Hikâye (Öykü) Nedir?

Hikâye, yaşanmış veya yaşanabilecek olayları etkileyici bir şekilde anlatan kısa yazılardır. İnsan yaşamının bir bölümünü yer ve zaman kavramına bağlayarak sunar. İyi bir hikâyede mutlaka bir olay veya durum olmalı, bu da karakterlere, belirli bir mekâna ve zamana bağlanmalıdır.

Hikâyenin yapı unsurları olay örgüsü, kişiler, mekân ve zamandır. Edebî metinlerdeki gerçekliğin doğal gerçeklikten farkı, kurmaca olmasıdır. Her hikâye genellikle serim, düğüm ve çözüm aşamalarından oluşur. Hikâyelerde çoğunlukla bir çatışma bulunur - bu çatışma karakterler arasında olabileceği gibi, karakterin kendi içinde de (iç çatışma) yaşanabilir.

Anlatıcı, hikâyeyi aktaran kişidir ve üç farklı bakış açısı kullanabilir: Kahraman anlatıcı (olayları yaşayan kişi anlatır), gözlemci anlatıcı (olayları dışarıdan gözlemleyen biri anlatır) ve ilahi anlatıcı (her şeyi bilen, karakterlerin zihinlerine bile girebilen anlatıcı).

Not: Hikâyelerde kullanılan anlatım tekniklerini bilmek, metni daha iyi anlamana yardımcı olur. Gösterme tekniği, bilinç akışı, iç monolog, iç çözümleme ve diyalog en yaygın tekniklerdir.

Hikâye temelde iki türe ayrılır: Durum (kesit) hikâyesi ve olay hikâyesi. Durum hikâyesi, bir olaydan çok günlük yaşamın herhangi bir kesitini ele alır, serim-düğüm-çözüm planı yoktur ve belli bir sonuca ulaşmaz. Duygu ve hayallere öncelik verilir. Anton Çehov'un geliştirdiği bu tarzın Türk edebiyatındaki en güçlü temsilcileri Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal ve Tarık Buğra'dır.

Hikâye Türleri ve Gelişimi

Olay hikâyesi (Maupassant tarzı), klasik hikâye anlayışıyla yazılır. Bu hikâyelerde olaylar zinciri kişi, zaman ve yer öğelerine bağlıdır. Olaylar serim, düğüm, çözüm sırasına uygun anlatılır ve mantıklı bir zaman akışı vardır. Bu tekniği geliştiren Guy de Maupassant'dan dolayı bu adı alır. Türk edebiyatında bu tarzın en büyük temsilcisi Ömer Seyfettin'dir.

Dünya edebiyatında hikâye türünün ilk örneği İtalyan yazar Boccaccio'nun Decameron Hikâyeleri kabul edilir. Türk edebiyatında ise destan, masal, halk hikâyesi ve mesneviler hikâyeciliğimizin ilk örnekleridir. Batılı anlamda ilk hikâye örnekleri Tanzimat Dönemi'nde görülmeye başlanmıştır.

Edebiyatımızdaki ilk yerli hikâye Ahmet Mithat Efendi'nin yazdığı Letâif-i Rivâyât ve Kıssadan Hisse'dir (1870). Batılı anlamda ilk hikâye ise Sami Paşazade Sezai'nin Küçük Şeyler adlı eseridir.

Hikâye Okurken: Hikâyenin türünü belirlemek için olay mi, durum mu anlatıldığına dikkat et. Olay hikâyelerinde bir başlangıç, gelişme ve sonuç varken, durum hikâyelerinde daha çok anlık kesitler ve duygular öne çıkar.

1923-1940 Cumhuriyet Dönemi'nde hikâye bağımsız bir tür haline gelmiştir. Bu dönemde gözleme dayalı gerçekçilik ön plandadır. Bazı yazarlar toplumsal konuları ve Cumhuriyet devrimlerini işlerken, bazıları da bireyin iç dünyasını ele almıştır. Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Halide Edip Adıvar, Reşat Nuri Güntekin, Sait Faik Abasıyanık ve Sabahattin Ali gibi isimler bu dönemde hikâye türünde önemli eserler vermiştir. "Sanat toplum içindir" anlayışı ağırlıktadır ve sade bir dil kullanılmıştır.

1940-1960 Cumhuriyet Dönemi'nde Hikâye

1940-1960 yılları arasında hikâyelerde ele alınan konuların çeşitliliği artmıştır. Bu dönemde yazarlar çoğunlukla gözleme dayanan gerçekçi hikâyeler yazmışlardır. Dünya Savaşları sonrasında Anadolu halkının durumu ve toplumsal sorunlar ağırlık kazanmıştır.

Dönemin hikâyeleri dört ana başlıkta toplanabilir:

1. Toplumcu-Gerçekçi Hikâyeler: Toplumdaki sorunlar dile getirilmiştir. Modernlik, bilim, eğitim gibi kavramların karşısına cehalet, hurafe, gelenekçilik konulmuştur. Sınıfsal farklar eleştirilmiş, köylü-şehirli, zengin-fakir çatışmalarına yer verilmiştir. Sabahattin Ali, Orhan Kemal, Yaşar Kemal, Fakir Baykurt gibi yazarlar bu tarzda eserler vermiştir.

2. Milli ve Dini Duyarlılıkları Yansıtan Hikâyeler: Anadolu, milli duygular ve Türk tarihi işlenmiştir. Olay hikâyesi tekniğiyle yazılan bu eserlerde merak unsuru yüksektir. Din olgusu öne çıkarılmış, iç huzur ve İslamiyet'in birey üzerindeki olumlu etkileri temalarda görülmüştür. Samiha Ayverdi, Mustafa Necati Sepetçioğlu, Emine Işınsu ve Hüseyin Nihal Atsız bu tarzın temsilcileridir.

Dikkat: 1940-1960 arası hikâyeleri anlamak için dönemin sosyal ve siyasi olaylarını bilmek önemlidir. II. Dünya Savaşı sonrası oluşan dünya düzeninin etkileri hikâyelere yansımıştır.

3. Bireyin İç Dünyasını Esas Alan Hikâyeler: "Sanat sanat içindir" anlayışıyla yazılmıştır. İnsanın iç dünyasının derinlikleri, bireyin çatışmaları, kaçışı ve yalnızlaşması işlenmiştir. İç monolog, bilinç akışı gibi teknikler kullanılmış, ruh tahlilleri ön plana çıkarılmıştır. Peyami Safa, Memduh Şevket Esendal, Tarık Buğra ve Ahmet Hamdi Tanpınar gibi yazarlar bu tarzın temsilcileridir.

Modernist (Postmodernist) Hikâye

Modernist hikâye anlayışı özellikle 1980'li yıllardan sonra Türk edebiyatında benimsenmiştir. Batılı, öznel ve felsefi yaklaşımlar ilke edinilmiştir. Dünya edebiyatında Franz Kafka, Albert Camus, Jean Paul Sartre gibi yazarlar bu akımın öncüleri olmuştur.

Modernist hikayelerde politik ve ideolojik konumda olmayan insanların çevreleyen dünyadan nefreti anlatılır. Kuşku, bunalım, yalnızlık temaları öne çıkar, bazen sevinç ve korku duyguları iç içe işlenir. Bu hikayelerde anlatım kapalı ve imgelidir, alegorik anlatımlardan yararlanılır ve karakterlerin gerçek adları çoğunlukla verilmez.

Bilinç akışı ve monolog gibi tekniklerin yaygın kullanıldığı bu hikayelerde fantastik öğeler ön plandadır. Gerçeklik, bilinmeyenler ve hayallerle harmanlanmıştır. Modern toplumun basitliği eleştirel bir şekilde ele alınır ve metinlerde kasıtlı bir anlaşılmazlık yaratılır.

Modernist hikayelerde belirgin zaman dilimleri yoktur, öznel bir zaman anlayışı hakimdir. Olaylar belirli bir mekâna bağlı değildir ve mekânlar arası mantıksal geçişler bulunmaz. Gerçek ile hayal iç içe geçmiştir.

Modernist hikâyeleri anlamak için: Bu hikâyelerde anlam aramaktan çok, metnin duygusunu ve atmosferini hissetmeye çalış. Her şeyin bir mantık çerçevesinde açıklanması gerekmez.

Nezihe Meriç, Bilge Karasu, Yusuf Atılgan, Oğuz Atay, Ferit Edgü, Adalet Ağaoğlu, Haldun Taner, Leyla Erbil ve Orhan Pamuk modernist hikâye yazarları arasında sayılabilir. Bu yazarların eserleri, alışılmışın dışına çıkan kurguları, dil oyunları ve deneysel anlatım teknikleriyle geleneksel hikâye anlayışından farklılaşır.