir cümleden çıkarıldıklarında anlamın bozulması veya değişmesi, onların ne kadar önemli olduğunu gösterir.

En yaygın edatlar arasında "gibi", "ile", "kadar", "için", "göre" ve "karşı" gibi sözcükler bulunur. "Gibi" edatı benzerlik ve karşılaştırma anlamı katarken (Senin gibi birisini daha önce hiç görmedim), "ile" edatı beraberlik ve araç anlamı katar (Bisikletle sahilde dolaştık).

"Ancak" ve "yalnız" sözcükleri, kullanıldıkları anlama göre edat veya bağlaç olabilir. Eğer "sadece, bir tek" anlamında kullanılıyorsa edattır (Bu gece yalnız kitap okumak istiyorum). "Amaç, sebep, karşılaştırma, yön, zaman" gibi birçok anlam ilişkisini edatlar sayesinde kurarız.

Not: "İle" sözcüğünün yerine "ve" getirilebiliyorsa, bu durumda "ile" edat değil, bağlaçtır.

Bağlaç

Bağlaçlar, dilin yapıştırıcıları gibidir. Aynı görevdeki sözcükleri, sözcük gruplarını ve cümleleri birbirine bağlarlar. Edatlar gibi tek başlarına kullanıldıklarında anlam taşımazlar, ancak cümle içinde önemli bir görevi üstlenirler.

"Ve" bağlacı, en sık kullandığımız bağlaçların başında gelir ve eş görevli sözcükleri bağlar (Edebiyat ve matematik derslerinden yüksek notlarla geçmiştim). "İle" de benzer şekilde eş veya yakın anlamlı sözcükleri birbirine bağlar ve genellikle "ve" ile aynı görevi üstlenir.

"De/da" bağlacı, getirildiği sözcüğün anlamını güçlendirir ve pekiştirme yapar (Ankara'ya gidecek otobüste ben de vardım). "Ki" bağlacı ise farklı öğeleri birbirine bağlar ve cümleler arasında amaç-sonuç, neden-sonuç gibi anlamlar katar (Ders çalışmalısın ki sınıfı geçebilesin).

"Ama, fakat, yalnız, ancak, lakin" gibi bağlaçlar, aralarında karşıtlık bulunan cümleleri birbirine bağlarlar (Çok bakınmış ama aradığı kişiyi bulamamıştı). "Hem...hem" ve "ne...ne" bağlaçları da eşitlik, birliktelik veya karşıtlık anlamı katarlar.

Dikkat: "Ki" sözcüğü bağlaç olarak kullanıldığında ayrı yazılır. Sıfat veya ilgi zamiri olarak kullanıldığında ise bitişik yazılır.

Bağlaçlar (Devam)

"Çünkü" bağlacı, cümleler arasında açıklama yapmak veya sebep göstermek için kullanılır (Seni aramadım çünkü telefonumu kaybetmiştim). Bu bağlaç, sebep-sonuç ilişkisi kurmada en sık başvurduğumuz yapılardan biridir.

"İse" bağlacı, cümleler arasında karşılaştırma ve pekiştirme anlamı katar (Antalya'da hava 18 derece, İstanbul'da ise 4 dereceymiş). Bu bağlaç, ek fiil olan "ise" ile karıştırılabilir. Aralarındaki fark, ek fiil olan "ise" koşul bildirirken, bağlaç olan "ise" karşılaştırma yapar.

"Ya... ya" bağlacı, iki cümlenin karşılaştırılmasını veya iki yargıdan birini seçme anlamını verir (Ya bu deveyi gütmeli ya bu diyardan gitmeli). "Oysa/oysaki" bağlaçları da cümleler arasında karşıtlık ilgisi kurar (Yalnız takılmaktan hoşlanıyordu, oysaki çevresi oldukça genişti).

"Hem...hem" bağlacı, cümleleri eşitlik ve birliktelik üzerinden bağlar (Hem konuşur hem de itiraz ederdi). "Ne...ne" bağlacı ise görevdeş veya zıt anlamlı sözcükler arasında kullanılır ve olumsuzluk anlamı katar (Ne çalışır ne de umursardı).

İpucu: Bağlaçları doğru kullanmak, yazı ve konuşmalarınıza akıcılık katar ve fikirlerinizi daha etkili bir şekilde bağlamanızı sağlar.

Ünlem

Ünlemler, duygularımızın anlık tercümanları gibidir. Acı, üzüntü, korku, sevinç ve şaşma gibi aniden ortaya çıkan duyguları ifade ederler. Tek başına kullanıldıklarında tam bir anlam taşımasalar da cümleye güçlü bir duygusal ton katarlar.

Ünlemleri iki ana başlıkta inceleyebiliriz: seslenme ünlemleri ve duygu ünlemleri. Seslenme ünlemleri arasında "ey", "hey", "hişt", "bre" gibi birine seslenirken kullandığımız sözcükler yer alır. Bu ünlemler karşımızdakinin dikkatini çekmek için kullanılır.

Duygu ünlemleri ise "aman", "ay", "tüh", "eyvah", "of", "vah" gibi aniden ortaya çıkan duygularımızı ifade eden sözcüklerdir. Bunlar genellikle kısa ve etkilidir, konuşmamıza veya yazımıza duygusal bir boyut katarlar.

Bazı ses yansımalı sözcükler de ünlem olarak kabul edilebilir: "güm", "pat", "miyav", "çat" gibi. Bu sözcükler de tıpkı diğer ünlemler gibi cümlede duygusal bir etki yaratmak için kullanılır.

Harika Bilgi: Ünlemlerin ardından genellikle ünlem işareti (!) kullanılır, ancak bu zorunlu değildir. Bazen cümlenin sonuna konulan ünlem işareti, o cümledeki ünlemin duygusunu pekiştirir.