Edebiyat Nedir?

Edebiyat, olay, düşünce, duygu ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü veya yazılı olarak biçimlendirilmesi sanatıdır. Türk Edebiyatını anlamak için önce onun dönemlerini bilmemiz gerekiyor.

Türk Edebiyatı üç ana dönemden oluşur: İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı, İslamiyet Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı ve Batı Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı. Bu dönemlerin oluşmasında din değişimi ve kültürel etkileşimler önemli rol oynamıştır.

İslamiyet Öncesi dönem (11. yüzyıla kadar) sözlü ve yazılı edebiyat olarak ikiye ayrılır. İslamiyet Etkisindeki dönem $11-19. yüzyıl$ Divan ve Halk Edebiyatı olarak gelişmiştir. Batı Etkisindeki dönem ise 1860'tan günümüze kadar gelmekte ve Tanzimat, Servetifünun, Fecriati, Milli Edebiyat ve Cumhuriyet Dönemi gibi alt dönemlere ayrılmaktadır.

Hatırlatma: Bu dönemlerin isminden de anlaşılacağı gibi, Türk edebiyatı üzerinde en büyük etkiyi din değişimleri ve kültürel etkileşimler yaratmıştır!

İslamiyet Öncesi ve Sonrası Türk Edebiyatı

İslamiyet öncesinde Türkler Orta Asya'da göçebe yaşam sürdükleri için yazılı metinleri azdı, sözlü gelenek daha yaygındı. Bu dönemde Çin dışında etkileşimde bulunduğumuz medeniyet olmadığı için dil sadeydi. Şiirler hece ölçüsü ve dörtlüklerle yazılıyordu.

Bu dönemde bilmemiz gereken önemli kavramlar var: Sav (atasözü), yuğ (ölüm töreni), sagu (ağıt), koşuk (aşk ve doğa üzerine şiir), kopuz (müzik aleti) ve destan (halkı etkileyen olaylar üzerine şiir). Bu dönem, destanların çokluğu nedeniyle "Destan Dönemi" olarak da anılır. İlk yazılı eserimiz Orhun Yazıtları'dır.

İslamiyet'in kabulüyle Türkler Orta Asya'dan Anadolu'ya geçmiştir. İslam'ın etkisiyle Arapça, İran etkisiyle de Farsça kelimeler dilimize girmiştir. Bu durum edebi dili ağır ve süslü hale getirmiştir.

İslamiyet etkisindeki edebiyat, Divan Edebiyatı ve Halk Edebiyatı olarak iki yola ayrılmıştır. Divan Edebiyatı sarayda gelişmiş, Arapça-Farsça bilen eğitimli kişilerin edebiyatı olmuştur. Beyit ve aruz vezni kullanılırken, Halk Edebiyatı sade dil, hece ölçüsü ve dörtlüklerle yazılmaya devam etmiştir.

Batı Etkisindeki Türk Edebiyatı ve Edebiyatın İlişkileri

Osmanlı'nın son dönemlerinde, çöküşü önlemek için Batı'nın üstünlüğü kabul edilmiş ve Batı'ya öğrenciler gönderilmiştir. Bu öğrenciler dönüşlerinde hak, hürriyet gibi kavramları ve yeni edebi türleri ülkemize getirmişlerdir.

Batı etkisindeki Türk Edebiyatı Tanzimat ile başlamıştır. Hikaye türü de edebiyatımıza bu dönemde girmiştir. Tanzimat'ın ilk sanatçıları halkı eğitmek için dili sadeleştirmeye çalışsa da başarılı olamamışlardır. Dil sadeleşmesi Milli Edebiyat Dönemi'nde gerçekleşmiş, hece ölçüsü ve dörtlük kullanımı yeniden önem kazanmıştır.

Edebiyatın konusu insandır ve insanı ilgilendiren her şey edebiyatı da ilgilendirir. Bir edebi eser yaratılırken psikoloji, sosyoloji, tarih, coğrafya gibi sosyal bilimlerden ve diğer bilim dallarından yararlanılır.

Sanat, insanda güzel duygular uyandırmak ve düşündürmek için yapılır. Her sanat dalının bir malzemesi vardır. Resmin malzemesi boya ve fırçayken, edebiyatın malzemesi dildir. Bu nedenle edebiyat, işitsel (fonetik) sanatlar arasında yer alır.

Önemli Bilgi: Edebiyat, sözcüklere biçim vererek duygu ve düşünceleri ifade eden bir sanattır. Bu yüzden onu işitsel sanatlar arasında sınıflandırırız!

Metinlerin Sınıflandırılması

Metin, "bir yazıyı biçim, anlatım ve noktalama özellikleriyle oluşturan kelimelerin bütünü"dür. İnsanlar kendilerini ifade etmek için önce sözlü, yazının icadıyla da yazılı anlatımı kullanmıştır.

Metinleri önce sözlü ve yazılı olarak ikiye ayırırız. Sözlü anlatım panel, forum, münazara gibi türlerde kendini gösterir. Yazılı anlatımı ise sanatsal metinler ve öğretici metinler olarak ikiye ayırırız.

Sanatsal metinlerde:

• Kanıtlama amacı yoktur
• Dil sanatsal kullanılır, imge ve çağrışımlar güçlüdür
• Mecazlar ve yan anlamlar yaygındır
• Yazılanlar genellikle özneldir

Öğretici metinlerde:

• Açıklama ve bilgi verme ön plandadır
• Dil göndergesel işlevde kullanılır
• Kelimelerin gerçek anlamları tercih edilir
• Herkes aynı şeyi anlar
• Yazılanlar genellikle nesneldir

Sanatsal metinler kendi içinde coşku ve heyecanı dile getiren metinler (şiir) ve olay çevresinde oluşan metinler olarak ikiye ayrılır. Olay çevresindekiler de göstermeye bağlı (tiyatro) ve anlatmaya bağlı (hikaye, roman, masal) metinler olarak sınıflandırılır.

Öğretici metinler ise kişisel hayatı konu alan metinler (mektup, günlük, anı, gezi) ve gazete çevresinde gelişen metinler (makale, deneme, fıkra) şeklinde ayrılır.

Dilin Kullanımından Doğan Türler

Dil yaşayan bir varlıktır - doğar, gelişir, değişir ve kullanılmayan kelimeler zamanla yok olur. Her dil bir dil ailesi içerisinde yer alır. Türkçe, Ural-Altay Dil Ailesi'nin Altay koluna bağlıdır ve sondan eklemeli bir dildir.

Türkçe zaman içerisinde gelişmiş ve farklı kollara ayrılmıştır. Bu gelişim ve değişim farklı türleri ortaya çıkarmıştır:

Lehçe: Bir dilin karanlık (yazısız) döneminde ayrılan kollarıdır. Farklı lehçeleri konuşanlar birbirlerini anlayamazlar. Türkçenin Çavuş Türkçesi ve Yakut Türkçesi olmak üzere iki lehçesi vardır.

Şive: Bir dilin yazılı döneminde ayrılmış kollarıdır. Kelime ve ses farklılıkları olsa da şiveler birbirleriyle anlaşabilirler. Azeri Türkçesi, Kırgız Türkçesi örnek verilebilir.

Ağız: Bir ülke sınırları içerisinde kelimelerde ve seslerde görülen ufak farklılıklardır. Ankara ağzı, Trakya ağzı, Konya ağzı gibi.

Jargon: Bir meslek ya da topluluk arasında kullanılan ortak kelime hazinesidir. Doktorların "öldü" yerine "eks oldu" demesi örnek verilebilir.

Argo: Eğitimsiz insanların kullandığı sokak ağzı olarak kabul edilen kaba kullanımlardır. "Cebe indirmek" (hırsızlık yapmak) örnek verilebilir.

Ülkemizde standart Türkçe olarak İstanbul ağzı kullanılır.

Bilgi Notu: Dilimiz sürekli değişir ve gelişir! Standardı korumak için yazı dilinde ve eğitimde İstanbul ağzı temel alınmıştır.

Düşünceyi Geliştirme Yolları

Bir metin oluştururken düşüncelerimizi geliştirmek ve daha inandırıcı hale getirmek için çeşitli yollar kullanırız:

Tanımlama: Bir şeyi tarif etme işidir. "Kalem yazı yazmaya yarayan araçtır." cümlesinde tanımlama yapılmıştır.

Örnekleme: Düşünceyi somutlaştırmak için örnekler vermektir. "Her sanatın bir malzemesi vardır. Resminki boya ve fırçadır. Edebiyatınki ise dildir." Burada sanat malzemelerine örnekler verilmiştir.

Tanık Gösterme: Bir düşünceyi desteklemek için güvenilir birisinin sözünü kullanmaktır. "Dünyada barıştan daha önemli bir şey yoktur. Atatürk de 'Yurtta Sulh, Cihanda sulh' demiştir."

Karşılaştırma: İki şeyin benzer ya da farklı yönlerini karşılaştırmaktır. "Türkiye'nin en kalabalık şehri İstanbul'dur." cümlesinde karşılaştırma vardır.

Sayısal Verilerden Yararlanma: Düşünceyi istatistiklerle desteklemektir. "Türkiye'de her gün 10.000 fırında 10.000 ekmek üretilirken bu ekmeklerin yarısı çöpe gidiyor."

Benzetme: Zayıf olan bir varlığı güçlü olan bir varlığa benzetmektir. "Aslan gibi çocuk" örneğinde çocuk, güç yönünden aslana benzetilmiştir.

İpucu: Düşünceyi geliştirme yolları, fikirlerinizi daha etkili ve anlaşılır hale getirmenizi sağlar. Yazarken çeşitli yöntemleri birlikte kullanmayı deneyin!

Dil ve İletişim

İletişim, duygularımızı, düşüncelerimizi veya bilgileri çeşitli yollarla başkalarına aktarma işidir. İnsanın varlığı ile birlikte başlayan iletişim, zaman içinde gelişmiştir. Farklı iletişim yolları olsa da en etkili iletişim aracı dildir.

İletişimin Ögeleri:

• Gönderici: Mesajı gönderen kişi
• Alıcı: Mesajı alan kişi
• İleti (mesaj): Gönderilen bilgi
• Dönüt (geri bildirim): Alıcının mesaja verdiği cevap
• Kanal: İletişimde kullanılan yol (ses dalgaları, yazı, işaretler)
• Kod: İletişimde kullanılan dil veya işaret sistemi
• Bağlam (ortam): İletişimin gerçekleştiği yer

Örneğin: "Pazara gitmek için yola çıktım. Şemsiyeyi verebilir misin?" dedim, annem "Tabi" dedi.

• Gönderici: Pazara giden kişi
• Alıcı: Anne
• İleti: "Şemsiyeyi verebilir misin?"
• Dönüt: "Tabi"
• Kanal: Ses dalgaları
• Kod: Türkçe
• Bağlam: Kapı önü

Sözsüz iletişimde de bu ögeler vardır. Öğrencinin öğretmene yardım için bakması ve öğretmenin parmağıyla göstermesi örneğinde, kanal hareketler, kod ise işaretlerdir.

İletişimi günlük hayatımızda farkında olmadan kullanırız. Etkili iletişim kurmak için bu ögeleri doğru şekilde kullanmak önemlidir.

Dilin İşlevleri

İletişim kurarken dili farklı işlevlerde kullanırız:

Göndergesel İşlev: Dil bilgi vermek için kullanılır ve nesnel bilgiler verilir. "Türkçe kelimesi ilk olarak Orhun Kitabelerinde kullanılmıştır." Bu cümlede nesnel bir bilgi verildiği için dil göndergesel işlevdedir.

Heyecana Bağlı İşlev: Gönderici bir duygu ve heyecanı dile getirir. "Yaşasın sonunda ben de yurt dışına çıkabilirim artık!" Bu cümlede bir heyecan ifade edilmektedir.

Alıcıyı Harekete Geçirme İşlevi: Göndericinin mesajı alıcıyı harekete geçirir. "Haydi çocuklar şimdi bahçeye çıkıyoruz." Bu cümleyle çocuklar bahçeye çıkmaya yönlendirilmektedir.

Kanalı Kontrol İşlevi: Gönderici kullandığı kanalın işleyip işlemediğini kontrol eder. "Beni duyuyor musun?" gibi sorularla iletişim kanalının açık olup olmadığı kontrol edilir.

Uygulama İpucu: Günlük konuşmalarınızda dilin hangi işlevlerde kullanıldığına dikkat edin. Bu farkındalık, iletişiminizi daha etkili hale getirecektir!

Özetle, iletişimde dilin farklı işlevleri vardır ve duruma göre bunları farklı amaçlarla kullanırız. İletişim kurarken amacımıza göre doğru işlevi seçmek, mesajımızın doğru anlaşılmasını sağlar.