9. Sınıf Edebiyat Ders Notları - Tüm Konuları Kapsar

Edebiyat Nedir?

Edebiyat, insanların duygu ve düşüncelerini estetik bir şekilde aktarma sanatıdır. Kişinin hayallerini ve hislerini kendine özgü bir dille, belirli kurallar çerçevesinde ifade etmesidir. Arapça "edeb" kökeninden gelen bu sözcük, görgü ve terbiyeyle ilgili hikâyeleri kapsayan bir kavramdı. Günümüzde ise güzellik ve estetik kaygısıyla oluşturulan yazılı ve sözlü eserlerin tümünü ifade eder.

Edebiyat, güzel sanatların önemli bir koludur. Malzemesi dildir ve amaç estetik zevk uyandırmaktır.

Bunu Bilmelisin! Güzel sanatlar, plastik (görsel) sanatlar, fonetik (işitsel) sanatlar ve dramatik (ritmik) sanatlar olarak sınıflandırılır. Edebiyat, işitsel sanatlardandır.

Edebiyat-Bilim İlişkisi

Edebiyat ve bilim arasında temel farklar vardır:

• Bilim açıklamayı hedeflerken, edebiyat canlandırmayı amaçlar
• Bilim nesnel ve somuttur; edebiyat öznel ve kurgusaldır
• Bilim somut gerçekleri soyut formüllerle anlatır; edebiyat ise soyut duyguları somut şekilde ifade eder
• Bilim bedene, edebiyat ruha hitap eder
• Bilimde doğruluk, edebiyatta güzellik önemlidir

Edebiyatın Diğer Bilim Dallarıyla İlişkisi

Edebiyat birçok bilim dalıyla yakın ilişki içindedir:

1. Sosyoloji: İnsan ilişkilerini ve toplumsal değerleri yansıtarak sosyolojik veri sunar
2. Tarih: Edebi eserler, yazıldıkları dönemin yaşam koşullarını, siyasi ve toplumsal olaylarını yansıtır
3. Psikoloji: Karakterlerin iç dünyalarını, duygu ve düşüncelerini göstererek insan psikolojisine ışık tutar
4. Coğrafya: Özellikle gezi yazıları, belli bir bölgenin özelliklerini tanıtır

Edebiyat, bu bilim dallarının verilerinden yararlanırken, onlara da kaynaklık eder.

Dil ve Kültür İlişkisi

Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan doğal bir araç ve kendine özgü kuralları olan canlı bir varlıktır. Kültür ise bir milletin tarih boyunca ortaya koyduğu maddi ve manevi birikimlerinin tümüdür.

Dil ve kültür birbirini tamamlayan, ayrılmaz bir bütündür. Dil, kültürün aktarıcısı ve taşıyıcısıdır. Bir milletin tarihi, değerleri, folkloru, edebiyatı ve dünya görüşü dil aracılığıyla gelecek nesillere aktarılır.

Bunu Bilmelisin! Dil, bir toplumun ruhudur. Kültüre canlılık katan dildir; dil olmadan kültür durağanlaşır.

Temel Dil Kavramları

Ana Dil: Kişinin önce annesinden ve ailesinden, daha sonra sosyal çevresinden öğrendiği, bilinçaltına yerleşen ve toplumla arasında bağ kuran dildir.

Lehçe: Bir dilin tarihsel, bölgesel veya siyasal sebeplerle ses, yapı ve sözdizimi özelliklerinde büyük farklılıklar gösteren koludur. Örneğin: Çuvaşça, Yakutça, Halaçça.

Şive: Bir dilin izlenebilen tarihi gelişimi içinde ayrılmış kollarıdır. Lehçeye göre ana dile daha yakındır. Örneğin: Azerice, Kırgızca, Özbekçe.

Ağız: Bir ana dilin, bölgelere ve sınıflara göre değişen söyleyiş özelliğidir. Sadece konuşma dilinde görülür. Örneğin: Erzurum ağzı, Trakya ağzı.

Ortak Dil: Bir ülkede konuşulan lehçe ya da ağızlar içinde yaygınlaşan ve egemen olan dildir. Türkiye'de ortak dil İstanbul ağzıdır.

Argo: Toplumun belirli kesimlerinin kullandığı, kendine özgü sözcük, deyim ve ifadelerden oluşan özel dildir. Argo küfür değildir ancak küfürlü argo terimleri de vardır.

Jargon: Aynı meslek grubundaki insanların, işlerini kolaylaştırmak için kendi aralarında oluşturdukları özel dildir. Örneğin: Tıp jargonu, askerlik jargonu.

İletişim ve Dilin İşlevleri

İletişim, duygu, düşünce ve bilgilerin insanlar arasında paylaşılmasını sağlayan süreçtir. Sağlıklı bir iletişim için gönderici, alıcı, ileti (mesaj), kanal, bağlam, dönüt ve kod (şifre) gibi öğeler gereklidir.

Dilin İşlevleri

1. Göndergesel İşlev: Dilin bilgi verme işlevidir. Nesnel, doğru ve gözlemlenebilir bilgi aktarır. Kullanım kılavuzları ve bilimsel metinlerde sıklıkla kullanılır.

2. Heyecana Bağlı İşlev: Duygu, heyecan, korku, sevinç gibi durumları ifade eder. Özel mektuplarda, lirik şiirlerde, eleştirilerde ve ünlem cümlelerinde görülür. Örnek: "Ah! Sonunda başardım!"

3. Alıcıyı Harekete Geçirme İşlevi: Alıcıda tepki yaratmak için kullanılır. Emir, rica ve istek cümlelerinde, reklamlarda ve siyasi söylevlerde yaygındır. Örnek: "Lütfen kapıyı kapatır mısın?"

4. Kanalı Kontrol İşlevi: İletişimin devam ettirilmesini sağlar. Törenlerde ve konuşmalarda "Beni duyuyor musunuz?" gibi ifadelerle görülür.

5. Dil Ötesi (Üst Dil) İşlevi: Dille ilgili bilgi vermek için kullanılır. Örnek: "İsim, varlıkları karşılayan sözcüklerdir."

6. Şiirsel (Sanatsal) İşlev: Dilin estetik amaçla kullanımıdır. Edebiyat eserlerinde yazarın özgün üslubunu oluşturur, sözcüklerin çağrışım değerlerinden yararlanır.

Not: Bir iletişimde dilin birden fazla işlevi aynı anda bulunabilir, ancak genellikle bir işlev ön plandadır.

Metinlerin Sınıflandırılması

Metinler genellikle şu ölçütlere göre sınıflandırılır: gerçeklikle ilişkileri, anlatım türü, içerik, yazılış amacı, anlatım tekniği, dilin kullanımı ve biçimsel özellikler.

Sanatsal Metinler

• Sanatçının amacı okuyucuda estetik zevk uyandırmaktır
• Yan anlam ve mecazlı ifadelere sık yer verilir
• Gerçeklik değiştirilip yorumlanarak aktarılır
• Öyküleyici ve betimleyici anlatım yaygındır
• Özneldir ve dil şiirsel işlevde kullanılır

Öğretici Metinler

• Amaç bilgi vermektir
• Sözcükler genellikle gerçek anlamlarıyla kullanılır
• Gerçeklik olduğu gibi verilir
• Açıklayıcı ve tartışmacı anlatım yaygındır
• Nesnel bir anlatım vardır ve dil göndergesel işlevde kullanılır

Hikâye (Öykü)

Hikâye, gerçek ya da gerçeğe uygun olayların kısa ve yoğun bir şekilde anlatıldığı kurgusal bir türdür. Olay merkezli olması, az sayıda karakterle kısa bir zaman diliminde geçmesi ve genellikle tek bir olay örgüsünü içermesiyle romandan ayrılır.

Hikâyenin Yapı Unsurları

1. Kişiler: Olayları yaşayan ve gelişmesinde rol oynayan karakterlerdir.
2. Olay Örgüsü: Hikâyedeki olayların düzenleniş biçimidir.
3. Mekân: Olayın geçtiği yer ve çevredir.
4. Zaman: Olayın yaşandığı zaman dilimidir.
5. Anlatıcı ve Bakış Açısı: Kim tarafından ve hangi açıdan anlatıldığıdır.

Bakış Açısı Türleri

A. Hâkim (İlahi) Bakış Açısı: Anlatıcı her şeyi bilen, gören ve duyan konumdadır. Üçüncü tekil şahısla anlatır.

B. Kahraman Bakış Açısı: Anlatıcı hikâyenin içinde bir karakterdir. Birinci tekil şahıs kullanılır ve kendi gördükleri, duydukları ve yaşadıklarıyla sınırlıdır.

C. Gözlemci Bakış Açısı: Anlatıcı sadece gözlemlediklerini aktarır, karakterlerin iç dünyalarına giremez.

Hikâye İle İlgili Kavramlar

• Konu: Hikâyede ele alınan somut durum
• Tema: Hikâyenin ana düşüncesi, vermek istediği öz
• Çatışma: Hikâyedeki karşıtlık ve anlaşmazlıklar

Hikâye Çeşitleri

1. Olay Hikâyesi (Maupassant Tarzı): Olayın gelişimi, düğümlenmesi ve çözümü önemlidir. Merak unsuru ön plandadır. Ömer Seyfettin, Reşat Nuri Güntekin bu tarzda eser vermiştir.

2. Durum Hikâyesi (Çehov Tarzı): Olay anlatımından çok, bir durum ya da kişi betimlemesi yapılır. Merak unsuru ikinci plandadır. Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal gibi yazarlar bu tarzı benimsemiştir.

Önemli! Hikâye yazarken serim-düğüm-çözüm yapısını kullanarak olay akışını belirleyin. İyi bir hikâyede karakter gelişimi, mekân betimlemesi ve çatışma unsuru bulunmalıdır.

Anlatım Biçimleri ve Düşünceyi Geliştirme Yolları

Anlatım Biçimleri

1. Açıklayıcı Anlatım: Bilgi vermek amacıyla kullanılır. Nesnel ve anlaşılır bir dil tercih edilir, duygulardan uzak durulur.

2. Öyküleyici Anlatım: Olaylar zaman akışı içinde, bir hikâye havasında anlatılır. Canlandırma ve hareketlilik ön plandadır.

3. Betimleyici Anlatım: Varlıklar, mekânlar veya kişiler, okuyucunun zihninde canlanacak şekilde tasvir edilir. Gözlem önemlidir.

4. Tartışmacı Anlatım: Yazar kendi düşüncelerini savunur, karşıt görüşleri çürütmeye çalışır. Amaç okuyucuyu ikna etmektir.

Düşünceyi Geliştirme Yolları

1. Tanımlama: Bir kavram veya varlığın ne olduğunu açıklamaktır. "Bu nedir?" sorusuna cevap verir.

2. Örnekleme: Soyut düşünceleri somutlaştırmak için örnekler verilir.

3. Karşılaştırma: İki varlık veya düşünce arasındaki benzerlik ve farklılıklar belirtilir.

4. Tanık Gösterme: Düşüncenin doğruluğunu kanıtlamak için uzman görüşlerinden alıntılar yapılır.

5. Sayısal Verilerden Yararlanma: İstatistikler ve rakamlar kullanılarak düşünce desteklenir.

6. Benzetme: Bilinmeyen bir kavramı bilinen bir şeye benzeterek anlaşılırlığı artırma yöntemidir.

Roman ve Hikâyede Anlatım Teknikleri

1. Anlatma (Tahkiye): Olaylar ve kişiler anlatıcı tarafından aktarılır.

2. Gösterme: Olaylar doğrudan canlandırılır, anlatıcı geri plandadır.

3. Diyalog: Karakterler karşılıklı konuşturulur.

4. İç Monolog: Kahramanın sessizce kendi kendine düşünmesidir.

5. İç Çözümleme: Karakterlerin duygu ve düşünceleri anlatıcı tarafından açıklanır.

6. Geriye Dönüş (Flashback): Hikâyenin akışı kesilerek geçmişteki olaylara dönülür.

Masal

Genellikle halkın oluşturduğu, ağızdan ağıza aktarılan, olağanüstü durumları ve kahramanları barındıran hikâyelerdir. Masallar, iyilik-kötülük, doğruluk-haksızlık, alçakgönüllülük-kibir gibi zıt durumların çatışmasını içerir.

Masalın Özellikleri

• Hayal ürünüdür, gerçekle bağı yoktur
• Genellikle nesirle (düz yazı) yazılır
• Yer ve zaman belirsizdir (Kaf Dağı, Çin, Yemen, evvel zaman içinde...)
• Anlatımda genellikle geniş zaman veya -miş'li geçmiş zaman kullanılır
• Kişiler her kesimden olabilir, cinler, periler gibi olağanüstü varlıklar yer alabilir
• "Bir varmış, bir yokmuş" gibi tekerlemelerle başlar, "Gökten üç elma düştü" gibi ifadelerle biter
• Genellikle öğretici bir amacı vardır

Dünya Masalları

• Hint Masalları: Pançatantra (Beş masal kitabı)
• Arap Masalları: Binbir Gece Masalları
• İran Masalları: Binbir Gündüz Masalları
• Batı Masalları: Aisopos (Ezop) Masalları, La Fontaine Masalları, Grimm Kardeşler'in derlemeleri

Türk Edebiyatında Masal

Türk masalları üzerinde Pertev Naili Boratav ("Az Gittik Uz Gittik", "Zaman Zaman İçinde") ve Eflatun Cem Güney ("Masalcı Baba") önemli çalışmalar yapmıştır.

Fabl

Hayvanlar, bitkiler ya da cansız varlıklar aracılığıyla insanlara ders vermek, örnek göstermek amacıyla yazılan kısa, alegorik hikâyelerdir.

Fablın Özellikleri

• Didaktik (öğretici) niteliktedir
• Teşhis (kişileştirme) ve intak (konuşturma) sanatları üzerine kurulur
• Genellikle kıssadan hisse ile sonuçlanır
• Manzum (şiir) veya nesir (düz yazı) şeklinde yazılabilir
• Hayvanlar, bitkiler veya cansız varlıklar insan karakterlerini temsil eder

Fabl Planı

1. Serim: Kişiler tanıtılır, olay başlatılır
2. Düğüm: Çatışma ortaya konur, merak yoğunlaşır
3. Çözüm: Düğüm çözülür, olay sonuçlanır
4. Öğüt: Fablın vermek istediği ders açıklanır

Fablın Öncüleri

• Beydeba (Kelile ve Dimne)
• Ezop
• La Fontaine
• Türk edebiyatında Şeyhi'nin Harname'si ilk fabl örneğidir

Şiir

Duygu, düşünce ve hayallerin ölçülü, ahenkli dizelerle anlatılması sanatıdır. Şiir, dilin özgün ve yaratıcı kullanımını gerektirir.

Şiir ve Zihniyet

Şairler, yaşadıkları dönemin sosyal, siyasal, kültürel ve sanatsal özelliklerinden etkilenir. Bu nedenle şiirleri çözümlerken dönem özelliklerini göz önünde bulundurmak gerekir.

Şiirde Yapı

Şiirin yapısı, ses ve anlam kaynaşmasından oluşur. Dize, beyit, dörtlük gibi birimler, ölçü, uyak düzeni ve temalarla bir bütün oluşturur.

Şiirde Ahenk Unsurları

1. Ölçü: Şiirde ritmi sağlayan ölçütlerdir. Türk edebiyatında üç ölçü kullanılmıştır:

• Hece Ölçüsü: Dizelerdeki hece sayısının eşitliğine dayanır (7'li, 8'li, 11'li)
• Aruz Ölçüsü: Hecelerin uzunluk-kısalık değerlerine dayanır
• Serbest Ölçü: Belli bir kuralı olmayan, şairin tercihine bağlı ölçü

2. Uyak (Kafiye): Dizelerin sonundaki ses benzerlikleridir. Çeşitleri:

• Yarım Uyak: Tek ses benzerliği (dal-sel)
• Tam Uyak: İki ses benzerliği (bakış-akış)
• Zengin Uyak: Üç veya daha fazla ses benzerliği (kader-keder)
• Tunç Uyak: Bir sözcüğün diğer sözcük içinde geçmesi (aş-savaş)
• Cinaslı Uyak: Yazılış ve okunuşları aynı, anlamları farklı sözcükler (yüz-yüz)

3. Redif: Uyaktan sonra tekrarlanan ek, sözcük ya da sözcük gruplarıdır.

4. Uyak Örgüsü: Uyakların şiir içinde dizilişidir:

• Düz Uyak: aaaa, aaab, aabb
• Çapraz Uyak: abab
• Sarma Uyak: abba
• Mâni Tipi Uyak: aaxa

5. Aliterasyon: Aynı ünsüzlerin tekrarlanmasıyla oluşan ses ahengi

6. Asonans: Aynı ünlülerin tekrarlanmasıyla oluşan ses ahengi

Şiir Türleri

1. Lirik Şiir: Duyguların coşkulu biçimde dile getirildiği şiir türü
2. Epik Şiir: Kahramanlık, savaş, yurt sevgisi konularını işleyen şiir türü
3. Pastoral Şiir: Kır ve çoban yaşamını konu alan şiirler
4. Didaktik Şiir: Öğüt verme ya da bilgilendirme amacı taşıyan şiirler
5. Satirik Şiir: Toplumun aksayan yönlerini eleştiren şiirler
6. Dramatik Şiir: Acındırıcı ve hüzünlendirici olayları anlatan şiirler

Manzum Hikâye: Şiir biçiminde yazılan hikâyelerdir. Mehmet Akif ve Tevfik Fikret önemli temsilcileridir.

Mensur Şiir: Şiirsel bir dille yazılmış ancak ölçü ve uyak gibi şiir özelliklerini taşımayan düzyazı türüdür.

Adlar (İsimler)

Adlar, varlıkları ve kavramları karşılayan sözcüklerdir. Bir sözcüğe "-mek, -mak" eklerini getiremiyorsak, o sözcük ad ya da ad soyludur.

Adların Sınıflandırılması

A) Varlıklara Verilişlerine Göre Adlar

1. Tür (Cins) Adı: Aynı türden varlıkları karşılayan sözcüklerdir. Örnek: Kitap, dağ, nehir, insan.
2. Özel Ad: Bir tür içinde tek bir varlığı karşılayan sözcüklerdir. Örnek: Çalıkuşu, Ahmet, Türkiye, İngilizce, Kızılırmak.

B) Varlıkların Sayılarına Göre Adlar

1. Tekil Ad: Sayıca tek varlığı karşılayan adlar. Örnek: Ağaç, bulut, mevsim.
2. Çoğul Ad: -ler/-lar ekiyle birden fazla varlığı karşılayan adlar. Örnek: Ağaçlar, bulutlar, mevsimler.
3. Topluluk Adı: Çoğul eki almadan birden fazla varlığın oluşturduğu grupları karşılayan adlar. Örnek: Ordu, halk, sürü, takım.

C) Varlıkların Oluşuna Göre Adlar

1. Somut Ad: Beş duyudan en az biriyle algılanabilen varlıkları karşılayan adlar. Örnek: Çiçek, ağaç, koku, ses.
2. Soyut Ad: Beş duyuyla algılanamayan, zihinsel tasarım olan kavramları karşılayan adlar. Örnek: Sevgi, mutluluk, korku, heyecan.

D) Yapılarına Göre İsimler

1. Basit İsim: Yapım eki almamış, kök halindeki isimler. Örnek: Su, dağ, göl.
2. Türemiş İsim: Yapım eki alarak oluşmuş isimler. Örnek: Kitaplık, gözlük, yaşlı, sözlük.
3. Birleşik İsim: En az iki kelimenin birleşmesiyle oluşan isimler. Örnek: Hanımeli, çekyat, dedikodu.

İsim Tamlamaları

İki ismin anlamca birbirini tamamlayacak şekilde bir araya gelmesiyle oluşur.

1. Belirtili Ad Tamlaması: Tamlayan "in" ilgi ekini, tamlanan "i" iyelik ekini alır. Örnek: Evin bahçesi, çocuğun kitabı.
2. Belirtsiz Ad Tamlaması: Tamlayan yalın halde, tamlanan "i" iyelik eki alır. Örnek: Okul müdürü, bahçe kapısı.
3. Takısız Ad Tamlaması: Tamlayanın ve tamlananın ek almadığı tamlamalardır. Örnek: Taş duvar, altın yüzük.
4. Zincirleme Ad Tamlaması: Birden fazla tamlamanın iç içe geçmesiyle oluşur. Örnek: Bahçe kapısının anahtarı.

Not: İsim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan yer değiştirebilir, araya başka sözcükler girebilir. Tamlayanı zamir olan tamlamalarda tamlayan genellikle düşer.

Sıfatlar

Sıfatlar, isimleri niteleyerek veya belirterek onları daha anlaşılır hale getiren sözcüklerdir.

Sıfat Çeşitleri

1. Niteleme Sıfatları Varlıkların durumunu, biçimini, rengini gösteren sıfatlardır. "Nasıl?" sorusuna cevap verirler. Örnek: Güzel çocuk, mavi gökyüzü, yuvarlak masa.

2. Belirtme Sıfatları

a) İşaret Sıfatı: Varlıkları işaret yoluyla belirten sözcüklerdir. Örnek: Bu kitap, şu araba, o adam.

b) Sayı Sıfatı:

• Asıl Sayı Sıfatı: Kaç? sorusuna cevap verir. Örnek: Beş kitap, on kalem.
• Sıra Sayı Sıfatı: Kaçıncı? sorusuna cevap verir. Örnek: Birinci sınıf, ikinci kat.
• Üleştirme Sayı Sıfatı: Kaçar? sorusuna cevap verir. Örnek: İkişer elma, üçer kalem.
• Kesir Sayı Sıfatı: Örnek: Yarım ekmek, çeyrek elma.

c) Belgisiz Sıfat: Varlıkların miktarını kesin olmayan şekilde belirten sıfatlardır. Örnek: Bazı insanlar, birkaç kitap, çok para.

d) Soru Sıfatı: Adları soru yoluyla belirten sıfatlardır. Örnek: Kaç öğrenci? Hangi elbise? Nasıl bir ev?

Adlaşmış Sıfat

Sıfatlar bazen nitelediği isim düştüğünde, o ismin yerine geçerek ad görevinde kullanılabilir. Örnek: Yaşlılar parkta oturuyordu. (Yaşlı insanlar → yaşlılar)

Unvan Sıfatları

Kişilerin mesleklerini, rütbelerini, sosyal statülerini belirten sözcüklerdir. Örnek: Doktor Ahmet, Binbaşı Kemal, Hasan Amca.

Dikkat! İlgi eki $-ki$, yer ve zaman bildiren sözcüklerden sonra gelip eklendiği sözcüğü sıfat yapar. Örnek: Masadaki kitap, dünkü film.

Zarflar (Belirteçler)

Fiilleri, fiilimsilerle, sıfatları ve kendi türünden sözcükleri çeşitli yönlerden belirten sözcüklerdir.

Zarf Çeşitleri

1. Durum (Hal) Zarfı: Eylemin nasıl yapıldığını belirtir. Örnek: Hızlı koştu, güzel konuştu.

2. Zaman Zarfı: Eylemin ne zaman yapıldığını belirtir. Örnek: Dün geldim, sabah kalktı, akşam yatacağız.

3. Yer-Yön Zarfı: Eylemin nereye doğru yapıldığını belirtir. Örnek: İçeri gir, dışarı çık, ileri git.

4. Azlık-Çokluk (Miktar) Zarfı: Eylemin derecesini belirtir. Örnek: Çok ağladı, az konuştu, epeyce yoruldu.

5. Soru Zarfı: Eylemleri soru yoluyla belirten sözcüklerdir. Örnek: Nasıl geldin? Ne kadar kaldın? Niçin gittin?

Fiil (Eylem)

Fiiller, iş, oluş ve hareket bildiren, kip ve kişi eki alan sözcüklerdir.

Fiillerin Sınıflandırılması

1. Kılış (İş) Fiilleri: Öznenin iradesiyle gerçekleşen, nesne alabilen fiillerdir. Örnek: Kırmak, anlatmak, okumak, vermek.

2. Oluş Fiilleri: Öznenin iradesi dışında gelişen, varlıktaki değişimi gösteren fiillerdir. Örnek: Büyümek, olgunlaşmak, solmak, yaşlanmak.

3. Durum Fiilleri: Öznenin içinde bulunduğu durumu gösteren, nesne almayan fiillerdir. Örnek: Durmak, yatmak, uyumak, beklemek.

Kip

Fiillerin iş, durum veya oluşu bildirme biçimlerine kip denir.

1. Haber (Bildirme) Kipleri

• Görülen Geçmiş Zaman: -di, -dı, -du, -dü, -ti, -tı, -tu, -tü (Geldi)
• Duyulan Geçmiş Zaman: -miş, -mış, -muş, -müş (Gelmiş)
• Şimdiki Zaman: -yor, -makta, -mekte (Geliyor)
• Gelecek Zaman: -acak, -ecek (Gelecek)
• Geniş Zaman: -r, -ar, -er (Gelir)

2. Dilek (Tasarlama) Kipleri

• Gereklilik Kipi: -malı, -meli (Gelmeli)
• İstek Kipi: -a, -e (Gele)
• Şart Kipi: -sa, -se (Gelse)
• Emir Kipi: Özel bir eki yoktur, kişi ekleri doğrudan fiil köküne eklenir (Gel!)

Fiillerde Olumsuzluk

Fiillerin olumsuz biçimi, fiillere getirilen "-ma, -me, -maz, -mez" ekleriyle yapılır. Örnek: Gelmek → gelmemek, gelir → gelmez

Fiillerde Soru

Fiillerin soru biçimi "mı, mi, mu, mü" soru ekleriyle yapılır. Bu ekler ayrı yazılır. Örnek: Geldin mi? Gidiyor musunuz?

Fiillerde Anlam (Zaman) Kayması

Bir fiilde kullanılan kip ve zaman eklerinin kendi anlamları dışında kullanılmasıdır. Örnek: "Yarın İstanbul'a gidiyorum." (Şimdiki zaman eki gelecek zaman anlamında)

Ek Fiil (Ek Eylem)

İsim ve isim soylu sözcükleri yüklem yapmaya yarayan ve fiillere gelerek birleşik zamanlı fiiller oluşturan "imek" fiiline ek fiil denir.

İsim Soylu Sözcükleri Yüklem Yapan Ek Fiiller:

1. Bilinen geçmiş zaman: -di, -dı, -du, -dü, -ti, -tı, -tu, -tü (Güzeldi)
2. Duyulan geçmiş zaman: -miş, -mış, -muş, -müş (Güzelmiş)
3. Şart kipi: -se, -sa (Güzelse)
4. Geniş zaman: -dir, -dır, -dur, -dür (Güzeldir)

Birleşik Zamanlı Fiiller:

1. Hikâye birleşik zaman: Basit çekim + idi (Geliyordu)
2. Rivayet birleşik zaman: Basit çekim + imiş (Geliyormuş)
3. Şart birleşik zaman: Basit çekim + ise (Geliyorsa)