AYT Edebiyat Çalışma Rehberi

Edebiyatımızın Öncüleri

Türk edebiyatı tarihinde önemli bir yer tutan isimler hakkında hızlı bir bakış atalım. Dadaloğlu, 19. yüzyılda güney illerimizde yaşamış, sade Türkçesiyle koçaklamalar yazmış bir Avşar ozanıdır. Göçebe yaşamını ve iskâna karşı isyanını hece ölçüsüyle dile getirmiştir.

Divan edebiyatından önemli isimler arasında Necâtî (15. yy), Kastamonu'dan çıkmış ve mahallileşme akımında öne çıkmıştır. Fuzûlî (16. yy) ise "Su Kasidesi" ile tanınan, aynı zamanda "Leyla vü Mecnun" mesnevisini yazan büyük bir şairdir. Baki (16. yy), Kanuni Sultan Süleyman'ın ölümü üzerine yazdığı mersiyeyle ünlüdür.

Mevlana (13. yy), sadece Mesnevi ile değil, Divan-ı Kebir ve Fihi ma Fih gibi eserleriyle tanınır. Yalın diliyle ve atasözü-deyim kullanımıyla öne çıkmıştır. Tekke edebiyatının en büyük isimlerinden Yunus Emre (13. yy) Divan'ı ve Risaletü'n-Nushiyye eserleriyle Anadolu'da Türkçe tasavvuf şiirinin öncüsü olmuştur.

Geçiş dönemi $11-12. yy$ eserleri unutulmamalı: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib), Divan-ı Hikmet (Ahmet Yesevi), Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yüknekî) ve Divanü Lugati't-Türk (Kaşgarlı Mahmut) dönemin temel yapı taşlarıdır.

Âşık edebiyatının ünlü isimleri arasında Karacaoğlan (17. yy), aşk ve doğa temalı şiirleriyle; Köroğlu (16. yy) ise koçaklamalarıyla tanınır. Pir Sultan Abdal (16. yy), Alevi-Bektaşi geleneğini temsil eder ve Hızır Paşa tarafından idam edilmiştir.

Divan ve Tanzimat Edebiyatı

Divan edebiyatının diğer önemli temsilcileri arasında Şeyhülislam Yahya (16. yy) ve Edirneli Nazmi (16. yy) vardır. Nazmi, Türkî-i Basit hareketiyle sade Türkçe kullanımına önem vermiştir. Bağdatlı Ruhî (16. yy) ve Nef'î (17. yy) de dönemin etkili isimleri arasındadır.

18. yüzyılda Nedim Lale Devri'nin neşeli atmosferini şiirlerine yansıtmıştır. Dinî temalardan ziyade dünyevi konuları işlemiş, şarkı türünde önemli eserler vermiştir. Şeyh Galip ise yine aynı yüzyılda Sebk-i Hindi akımının temsilcisi olarak "Hüsn ü Aşk" mesnevisiyle tanınır.

Divan edebiyatı nesir alanında Sinan Paşa (15. yy) "Tazarrunâme" adlı dua kitabıyla, Evliya Çelebi (17. yy) "Seyahatname" ile, Kâtip Çelebi (17. yy) "Keşfü'z-Zünun" ve "Cihannüma" gibi eserleriyle öne çıkmıştır.

Divan edebiyatında tezkire yazarları edebiyat tarihçiliğinin öncüleridir. Latifi, Aşık Çelebi ve Kınalızade Hasan Çelebi'nin tezkireleri dönemin edebiyat dünyası hakkında değerli kaynaklardır.

Tanzimat Dönemi edebiyatımızda Batılılaşma etkilerinin görüldüğü bir dönemdir. Şinasi, "Şair Evlenmesi" ile ilk tiyatro eserini yazmıştır. Namık Kemal, "Vatan yahut Silistre" oyunu ve "İntibah" romanıyla milliyetçi ve vatansever temaları işlemiştir. Ziya Paşa "Terkib-i Bent" ve "Terci-i Bent" gibi şiirleriyle tanınır.

Ahmet Mithat Efendi ise halkı eğitmeyi amaç edinen bir yazardır. "Felatun Bey ile Rakım Efendi" romanı Doğu-Batı çatışmasını ele alır. Şemsettin Sami "Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat" ile ilk Türk romanını yazmıştır.

Edebiyatımızın Ustaları

Tanzimat'ın ikinci kuşağında Recaizade Mahmut Ekrem "Araba Sevdası" romanıyla, Abdülhak Hamit Tarhan ise "Makber" gibi şiirleriyle ön plana çıkmıştır. Tanpınar'ın "Divan şiirinin son, yeni şiirin ilk büyük şairi" dediği Hamit, "Sahra" adlı eseriyle ilk pastoral şiiri yazmıştır.

Servet-i Fünun döneminin mimarları arasında Tevfik Fikret "Rübâb-ı Şikeste", "Haluk'un Defteri" ve "Şermin" şiir kitaplarıyla tanınır. "Sis", "Han-ı Yağma", "Tarih-i Kadim" gibi şiirleri toplumsal eleştiriler içerir. Cenap Şahabettin ise "Elhân-ı Şitâ" (Kış Nağmeleri) şiiriyle hatırlanır.

Halit Ziya Uşaklıgil, "Mai ve Siyah" ve "Aşk-ı Memnu" romanlarıyla Türk edebiyatında realizmin öncüsü olmuştur. Mehmet Rauf "Eylül" romanıyla psikolojik tahlillere önem vermiştir.

Fecr-i Âti topluluğunun "Sanat şahsi ve muhteremdir" görüşünü benimsemiş olan Ahmet Haşim, sembolist şiirleriyle Türk edebiyatına damga vurmuştur. "Göl Saatleri" ve "Piyale" şiir kitaplarıyla öz şiirin temsilcisi olmuştur.

Millî Edebiyat akımının öncülerinden Ömer Seyfettin, "Bomba", "Kaşağı", "And" gibi öyküleriyle millî bilinci yükseltmeyi amaçlamıştır. Ziya Gökalp "Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak" ve "Türkçülüğün Esasları" gibi eserleriyle Türkçülük fikrinin teorisyeni olmuştur.

Mehmet Emin Yurdakul hece ölçüsüyle yazdığı "Türkçe Şiirler" ve "Türk Sazı" kitaplarında millî duyguları işlemiştir. "Cenge Giderken" şiiri millî marş niteliğindedir.

Cumhuriyet Dönemi ve Modern Türk Edebiyatı

Yahya Kemal Beyatlı, "Kendi Gök Kubbemiz" ve "Eski Şiirin Rüzgârıyla" kitaplarıyla hem modern hem de geleneksel şiirin ustası olmuştur. Mehmet Akif Ersoy "Safahat" adlı yedi kitaplık şiir külliyatıyla İslami duyarlılığı ve toplumsal meseleleri işlemiştir.

Cumhuriyet dönemi romanında Yakup Kadri Karaosmanoğlu "Kiralık Konak", "Yaban" gibi eserlerle toplumsal değişimi anlatmıştır. Halide Edip Adıvar "Ateşten Gömlek", "Sinekli Bakkal" romanlarında millî mücadeleyi ve kadın sorunlarını ele almıştır. Reşat Nuri Güntekin "Çalıkuşu", "Yeşil Gece" gibi romanlarla Anadolu gerçekliğini yansıtmıştır.

Beş Hececiler olarak anılan şairlerden Faruk Nafiz Çamlıbel "Han Duvarları" ve "Sanʼat" şiirleriyle, Orhan Seyfi Orhon "Peri Kızı ile Çoban Hikâyesi" ile tanınır. Yedi Meşale topluluğundan Yaşar Nabi Nayır, Varlık dergisini kurarak Türk edebiyatına büyük katkı sağlamıştır.

Öz şiirin ustalarından Necip Fazıl Kısakürek, "Kaldırımlar" ve "Çile" gibi şiirlerinde metafizik kaygıları dile getirmiştir. "Bir Adam Yaratmak" oyununda varoluşsal sorunları ele almıştır.

Modernist Türk şiirinin öncüleri arasında Ahmet Hamdi Tanpınar "Bursa'da Zaman" şiiriyle, Cahit Sıtkı Tarancı "Otuz Beş Yaş" şiiriyle edebiyat tarihimizde önemli yer edinmiştir.

Cumhuriyet dönemi deneme ve eleştiri yazarları arasında Nurullah Ataç sade Türkçe savunuculuğuyla, Suut Kemal Yetkin sanata yaklaşımıyla, Cemil Meriç ise "Bu Ülke" kitabındaki derin kültür analizleriyle tanınır.

Çağdaş Türk Şiiri

Millî edebiyat zevkini sürdüren şairler arasında Ziya Osman Saba "Sebil ve Güvercinler" ve "Geçen Zaman" kitaplarıyla sade, içten bir şiir anlayışını sürdürmüştür. Ahmet Kutsi Tecer "Orda Bir Köy Var Uzakta" şiiriyle, Arif Nihat Asya ise "Fetih Marşı" ve "Bir Bayrak Rüzgar Bekliyor" şiirleriyle millî duyguları dile getirmiştir.

Modern Türk şiirinin kilometre taşlarından Garip (I. Yeni) akımının kurucuları Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat şiirde sadeliği savunmuşlardır. Orhan Veli "Anlatamıyorum" ve "İstanbul'u Dinliyorum" gibi şiirleriyle geniş kitlelere ulaşmıştır.

Toplumcu şiirin en önemli temsilcisi Nazım Hikmet, serbest nazmın ustası olarak "Memleketimden İnsan Manzaraları", "Kuvayi Milliye Destanı" gibi eserleriyle Türk şiirinde devrim yaratmıştır.

Fazıl Hüsnü Dağlarca "Çocuk ve Allah", "Havaya Çizilen Dünya" gibi kitaplarında özgün imgeler ve geniş bir tema yelpazesi sunan şiiriyle kendine özgü bir yer edinmiştir.

İkinci Yeni akımı, imgeye dayalı, soyut bir şiir anlayışıyla 1950'li yıllardan sonra Türk şiirinde etkili olmuştur. Cemal Süreya "Üvercinka", Turgut Uyar "Göğe Bakma Durağı", Edip Cansever "Yerçekimli Karanfil", İlhan Berk "Galata" ve Ece Ayhan "Bakışsız Bir Kedi Kara" gibi eserlerle bu akımın önemli temsilcileri olmuşlardır.

İkinci Yeni sonrası İsmet Özel "Evet İsyan", "Geceleyin Bir Koşu" şiirleriyle; Sezai Karakoç "Mona Rosa", "Hızırla Kırk Saat" kitaplarıyla metafizik ve dinî duyarlılığı öne çıkarmıştır. Cahit Zarifoğlu "Yedi Güzel Adam" ve "İşaret Çocukları" kitaplarıyla bu geleneği sürdürmüştür.

Şiir ve Özgün Sesler

Çağdaş Türk şiirinde özgün sesleriyle dikkat çeken isimlerden Ümit Yaşar Oğuzcan aşk temalarını işlediği "Acılar Denizi", "İki Kişiye Bir Dünya" gibi şiir kitaplarıyla; Özdemir Asaf ise özlü söyleyişleriyle "Dünya Kaçtı Gözüme", "Yalnızlık Paylaşılmaz" gibi eserleriyle tanınmıştır.

Attilâ İlhan, "Ben Sana Mecburum", "Sisler Bulvarı" gibi şiirleriyle olduğu kadar "Kurtlar Sofrası" ve "Dersaadet'te Sabah Ezanları" gibi romanlarıyla da Türk edebiyatının çok yönlü isimlerinden olmuştur. Toplumcu gerçekçi çizgisiyle dikkat çeker.

Can Yücel, çeviri ve kendi şiirleriyle özgün bir dil yaratmıştır. "Sevgi Duvarı", "Bir Siyasinin Şiirleri" kitaplarında ironik ve muhalif bir ses vardır. Hilmi Yavuz "Doğu Şiirleri", "Bakış Kuşu" gibi kitaplarıyla geleneksel formları modern şiirle buluşturmuştur.

Behçet Necatigil gündelik yaşamın sıkıntılarını, ev ve aile temalarını şiirlerine taşımış, "Kapalı Çarşı", "Evler" kitaplarıyla şiirimizin ince ustalarından olmuştur. Ayrıca radyo oyunları ve edebiyat sözlükleri hazırlamıştır.

1980 sonrası Türk şiirinde Ahmet Telli "Yangın Yılları", "Dövüşen Anlatsın" kitaplarıyla; Haydar Ergülen "Karşılığını Bulamamış Sorular", "Üzgün Kediler Gazeli" gibi kitaplarıyla öne çıkmıştır.

Halk şiiri geleneğini sürdüren şairlerden Aşık Veysel "Dostlar Beni Hatırlasın", "Deyişler" gibi eserlerle; Abdürrahim Karakoç ise "Hasan'a Mektuplar", "Vur Emri" gibi kitaplarla geleneksel biçimleri günümüze taşımıştır.

Bedri Rahmi Eyüboğlu sadece şiirleriyle değil, ressamlığıyla da tanınan çok yönlü bir sanatçıdır. "Karadut", "Tuz", "Dol Karabakır Dol" gibi şiir kitaplarında Anadolu motiflerini işlemiştir.

Modern Türk Romanı

Türk romanının toplumsal gerçekçi kanadında Orhan Kemal "Bereketli Topraklar Üzerinde", "Murtaza" gibi romanlarla işçi sınıfını; Yaşar Kemal "İnce Memed", "Yer Demir Gök Bakır" gibi romanlarla Çukurova insanını anlatmıştır. Kemal Tahir "Devlet Ana", "Yorgun Savaşçı" romanlarıyla tarihsel ve toplumsal meseleleri irdelemiştir.

Köy edebiyatı akımının önemli isimlerinden Fakir Baykurt "Yılanların Öcü", "Tırpan" romanlarında; Talip Apaydın "Sarı Traktör", "Ortakçının Oğlu" eserlerinde köy gerçeğini yansıtmışlardır.

Sabahattin Ali "Kuyucaklı Yusuf", "Kürk Mantolu Madonna" romanlarıyla ve "Değirmen", "Kağnı" gibi öykü kitaplarıyla Türk edebiyatında önemli bir yer edinmiştir. Sait Faik Abasıyanık ise "Semaver", "Son Kuşlar" gibi öykü kitaplarıyla İstanbul'un gündelik yaşamını ve sıradan insanlarını anlatmıştır.

Modernist Türk romanının öncü ismi Oğuz Atay, "Tutunamayanlar" ve "Tehlikeli Oyunlar" romanlarıyla entelektüelin çıkmazını ve yabancılaşmayı anlatmıştır. "Korkuyu Beklerken" öyküleri de aynı derin temaları işler.

Yusuf Atılgan "Aylak Adam" ve "Anayurt Oteli" romanlarında bireyin topluma yabancılaşmasını ele alırken, Adalet Ağaoğlu "Ölmeye Yatmak", "Bir Düğün Gecesi" romanlarıyla Türkiye'nin modernleşme sürecini ve bireylerin bu süreçteki konumunu irdelemiştir.

Peyami Safa, "Dokuzuncu Hariciye Koğuşu", "Fatih-Harbiye" gibi romanlarıyla Doğu-Batı çatışmasını ve bireyin iç dünyasını anlatmıştır. Abdülhak Şinasi Hisar "Fahim Bey ve Biz", "Çamlıca'daki Eniştemiz" romanlarında geçmiş zaman özlemini ve eski İstanbul'u nostaljik bir dille anlatmıştır.

Çağdaş Anlatı Ustaları

Modern Türk edebiyatının usta kalemlerinden Orhan Pamuk, "Kara Kitap", "Benim Adım Kırmızı" ve "Kar" gibi romanlarıyla dünya çapında üne kavuşmuş ve Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazanan ilk Türk yazarı olmuştur. Eserlerinde İstanbul'un tarihini, kimlik sorunlarını ve Doğu-Batı çatışmasını işlemiştir.

Farklı anlatım teknikleriyle dikkat çeken İhsan Oktay Anar, "Puslu Kıtalar Atlası", "Kitab-ül Hiyel" ve "Suskunlar" gibi romanlarıyla tarihsel arka planda felsefi sorgulamalar yapmıştır. Hasan Ali Toptaş ise "Gölgesizler" ve "Bin Hüzünlü Haz" gibi romanlarıyla gerçeklikle düş arasında gidip gelen postmodern anlatılarıyla tanınır.

Mustafa Kutlu "Yoksulluk İçimizde", "Bu Böyledir" gibi öykülerinde geleneksel değerleri ve modernleşmenin getirdiği sorunları işlemiştir. Rasim Özdenören "Çok Sesli Bir Ölüm", "Çözülme" gibi öykü kitaplarında İslamî duyarlılıkla modern hayatın çelişkilerini anlatmıştır.

Bilge Karasu "Gece" ve "Uzun Sürmüş Bir Günün Akşamı" gibi eserleriyle Türk edebiyatının en özgün ve felsefi yazarlarından biridir. Eserlerinde iktidar, özgürlük ve bilinç gibi konuları derinlemesine işlemiştir.

Kadın yazarlar arasında Sevgi Soysal "Yenişehir'de Bir Öğle Vakti", "Tante Rosa" eserleriyle; Leyla Erbil "Tuhaf Bir Kadın", "Karanlığın Günü" romanlarıyla; Nezihe Meriç "Bozbulanık", "Topal Koşma" öykü kitaplarıyla toplumsal meseleleri ve kadın sorunlarını ele almışlardır.

Latife Tekin "Sevgili Arsız Ölüm", "Berci Kristin Çöp Masalları" gibi romanlarında büyülü gerçekçilik etkisinde gecekondu hayatını anlatmıştır. Buket Uzuner "İki Yeşil Su Samuru", "Uzun Beyaz Bulut - Gelibolu" gibi romanlarıyla çevresel duyarlılığı ve tarihsel konuları işlemiştir.

Öykü ve Roman Ustaları

Cumhuriyet dönemi edebiyatında Memduh Şevket Esendal, "Ayaşlı ile Kiracıları" romanı ve "Mendil Altında", "Temiz Sevgiler" gibi öykü kitaplarıyla günlük yaşamın sıradan olaylarını yalın bir dille anlatmıştır. Hüseyin Rahmi Gürpınar ise "Şık", "Mürebbiye", "Şıpsevdi" gibi romanlarla toplumsal eleştiriyi mizahi bir üslupla sunmuştur.

Deniz edebiyatının ustası Cevat Şakir Kabaağaçlı (Halikarnas Balıkçısı), "Aganta Burina Burinata", "Uluç Reis" gibi romanlarla ve "Ege'nin Dibi", "Gündüzünü Kaybeden Kuş" gibi öykülerle Ege denizini ve balıkçıların hayatını edebi eserlere taşımıştır.

Toplumcu gerçekçi edebiyatın diğer önemli isimlerinden Samim Kocagöz "Kalpaklılar", "Bir Şehrin İki Kapısı" romanlarında Kurtuluş Savaşı ve sonrasını; Kemal Bilbaşar "Cemo", "Memo" romanlarıyla Anadolu insanının yaşamını anlatmıştır.

Aziz Nesin mizah edebiyatının en önemli ismidir. "Zübük", "Şimdiki Çocuklar Harika", "Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz" gibi eserlerinde toplumsal ve siyasal eleştiriyi keskin bir hicivle dile getirmiştir.

Tarık Buğra "Küçük Ağa", "Osmancık" gibi tarihi romanlarıyla, Emine Işınsu "Azap Toprakları", "Ak Topraklar" romanlarıyla milli duyarlılığı öne çıkaran yazarlardır.

Vedat Türkali "Bir Gün Tek Başına", "Mavi Karanlık" romanlarında 1960-1980 arası Türkiye'nin siyasal atmosferini anlatmıştır. Bekir Yıldız "Kara Vagon", "Kaçakçı Şahan" kitaplarıyla Güneydoğu Anadolu'nun sorunlarını ele almıştır.

Selim İleri "Her Gece Bodrum", "Cehennem Kraliçesi" romanlarıyla ve "Pastırma Yazı", "Eski Defterde Solmuş Çiçekler" öyküleriyle nostaljik ve içe dönük bir edebiyat anlayışı sunmuştur.

Tiyatro ve Edebiyat Eleştirisi

Cumhuriyet dönemi tiyatro edebiyatımızın önemli isimleri arasında Musahipzade Celal "Bir Kavuk Devrildi", "Aynaroz Kadısı" gibi tarihi güldürüleriyle; Haldun Taner "Keşanlı Ali Destanı", "Gözlerimi Kaparım Vazifemi Yaparım" gibi epik tiyatro örnekleriyle öne çıkmıştır.

Güngör Dilmen "Midas'ın Kulakları", "Bağdat Hatun" gibi mitoloji ve tarih temalarını işleyen oyunlarıyla; Turan Oflazoğlu "Deli İbrahim", "IV. Murat" gibi tarihsel oyunlarıyla Türk tiyatro literatürüne değerli katkılar sağlamıştır.

Orhan Asena "Hürrem Sultan", "Simavnalı Şeyh Bedrettin" oyunlarıyla tarihsel konuları işlemiştir. Refik Erduran "Cengiz Han'ın Bisikleti" gibi alegorik oyunlarıyla tanınır.

Tiyatro yazarı ve yönetmeni Muhsin Ertuğrul, "Benden Sonra Tufan Olmasın" gibi anılarıyla modern Türk tiyatrosunun kurucusu sayılır. Çağdaş tiyatronun gelişimine büyük katkılar sunmuştur.

Edebiyat eleştirisinde Fethi Naci "On Türk Romanı", "Eleştiride 40 Yıl" kitaplarıyla; Berna Moran "Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış" serisiyle edebiyatımıza analitik yaklaşımlar getirmişlerdir.

Asım Bezirci "İkinci Yeni Olayı", "Orhan Kemal" gibi incelemeleriyle ve Mehmet Kaplan "Şiir Tahlilleri", "Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar" kitaplarıyla edebiyat tarihi ve eleştirisine önemli katkılarda bulunmuşlardır.

Ahmet Oktay "Şairin Kanı" gibi denemelerinde şiir ve toplum ilişkisini irdelemiştir. Tahsin Yücel "Yazın ve Yaşam", "Yazının Sınırları" gibi kitaplarıyla edebiyat kuramları ve göstergebilim alanında önemli çalışmalar yapmıştır.