Divan Edebiyatının İlk Temsilcileri

Divan edebiyatının ilk temsilcisi sayılan Hoca Dehhani, 13. yüzyılda yaşamış bir Horasan Türkü'dür. Din dışı konularda Türkçe şiirler yazan öncü şairlerden olan Dehhani, divan edebiyatının şekil, mazmun ve söyleyiş özelliklerini ustaca kullanmıştır. Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubat'ın isteğiyle 20 bin beyitlik "Selçuk Şehnamesi"ni Farsça yazmış, ayrıca Türkçe gazel ve kasideler de kaleme almıştır.

Mevlana Celaleddin Rumi, 13. yüzyılın en ünlü Türk mutasavvıflarındandır. Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubat'ın davetiyle Konya'ya yerleşmiş, burada Şems-i Tebrizi ile tanışarak tasavvuf eğitimi almıştır. Ona göre kainatın temeli sevgidir ve bu sevgi insanı olgunlaştırarak Allah'a yaklaştırır.

Mevlana, birkaç şiir dışında eserlerini Farsça yazmıştır. "Hamdım, piştim, yandım" sözleriyle özetlediği hayat felsefesi ve hoşgörüsü, yüzyıllardır tüm insanlığın ilgisini çekmeye devam etmektedir. UNESCO tarafından 2007 yılı "Dünya Mevlana Yılı" ilan edilmiştir.

Bilmek İster misin? Mevlana'nın felsefesindeki sevgi ve hoşgörü anlayışı, günümüzde bile dünya çapında milyonlarca insanı etkileyen bir düşünce sistemidir. Bu yüzden eserleri yüzlerce dile çevrilmiştir.

Mevlana'nın Eserleri ve Sultan Veled

Mevlana'nın en önemli eseri Mesnevi'dir. Bu eserde küçük manzum hikâyelerle dini ve tasavvufi öğütler verilir. Divan-ı Kebir ise gazel, kaside, müstezat ve rubailerin bulunduğu, sanat gücünü ortaya koyan bir eserdir. Bunların yanında dini sohbetlerini içeren Fihi Mafih, mektuplarından oluşan Mektubat ve vaazlarını içeren Mecalis-i Seba gibi eserleri bulunmaktadır.

Sultan Veled, Mevlana'nın büyük oğludur ve 1226 yılında Lârende'de doğmuştur. Çoğunlukla Farsça yazmakla birlikte Türkçe şiirleri de vardır. Bu özelliğiyle Ahmet Fakih ile birlikte Anadolu Türk edebiyatında öncü konumundadır. Sultan Veled'in en büyük katkısı "Mevlevilik" tarikatını kurması ve yaymasıdır.

Sultan Veled'in Divan'ı yaklaşık 12.700 beyitten oluşur ve içinde kaside, gazel, terci-band ve rubai gibi çeşitli nazım şekilleri bulunur. Türkçe, Farsça ve Rumca yazılmış mülemma manzumeler de bu divanda yer almaktadır. İbtidânâme'de insanın kendini bilmesini öğütler ve Tanrı'ya bağlanma, aşk ateşiyle pişme gibi tasavvufi temaları işler. Rebabnâme ise İbtidânâme ile benzer konuları ele alır, fakat Mevlana hakkında daha geniş bilgiler içerir.

İlginç Bilgi: Sultan Veled'in eserlerinde kullandığı dil, Türkçe'nin Anadolu'da yazılı bir edebiyat dili olarak gelişmesinin ilk örneklerindendir. Üç dilde şiir yazabilmesi onun çok yönlü kültür birikimini gösterir.

Sadi Şirazi ve Ahmet Fakih

Sadi Şirazi, Fars edebiyatının en büyük şairlerinden biridir ve Sünni bir âlim ve sufidir. Kuran'ı ezberleyerek "hafız" unvanını almış, iyi bir medrese eğitimi görmüştür. Hadis, fıkıh, kelam ve tasavvuf alanlarında derin bilgiye sahiptir. Felsefe ve tasavvuf konularını içeren "arifane" türün kurucusu sayılan Sadi'nin en önemli eserleri Bostan ve Gülistan'dır.

Bostan'da adalet, insaf, cömertlik, aşk, teslim, rıza, kanaat, terbiye ve tövbe konuları işlenmiştir. Gülistan ise Fars edebiyatının şaheserlerinden biri olup, Sadi'nin bilgi ve tecrübesini etkili bir dille aktardığı, Farsça ve Arapça şiirlerle karışık mensur bir eserdir.

Ahmet Fakih (Hoca Ahmed Fakih veya Sultan Hoca Fakih olarak da bilinir) hakkında kesin bilgiler bulunmamaktadır. Mevlana'nın babasından fıkıh dersleri aldığı için "fakih" unvanını almıştır. En önemli eseri Kitabu Evsafi Mesacidi'ş-Şerife'dir. Bu mesnevi nazım şekliyle yazılmış eserinde, hacca gittiğinde ziyaret ettiği Şam, Kudüs, Mekke, Medine'yi ve oradaki kutsal yerleri anlatmaktadır.

Diğer önemli eseri Garhname ise 83 beyitlik bir kasidedir. Eserde dünyanın faniliği, kabir azabı ve mahşerden söz edilerek ölümü hatırlatır, insanlara öğütler verir.

Dikkat! Ahmet Fakih, Anadolu'da Türkçe şiir yazan öncü şairlerden biridir ve eserleri o dönemdeki dini-tasavvufi anlayışı yansıtması bakımından önemli tarihsel belgelerdir.

Aşık Paşa ve Gülşehri

Aşık Paşa, tasavvuf bilgilerini halka öğretme amacıyla eserlerini kolay anlaşılır bir dille yazmıştır. Aruz ve hece ölçüsüyle, Yunus Emre etkisinde şiirler yazan Aşık Paşa, öğretici olmayı sanatsal olmaktan daha önemli görmüştür. En önemli eseri Garib-name'dir. Bu ahlaki, tasavvufi ve didaktik mesnevi, aynı zamanda Türk dili bilincinin geliştirildiği bir eserdir.

Aşık Paşa'nın diğer önemli eseri Fakr-name ise 161 beyitten oluşan dini ve tasavvufi bir metindir. Bu eserde fakr (yoksulluk) bir kuş şeklinde düşünülür. Bu kuş arşı, kürsiyi, cenneti ve yeri dolaşır, tüm peygamberleri ziyaret eder ve en sonunda zenginken yoksulluğu tercih eden Hz. Muhammed'de karar kılar.

Gülşehri 14. yüzyılın başlarında yaşamış mutasavvıf bir şairdir. Kırşehir'de bir Mevlevi tekkesi kurmuş ve orada şeyhlik yapmıştır. En çok Ferüdüddin-i Attar'ın "Mantıku't Tayr" adlı yapıtını Türkçeye çevirmesiyle tanınmıştır. Bu çevirisinde Attar'ın bazı hikâyelerini almayıp, yerlerine "Mesnevi"den, "Kelile ve Dimne"den ve "Kabusname"den kıssalar eklemiştir.

Mantıku't-Tayr (Kuş Dili), Gülşehri'nin Feridüddin Attar'ın eserinden yaptığı uyarlamadır. Felekname ise ahlaki, tasavvufi ve didaktik bir eserdir. Farsça olarak yazılmış bu mesnevide Kuran'dan ve Mevlana'nın Mesnevi'sinden yararlanılmıştır.

Önemli Not: Aşık Paşa ve Gülşehri'nin eserleri, tasavvufi düşüncelerin halka ulaştırılması ve Türkçenin edebiyat dili olarak gelişmesi bakımından köprü görevi görmüştür.

Kadı Burhaneddin ve Ahmedi

Kadı Burhaneddin, Kayseri'de doğmuştur ve özellikle gazelleri ve tuyuğlarıyla ün kazanmıştır. Divan edebiyatına tuyuğ nazım şeklini kazandıran önemli bir şairdir. Aşk şiirlerinin yanı sıra din ve tasavvuf konularında da şiirler yazmış, edebi sanatlara, özellikle de cinasa düşkünlüğüyle tanınmıştır.

En önemli eseri Divan'ıdır. Bu divan çoğunlukla gazellerden oluşmakta, klasik divan tertibine göre düzenlenmemiştir. Önce gazeller, sonra rubailer ve tuyuğlar şeklinde sıralanmıştır. Ayrıca İksirü's-Sa'adat fi-Esrari'l-ibadat ve Tercihu't-Tavzih adlı Arapça, mensur ve dini içerikli eserleri de vardır.

Ahmedi, Bursa ve Edirne sarayları çevresinde rahat bir yaşam sürmüştür. Aşk, eğlence, tarih ve tabiat temalı şiirler yazmıştır. Tasavvufu çok iyi bilmesine rağmen, şiirlerinde tasavvufa çok az yer vermiştir. İran şiirinin konu ve şekil özelliklerini Türk şiirine kazandırmaya çalışmıştır.

En ünlü eseri İskendername'dir. Bu eser, Büyük İskender'in hayatını ve savaşlarını anlatan, mesnevi şeklinde yazılmış bir hikâyedir. Eserde astronomi, fen, matematik ve toplum bilim ile ilgili bilgiler de yer almaktadır. Cemşid-i Hurşid ise Farsçadan uyarlanan, mesnevi biçimindeki bir başka eseridir. Bu eserde Türk destanları ve Dede Korkut hikâyelerinin izleri görülür.

Unutma! Kadı Burhaneddin'in tuyuğ nazım şekliyle yazdığı şiirler, Türk edebiyatında özgün bir yer tutar. Ahmedi'nin İskendername'si ise hem edebi değeri hem de içindeki bilimsel bilgilerle dönemin ansiklopedisi gibidir.

Nesimi, Hoca Mesud ve Ali Şir Nevai

Nesimi şiirlerinde Azeri Türkçesini ve Farsçayı kullanmıştır. Coşkulu tasavvufi şiirlerinin yanı sıra din dışı aşıkane gazeller de yazmıştır. Daha çok tuyuğlarıyla tanınan Nesimi, şiirleri şeriata aykırı bulunduğu için Halep'te derisi yüzülerek öldürülmüştür. Bu acı son, onun inançları uğruna ödediği bedelin büyüklüğünü gösterir.

Hoca Mesud, 14. yüzyılda yaşamış bir divan şairidir. Eserlerinden İran edebiyatını yakından tanıdığı, Farsça ve Arapçayı iyi bildiği anlaşılmaktadır. Döneminde kullanılan deyimleri ve atasözlerini nazma geçirmiştir. Tercümenin yaratıcı bir sanat yeteneği gerektirdiği sırrını kavrayan usta bir sanatçıdır.

Hoca Mesud'un Süheyl ü Nevbahar adlı eseri, yeğeni İzzeddin Ahmed'le birlikte yazdığı bir aşk mesnevisidir. Eser manzum aşk ve macera hikâyeciliği içinde yer almakta, dini ve ahlaki nasihatlerle örülü didaktik bir içerik taşımaktadır. Ferhengname-i Sadi ise Sadi'nin Bostan'ından seçilmiş şiirlerin tercümesidir ve dini, ahlaki konularda öğütler içeren hikâyelerden oluşmaktadır.

Ali Şir Nevai, büyük bir devlet adamı ve ünlü bir edebiyatçıdır. Türkçenin Farsçadan üstünlüğünü ortaya koymaya çalışmış, Türkçenin Farsçadan daha zengin bir dil olduğunu ilk söyleyen dilcimiz olmuştur. Türk dil birliğini kurmaya çalışmış ve bu amaçla şiirler yazmıştır. Çağatay yazı dilinin gelişmesinde etkin rol oynamıştır. Edebiyatımızda ilk "hamse" sahibidir.

Şaşırtıcı Gerçek: Ali Şir Nevai, sanat ve edebiyata katkılarının yanı sıra, döneminin en önemli hayırseverlerinden biriydi. 300'den fazla cami, medrese, hastane, hamam, kervansaray ve köprü inşa ettirmiştir!

Ali Şir Nevai'nin Eserleri ve Diğer Şairler

Ali Şir Nevai'nin şiir ve düzyazı türünde otuza yakın eseri vardır. Muhakemetü'l Lügateyn'de Farsça ile Türkçeyi karşılaştırarak Türkçenin daha üstün bir dil olduğunu ortaya koyar. Hazainül Meani hamsesinin adıdır. Mecâlisü'n Nefais edebiyatımızda şairlerin hayatlarının yer aldığı ilk tezkiredir. Mizânü'l Evzan'da ise ölçü ve nazım biçimleri ile ilgili bilgiler bulunmaktadır.

Şeyhi, 15. yüzyılın tanınmış şairlerindendir. Germiyan'da ve Osmanlı saraylarında bulunmuş, devlet büyüklerine kasideler sunmuştur. Mutasavvıf ve şair kimliğiyle kendinden sonraki şairleri etkilemiştir. Aralarında Fuzuli ve Baki'nin de bulunduğu birçok şair Şeyhi'ye nazire yazmıştır. En önemli eserleri, padişahtan aldığı tımarın verilmemesi üzerine yergi tarzında kaleme aldığı sembolik mesnevi Harname ve mesnevi şeklinde yazılmış bir aşk hikâyesi olan Hüsrev ü Şirin'dir.

Ahmet Paşa 15. yüzyılda yaşamış ve bu çağda "Şairler sultanı" olarak anılmıştır. Gazel ve kasideleri ile dikkat çekmiş, şarkı ve murabba türünde de olgun örnekler vermiştir. Şiirleri incelik ve zarafet bakımından döneminin en güzel örnekleri arasında gösterilir.

Bilinmesi Gereken: Ali Şir Nevai'nin Türk diline yaptığı katkılar, sadece edebi alanda değil, dilbilim alanında da çığır açıcı niteliktedir. Muhakemetü'l Lügateyn'de Türkçenin üstünlüğünü 100'den fazla kelime örneğiyle ispat etmeye çalışmıştır.