11. Sınıf Edebiyat | 2. Ünite: Hikaye ve Öykü Detayları

Hikaye Nedir ve Yapı Unsurları

Hikaye, yaşanmış veya yaşanabilecek olayları kısa ve etkileyici bir şekilde anlatan edebi metinlerdir. Bir hikayeyi anlayabilmek için temel yapı unsurlarını bilmelisiniz.

Hikayenin yapı unsurları arasında olay (kahramanın başından geçen durum), çevre/mekan (olayın geçtiği yer), zaman (genellikle kısa bir dilim), kişiler (olayları yaşayan karakterler) ve dil-anlatım bulunur. Hikayelerde üç farklı bakış açısı kullanılır: Her şeyi bilen tanrısal bakış açısı, olayları yaşayan kahramanın bakış açısı ve sadece gözlemleyen müşahit bakış açısı.

Bunu Bil! Hikaye, roman gibi uzun soluklu değildir. Hikaye kısa bir zaman diliminde geçer ve genellikle -miş'li veya -di'li geçmiş zamanla anlatılır.

Hikaye planı üç temel bölümden oluşur: Serim (giriş bölümü, çevre ve kişilerin tanıtımı), düğüm (olayların geliştiği en geniş bölüm) ve çözüm (sonuç bölümü). Bu yapıyı iyi anlamak, hem hikaye okurken hem de yazarken size büyük kolaylık sağlayacaktır.

Hikaye Türünün Özellikleri ve Türleri

Hikaye türünün kendine özgü birçok özelliği vardır. Hikayelerde olmuş ya da olma ihtimali olan olaylar anlatılır ve kahraman sayısı sınırlıdır. Mekan ve zaman betimlemeleri kısa tutulur. Hemen her konuda hikaye yazılabilir ve dil genellikle sadedir.

Türk edebiyatında hikaye türleri tarihsel gelişimine göre farklılık gösterir:

1. Meddah Hikayeleri: Tek kişinin halkı eğlendirmek veya ders vermek amacıyla anlattığı hikayelerdir.

2. Dede Korkut Hikayeleri: 11. yüzyılda Müslüman Oğuz boylarının yaşamlarını, mücadelelerini anlatan, destandan halk hikayeciliğine geçiş eserleridir.

3. Halk Hikayeleri: 16. yüzyıldan itibaren aşıklar tarafından nazım-nesir karışık anlatılan, nesilden nesile sözlü aktarılan hikayelerdir.

4. Çağdaş Hikaye Türleri:

   • Olay Hikayesi (Klasik/Maupassant tarzı): Olayların serim-düğüm-çözüm sırasıyla anlatıldığı, Ömer Seyfettin gibi yazarların kullandığı türdür.
   • Durum Hikayesi (Çehov tarzı): Günlük hayattan bir kesit sunan, Sait Faik Abasıyanık gibi yazarların tercih ettiği türdür.
   • Modern Hikaye (Ben Merkezli): Kahramanın iç dünyasını ve hayal alemini yansıtan, Haldun Taner'in öncülük ettiği türdür.
   • Küçürek Hikaye: Çok kısa, bazen tek cümlelik, yoğun anlatımlı öykülerdir. Ferit Edgü bu türün önemli temsilcisidir.

Önemli! Hikaye türünü anlamak, okuduğunuz metinleri daha iyi çözümlemenize ve sınav sorularını doğru yanıtlamanıza yardımcı olur.

Çağdaş Hikaye ve Dünya Edebiyatında Hikaye

Çağdaş hikaye türünün alt kategorileri, hikaye okurken karşınıza çıkacak farklı anlatım biçimlerini anlamanızı sağlar. Bu bilgiler sınavlarda sıkça sorulur!

Olay Öyküsü (Maupassant Tarzı): Olaylar zinciri, kişi, zaman ve yer öğesine bağlıdır. Serim-düğüm-çözüm sırası vardır. Batıda Guy de Maupassant, Türkiye'de Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay bu türün önemli temsilcileridir.

Durum Öyküsü (Çehov Tarzı): Günlük hayattan bir kesit sunar. Kişisel ve sosyal düşünceler, duygu ve hayaller ön plana çıkar. Batıda Anton Çehov, Türkiye'de Sait Faik Abasıyanık ve Memduh Şevket Esendal bu türün temsilcileridir.

Ben Merkezci/Modern Öykü: Kahramanın iç dünyasını ve hayallerini yansıtır. Bireysel bunalımlara odaklanır. Franz Kafka'nın öncülüğünü yaptığı bu türün Türk edebiyatındaki temsilcisi Haldun Taner'dir.

Küçürek Öykü: Minimal öykü olarak da bilinen, bir cümleye kadar küçültülmüş yoğun hikaye türüdür. Türk edebiyatında Ferit Edgü, Hulki Aktunç temsilcileridir.

İlginç Not: Ferit Edgü'nün "Kaç kardeştik bilmiyorum. En küçükleri bendim ve henüz saymayı bilmiyordum. Öğrendiğimde ise hepimiz dağılmıştık." şeklindeki iki cümlelik hikayesi, küçürek öykünün etkileyici bir örneğidir.

Dünya edebiyatında ise hikaye türünün temelleri Rönesans sonrasında Giovanni Boccaccio'nun "Decameron Öyküleri" ile atılmıştır. Guy de Maupassant, Anton Çehov ve Franz Kafka ise kendi tarzlarını oluşturarak dünya hikayeciliğini şekillendirmişlerdir.

Türk Edebiyatında Hikaye ve 1923-1940 Dönemi

Türk edebiyatında Batılı anlamdaki ilk hikayeler Tanzimat Dönemi'nde 1870'lerden sonra yazılmaya başlanmıştır. İlk hikaye denemesi Emin Nihat'ın "Müsameretname"sidir. İlk öykü örnekleri ise Ahmet Mithat Efendi'nin "Letaif-i Rivayat" $1880-1890$ ve Sami Paşazade Sezai'nin "Küçük Şeyler" adlı eserleridir.

Türk hikayeciliğinde Ömer Seyfettin Milli Edebiyat akımıyla yeni bir çığır açmış, Cumhuriyet Dönemi'nde ise Sait Faik Abasıyanık farklı bir hikaye dünyası kurmuştur.

1923-1940 Arası Cumhuriyet Dönemi Hikayesi:

Bu dönemde hikaye türü büyük gelişme göstermiştir. Cumhuriyet'in ilanıyla başlayan bu dönemde Milli Edebiyat sanatçıları da eser vermeye devam etmiştir. Önemli özellikleri:

• Gözlemci gerçekçiliğe dayalı hikayeler yazılmıştır
• Olay hikayesi yerini durum hikayesine bırakmaya başlamıştır
• Konuşma dili ile yazı dili arasındaki fark azalmıştır
• Anadolu'ya yöneliş hız kazanmıştır
• Halkın dertleri, problemleri işlenmiştir
• Anadolu efsaneleri, masalları ve mitolojiden yararlanılmıştır
• Gerçekçilik akımı ön plana çıkmıştır
• Toplumsal konular, Cumhuriyet devrimleri, kadın-erkek, patron-işçi çatışması gibi temalar işlenmiştir

Dönemin Önemli Hikayeleri: Reşat Nuri Güntekin'in "Leyla ile Mecnun", Fahri Celalettin Göktulga'nın "Talak-ı Selase", Memduh Şevket Esendal'ın "Otlakçı", Sabahattin Ali'nin "Ses", Sait Faik Abasıyanık'ın "Son Kuşlar" gibi eserleri bu dönemin önemli hikayeleridir.

1940-1960 Arası Cumhuriyet Dönemi Hikayesi

1940-1960 dönemi, Milli Mücadele ve Cumhuriyet devrimlerinin hemen sonrasındaki yıllardır. Bu dönemde hem olay hem durum hikayeleri yazılmıştır. Modern hikaye 1950'lerden sonra edebiyatımızda yer edinmiş ve yaygınlaşmıştır.

Bu dönemde farklı edebi akımların (romantizm, realizm, natüralizm) etkisiyle farklı eğilimler ortaya çıkmıştır:

1. Milli-Dini Duyarlılığı Yansıtan Hikayeler:

• Milli Edebiyat dönemi sanatçılarından etkilenmişlerdir
• Türk mitolojisi ve destanlarından beslenmiştir
• Genellikle olay hikayesi (Maupassant) tarzı tercih edilmiştir
• Sosyal-kültürel özellikler üzerinde durulmuştur
• Milli mücadele, Cumhuriyet'in kazanımları ve Türk tarihinin milli değerleri işlenmiştir
• Din olgusu ön plana çıkarılmıştır
• Klasik hikaye planına uygun yazılmıştır
• "Sanat toplum içindir" anlayışı benimsenmiştir

Dönemin Temsilcileri: Hüseyin Nihat Atsız, Mustafa Necati Sepetçioğlu, Rasim Özdenören, Emine Işınsu, Samiha Ayverdi, Sevinç Çokum gibi yazarların "Dönüş", "Menekşeler Ölmemeli", "Gül Yetiştiren Adam" gibi hikayeleri bu anlayışla yazılmıştır.

Bu dönem hikayeleri, özellikle milli ve dini değerleri ön plana çıkaran içerikleriyle, toplumsal kimlik oluşumuna katkıda bulunmuştur. Yazarlar genellikle açık, anlaşılır bir dil kullanmış ve Türkçenin edebi yeterliliğini vurgulamaya çalışmışlardır.

Toplumcu Gerçekçi Hikaye Anlayışı

Toplumcu gerçekçilik (sosyal realizm), toplumcu dünya görüşüne dayanan bir edebiyat akımıdır. Bu akım, toplumu sosyal sınıflar arasında gerçekleşen çatışma alanı olarak değerlendirir.

Toplumcu Gerçekçi Hikayelerin Özellikleri:

• Amacı, sınıfsal çatışmayı ve toplumsal sorunları yansıtmak ve çözüm yollarını göstermektir
• Büyük şehirlere göçün yarattığı problemler ve sosyalizm üzerinde durulmuştur
• Siyasi ideolojiler ön plandadır
• Realizm ve natüralizm etkileri görülür
• Anadolu coğrafyası ve insanı ele alınır
• Ağa-köylü, öğretmen-imam, zengin-fakir, halk-yönetici, güçlü-güçsüz çatışmaları işlenir
• Yazar okuyucuyu kendi doğrultusunda yönlendirmek ister
• "Sanat toplum içindir" ilkesine bağlıdır
• Edebiyata eğitici bir işlev yüklenir

İpucu: Toplumcu gerçekçi hikayelerde toplumsal çatışmalar ve sınıf mücadelesi vurgulanır. Bu tür sorular sınavlarda çıkabilir!

Temsilcileri: Sabahattin Ali, Sadri Ertem, Samim Kocagöz, Kemal Bilbaşar, Orhan Kemal, Kemal Tahir, Yaşar Kemal, Fakir Baykurt, Aziz Nesin, Rıfat Ilgaz.

Örnek Hikayeler: "Kan", "Ses", "Yeni Dünya" (Sabahattin Ali), "Ekmek Kavgası", "72. Koğuş" (Orhan Kemal), "Sarı Sıcak" (Yaşar Kemal), "İrgatlıktan Öfkesi" (Kemal Bilbaşar), "Sam Amca" (Samim Kocagöz).

Bu akıma mensup yazarlar genellikle halkı aydınlatmak düşüncesiyle yazmışlar ve bazı yazarlar belirli bölgeleri özellikle konu edinmişlerdir. Eserlerinde köylü ağızlarına oldukça fazla yer vermişlerdir.

Bireyin İç Dünyasını Esas Alan Hikayeler

Bazı yazarlar, bireyi sosyal yönüyle değil, psikolojik (ruhsal) yönüyle ele almayı tercih etmişlerdir. Bu yazarlar, insanın topluma yabancılaşmasının nedenlerini sosyo-ekonomik unsurlarda değil, bireyin iç dünyasında aramışlardır.

Özellikleri:

• Çehov tarzı hikayeler yazılmıştır
• Birey kavramından yola çıkarak bireysel çözümlemeler yapılmıştır
• Bireyin bunalımı, sıkıntısı, yabancılaşması ve yalnızlıkları ele alınmıştır
• Psikoloji ve psikiyatriden faydalanılmış, ruh tahlillerine yer verilmiştir
• Ruhî bunalım, yabancılaşma, yalnızlık, kendini sorgulama, bilinçaltı, kozmik alem gibi konular işlenmiştir
• İç konuşma, bilinç akışı gibi teknikler kullanılmıştır
• "Sanat için sanat" ilkesine bağlı kalınmıştır
• Merak unsuru geri plandadır, daha çok ruh tahlilleri yer alır
• Hikayelerde sosyal yarar beklenmemiştir

Dikkat! Bu tür hikayelerde olay örgüsü değil, kahramanların iç dünyası ve psikolojik çözümlemeleri ön plandadır.

Temsilcileri: Peyami Safa, Ahmet Hamdi Tanpınar, Tarık Buğra, Samiha Ayverdi, Mustafa Kutlu, Abdulhak Şinasi Hisar, Halikarnas Balıkçısı.

Örnek Hikayeler: "Ortadaki Adam", "Gönül İşi", "Yokuşa Akan Sular" (Mustafa Kutlu), "Abdullah Efendi'nin Rüyaları", "Yaz Yağmuru" (A.H. Tanpınar), "Oğlumuz", "Yarın Diye Bir Şey Yoktur" (Tarık Buğra), "Ege Kıyılarından" (Halikarnas Balıkçısı), "İstanbul Hikayeleri" (Peyami Safa).

Bu yazarlar, bireyin iç dünyasını ve psikolojisini derinlemesine inceleyerek, insanın karmaşık yapısını ortaya koymaya çalışmışlardır.

Modernist Hikayeler

Modernizm, geleneksel olanı yeni olana tabi kılma tavrı, yerleşik ve alışılmış olanı yeni ortaya çıkana uydurma eğilimidir. Modernist yazarlar, gerçeklerin göründükleri gibi olmadığı ve yerleşik kurallara isyan düşüncesini savunurlar.

Modernist Hikayelerin Özellikleri:

• İnsan, karmaşık bir varlık olarak sunulur
• Bireysellik ve bireyin kozmik yalnızlığı anlatılır
• Bireysel ve toplumsal huzursuzluk işlenir
• İnsanın geleneklere isyanı ve toplumdan kaçışı ele alınır
• Kronolojik zaman kullanılmaz, geriye dönüşlerle anlatım yapılır
• Olay örgüsü ve mekan geri planda kalır
• "Bilinç akışı" tekniği kullanılır
• Kişilerin psikolojik özellikleri ön plandadır
• Anlatımda geleneksel yapı reddedilir
• Dil ve anlatımda şiirsel bir söyleyiş amaçlanır
• Alegorik (simgesel) anlatım görülür

Önemli! Modernist hikayeler, klasik hikayelerdeki kronolojik zaman anlayışını reddeder ve "bilinç akışı" tekniğini sıkça kullanır. Bu özellik, sınavlarda ayırt edici özellik olarak sorulabilir.

Temsilcileri: Bilge Karasu, Yusuf Atılgan, Orhan Pamuk, Füruzan, Oğuz Atay, Rasim Özdenören, Adalet Ağaoğlu, Vüs'at O. Bener, Ferit Edgü, Nezihe Meriç, Elif Şafak.

Örnek Hikayeler: "Korkuyu Beklerken" (O. Atay), "Yüksek Gerilim", "Sessizliğin İlk Sesi" (A. Ağaoğlu), "Troya'da Ölüm Vardı" (B. Karasu), "Bozbulank", "Topal Koşma" (N. Meriç), "Kaçkınlar", "Bir Gemide" (F. Edgü).

Bu hikayeler, geleneksel anlatım tekniklerinden farklı olarak, birey bilincini ve bilinçaltını ön plana çıkararak, modern insanın karmaşık iç dünyasını yansıtmayı amaçlar.

Modernist Hikayenin Dünya ve Türk Edebiyatındaki Yeri

Modernist hikaye, gerçeklerin göründükleri gibi olmadığını ve yerleşik kurallara isyanı savunan bir anlayıştır. Franz Kafka, Albert Camus ve J.P. Sartre gibi yazarların temsil ettiği varoluşçuluktan etkilenir.

Modernist edebiyat, "bunalım edebiyatı" olarak da adlandırılır. Bu tür eserlerde insan karmaşık bir varlık olarak sunulur ve bireyin kozmik yalnızlığı anlatılır. Toplumdan kaçış, geleneklere isyan ve bireysel bunalımlar derinlemesine işlenir.

Modernist Hikayenin Özellikleri:

• Gerçeklik karşısında kuşkucu ve tedirgin, içe dönük, yabancılaşmış birey
• Kronolojik zaman yerine bilinç akışıyla kesintili anlatım
• Olay örgüsü ve mekanın geri planda kalması
• Psikolojik özelliklerin ön planda olması
• Anlatımda simgesel (alegorik) dil kullanımı
• Geleneksel anlatım tekniklerinin dışına çıkılması
• Şiirsel bir söyleyişin amaçlanması

Bunu Unutma! Modernist hikayede geleneksel "olay, karakter, çevre" unsurları yerine "simge, imge ve bakış açısı" gibi ögeler ön plana çıkar.

Batı Edebiyatındaki Temsilcileri: James Joyce, Robert Musil, Virginia Woolf, Henry James, Marcel Proust

Türk Edebiyatındaki Modernist Sanatçılar: Bilge Karasu, Yusuf Atılgan, Orhan Pamuk, Füruzan, Oğuz Atay, Rasim Özdenören, Adalet Ağaoğlu, Vüs'at O. Bener, Ferit Edgü, Nezihe Meriç, Elif Şafak

Örnek Hikayeler: "Korkuyu Beklerken" (O. Atay), "Yüksek Gerilim" (A. Ağaoğlu), "Troya'da Ölüm Vardı" (B. Karasu), "Bozbulank" (N. Meriç), "Kaçkınlar", "Bir Gemide" (F. Edgü)

Modernist hikaye, geleneksel anlatımdan kopuşu ve modern insanın iç dünyasını tüm karmaşıklığıyla yansıtmayı amaçlar.