Hikaye ve Türk Edebiyatındaki Gelişimi

Hikaye, olmuş veya olabilecek bir olayı veya durumu anlatan kısa edebi türdür. Romandan farkı, daha az kişiye yer vermesi (tip) ve ayrıntılara girmeden tek bir olayı konu edinmesidir.

Dünya edebiyatında hikayelerin öncüsü Boccacio'nun "Decameron" adlı eseridir. Türk edebiyatında ise ilk hikaye örneği Ahmet Mithat Efendi'nin "Letaif-i Rivayat"ıdır. 1871'de Emin Nihat Bey'in "Müsameretname"si ilk hikaye denemesi olarak kabul edilirken, Batılı tarzda ilk örnekleri Sami Paşazade Sezai'nin "Küçük Şeyler" adlı eseriyle görmekteyiz.

Hikaye türünün iki temel çeşidi vardır: Maupassant (Olay) Tarzı ve Çehov $Durum/Kesit$ Tarzı.

Maupassant Tarzı Hikaye'de serim, düğüm, çözüm planı kullanılır. Bir olay anlatılır, okuyucuda heyecan yaratılır ve kişi-çevre tasvirleri önemlidir. Geriye dönüş, özetleme ve diyalog teknikleri kullanılır. Bu tarzın Türk edebiyatındaki önemli temsilcileri Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Sabahattin Ali ve Reşat Nuri Güntekin'dir.

💡 Bir hikaye okurken serim-düğüm-çözüm planı görüyorsan, büyük ihtimalle Maupassant tarzı bir hikayeyle karşı karşıyasın demektir!

Çehov Tarzı Hikaye'de ise bir olay yerine günlük hayattan bir kesit ele alınır. Serim, düğüm ve çözüm planı bulunmaz. Kahramanların iç dünyalarının tahlillerine önem verilir ve hikaye belli bir sonuca bağlanmaz. Bilinç akışı, iç konuşma, iç çözümleme gibi teknikler kullanılır. Türk edebiyatında bu tarzın temsilcileri Memduh Şevket Esendal, Sait Faik Abasıyanık, Oktay Akbal ve Tarık Buğra'dır.

Hikayede Bakış Açısı ve Anlatım Teknikleri

Bir hikayeyi okurken yazarın nasıl bir gözle olayları aktardığını anlamak önemlidir. Hikayeler dört farklı bakış açısıyla yazılabilir:

Hakim (Tanrısal) Bakış Açısı: Anlatıcı her şeyi bilir, karakterlerin iç dünyalarını okuyabilir ve her yerde olabilir. Karakterlerin düşüncelerini, geçmişlerini ve geleceklerini bilir.

Kahraman (Ben) Bakış Açısı: Hikaye birinci şahıs ağzından anlatılır. Anlatıcı, anlattığı olayların bizzat içindedir ve yalnızca kendi bildiklerini aktarabilir.

Gözlemci (Müşahit) Bakış Açısı: Anlatıcı bir kamera gibi tarafsız kalarak sadece gördüklerini anlatır. Karakterlerin iç dünyalarına giremez.

Çoğul Bakış Açısı: Hikaye birden fazla anlatıcının anlatımıyla oluşur, böylece olaylara farklı açılardan bakılır.

Hikaye yazarları çeşitli anlatım tekniklerinden yararlanırlar:

Diyalog: İki veya daha fazla kişi arasındaki konuşmalar. Özellikle olay hikayesinde ve toplumcu gerçekçi hikayelerde çok kullanılır.

Bilinç Akışı: Kahramanın zihninden geçenlerin kuralsız ve düzensiz aktarılması. Çoğunlukla durum hikayesinde kullanılır ve bireyin iç dünyasını yansıtır.

💡 Bilinç akışı tekniğini tanımak kolaydır: Cümleler kuralsız, noktalama işaretleri eksik ve düşünceler arasında mantıksal bağlantı zayıftır.

İç Konuşma: Kahramanın kendi kendine, karşısında biri varmış gibi içinden konuşmasıdır. Durum hikayesinde sık kullanılır.

İç Çözümleme: Kahramanların duygularını, düşüncelerini anlatıcının aktarmasıdır. İç monologdan farkı, anlatıcının araya girmesidir.

Geriye Dönüş: Anlatıcının geçmişe giderek olayları hatırlatması.

Özetleme: Geniş bir zaman dilimini hızla anlatma tekniği.

1923-1940 Arası Türk Hikayesi

Cumhuriyet'in ilanından sonraki bu dönem hikaye anlayışı, yeni kurulan devletin ideolojisi etrafında şekillenmiştir. Yazarlar eserlerinde Cumhuriyet ilkelerini destekleyici bir tutum sergilemişlerdir.

Bu dönemde dar mekanlardan topluma açılma, Anadolu ve Milli Mücadele temaları ön plana çıkmıştır. Yeni rejimin "Mektepten Memlekete" anlayışı hikayelere yansımıştır. Ömer Seyfettin, Sabahattin Ali ve Reşat Nuri Güntekin gibi yazarlarla olay hikayesi; Memduh Şevket Esendal ve Sait Faik Abasıyanık ile durum hikayesi gelişmiştir.

Dönemin önemli hikaye yazarları şunlardır:

Memduh Şevket Esendal (1884-1952): Çehov tarzı hikayeciliğin Türk edebiyatındaki öncüsüdür. Sade bir konuşma diliyle yazdığı hikayelerinde aile kurumu gibi konulara yoğunlaşmıştır. Eserleri: "Otlakçı", "Mendil Altında", "Temiz Sevgiler".

Sait Faik Abasıyanık (1906-1954): Hikayede kendine özgü bir tarz geliştirmiştir. İlk eserlerinde toplumcu gerçekçi yaklaşımla olay hikayeleri yazan Sait Faik, "Sarnıç" ve "Şahmerdan"dan itibaren durum hikayeciliğine geçmiş, bireyin iç dünyasına yönelmiştir. "Alemdağ'da Var Bir Yılan" ile sürrealist hikaye tarzını denemiştir. "Bir insanı sevmekle başlar her şey" anlayışıyla hümanist bir tutum sergilemiştir.

💡 Sait Faik'in hikaye serüveni, Türk edebiyatının geçirdiği dönüşümü göstermesi açısından çok önemlidir: Olay hikayeciliğinden durum hikayeciliğine, toplumcu gerçekçilikten bireysel temaların işlendiği sürrealizme uzanan bir yolculuk!

Reşat Nuri Güntekin (1889-1956): Realist bir yazardır. Anadolu insanını ve hayatını hikayelerine taşımış, yerlilik kavramını öne çıkarmıştır. Diyalog tekniğinden yararlanarak olay hikayeleri yazmış, eserlerinde mizaha yer vermiştir. Eserleri: "Tanrı Misafiri", "Sönmüş Yıldızlar".

Sadri Ertem (1898-1943): Toplumcu gerçekçiliğin Türk edebiyatındaki öncüsüdür. Hikayelerinde mizah unsurları bulunur.

Sabahattin Ali (1907-1948): Toplumcu gerçekçi akımın önemli temsilcisidir. Temiz, sağlam ve süssüz bir dil kullanmıştır. Eserleri: "Değirmen", "Kağnı", "Ses", "Yeni Dünya", "Sırça Köşk".

1940-1960 Arası Türk Hikayesi: Toplumcu Gerçekçi Akım

1940-1960 döneminde Türk hikayeciliğinde en belirgin akım, toplumcu gerçekçiliktir. Bu akım, Marksist düşüncenin edebi yansıması olarak sosyal adaleti vurgulamıştır. Yazarlar sade, açık bir dil kullanmış, konuşma dilinin olanaklarından yararlanmıştır.

Toplumcu gerçekçi hikayelerde konular genellikle toplumun alt kesimlerinden - işçilerin, köylülerin, emekçilerin yaşantılarından seçilmiştir. Yazarlar çoğunlukla kendi gözlemleri ve tecrübeleri doğrultusunda yazmışlardır. Biçimden çok içeriğe önem verilmiş, olay hikayesi yapısı benimsenmiş ve diyaloglar yoğun şekilde kullanılmıştır.

Dönemin önemli toplumcu gerçekçi hikaye yazarları:

Orhan Kemal (1914-1970): Asıl adı Mehmet Raşit Öğütçü'dür. Hikayelerinde ekmeğini kazanma mücadelesi veren insanları anlatmıştır. Eserleri: "Ekmek Kavgası", "Çamaşırcının Kızı".

Kemal Tahir (1910-1974): Köy merkezli toplumsal sorunları ele almış, özellikle İç Anadolu insanının hayatını yansıtmıştır. Hikayelerinde temel sorun olarak ahlakı işlemiştir. Eseri: "Göl İnsanları".

Samim Kocagöz (1916-1993): Eserlerinin konularını Ege Bölgesi'nden, genellikle Söke çevresinden almıştır. Eserleri: "Telli Kavak", "Sam Amca".

💡 Toplumcu gerçekçi yazarlar eserlerinde genellikle bölgesel farklılıklar gösterirler: Orhan Kemal Çukurova'yı, Kemal Tahir İç Anadolu'yu, Samim Kocagöz ise Ege Bölgesi'ni anlatmayı tercih etmiştir.

Haldun Taner (1915-1986): Toplumcu gerçekçilik ile bireyin iç dünyasını harmanlamış, mizahi bir üslup kullanmıştır. Eserleri: "Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu", "Yaşasın Demokrasi".

Aziz Nesin (1916-1995): Mizahi hikaye türünün en popüler temsilcisidir. "Çağımızın Nasrettin Hoca'sı" olarak kabul edilir. Eserleri: "Fil Hamdi", "Damda Deli Var".

Necati Cumalı (1921-2001): Urfa ve çevresine ait gözlemlerini eserlerine yansıtmıştır. Eseri: "Susuz Yaz".

Fakir Baykurt (1929-1999): Köy Enstitüsü çıkışlı yazarlardandır. Eserleri: "Çilli", "Gece Vardiyası".

Bireyin İç Dünyasını Esas Alan ve Modernist Hikaye

Bireyin İç Dünyasını Esas Alan Hikaye akımında yazarlar, Çehov tarzı durum hikayelerine yönelmiştir. Dil şiirsel ve yoğundur. Yabancılaşma, ruhi bunalımlar, yalnızlık, kendini sorgulama gibi temalar işlenmiştir. Bilinç akımı, iç konuşma ve iç monolog teknikleri sıkça kullanılmıştır.

Bu akımın önemli temsilcileri:

Ahmet Hamdi Tanpınar (1901-1962): Hikayelerinde bilinçaltına ve rüyalara geniş yer vermiştir. Kadın, rüya, zaman, musiki temaları üzerinde durmuştur. Hikayelerini çağrışımlar, alegori ve sembollerle zenginleştirmiştir. Eserleri: "Abdullah Efendi'nin Rüyaları", "Yaz Yağmuru".

Tarık Buğra (1918-1994): Anadolu, Anadolu insanı ve Atatürk inkılaplarını konu edinmiştir. Hikayelerinde huzursuz, sıkıntılı ve yalnız insanlar çoğunluktadır. Aşk ve yalnızlık birçok hikayesinin hakim temasıdır. Eserleri: "Oğlumuz", "Yarın Diye Bir Şey Yoktur".

💡 Bireyin iç dünyasını esas alan hikaye yazarları, karakterlerinin ruhsal durumlarını yansıtmada ustadır. Örneğin Tanpınar'ın eserlerinde rüyalar, gerçekliğin sınırlarını aşan kapılar gibidir.

Modernizmi Esas Alan Hikaye akımında ise yazarlar süslü ve sanatlı bir dil kullanmışlar, sözcüklerin çağrışım gücünden yararlanmışlardır. Bireyin toplumla ve diğer insanlarla ilişkileri ele alınmıştır. Efsane, masal ve mitolojiden beslenen kurgular oluşturulmuştur.

Modernist hikayelerde bencillik, yalnızlık, toplumdan kaçış gibi temalar işlenmiştir. Bilinç akışı ve iç monolog teknikleri kullanılmıştır. Somut gerçeklikten ziyade soyut gerçeklik ön plandadır. Kişi, olay ve çevre yerine imge (sınırsız hayal) ve semboller tercih edilmiştir.

Dini ve Milli Duyarlılığı Yansıtan Hikaye akımında ise genellikle Maupassant tarzı hikaye örnekleri verilmiştir. İslami unsurlar ve dini yaşam biçimi eserlere yansıtılmıştır. Açık, sade ve yalın bir dil kullanılmıştır. Olaydan çok duyuşlara odaklanılmış, ayetlere, hadislere, İslam tarihine, kıssalara ve menkıbelere göndermeler yapılmıştır.

Bu akımın önemli temsilcileri arasında Sevinç Çokum, Hüseyin Nihal Atsız, Mustafa Necati Sepetçioğlu ve Bahattin Özkişi bulunmaktadır.

Dini ve Milli Duyarlılığı Yansıtan Hikaye

Türk edebiyatında dini ve milli değerleri merkeze alan hikayeler de önemli bir yer tutar. Bu akımda genellikle Maupassant tarzı (olay ağırlıklı) hikaye örnekleri verilmiştir.

Dini ve milli hikayelerde İslami unsurlar ve dini yaşama biçimi eserlere doğal bir şekilde yansıtılır. Yazarlar açık, sade ve yalın bir dil kullanırlar. Olay örgüsünden çok, karakterlerin duygularına ve iç dünyalarına odaklanılır.

Bu tür hikayelerde ayetlere, hadislere, İslam tarihine, kıssalara ve menkıbelere göndermeler sıkça görülür. Böylece eserler hem edebi hem de dini bir zenginlik kazanır.

💡 Dini ve milli hikayelerde tarih bilgisi, dini referanslar ve geleneksel değerler sıkça karşına çıkabilir. Bu tür eserleri okurken yazarın hangi tarihi olaylara, kıssalara veya İslami referanslara gönderme yaptığını anlamak önemlidir.

Bu akımın önde gelen yazarları şunlardır:

Sevinç Çokum (1943-): Eserlerinde milli ve manevi değerleri vurgular. İstanbul'un sosyal ve kültürel dokusunu yansıtır.

Hüseyin Nihal Atsız (1905-1975): Milliyetçi duyarlılığı ön planda olan bir yazardır. Türk tarihinden konuları işlemiştir.

Mustafa Necati Sepetçioğlu (1932-2006): Milli ve dini duyarlılığı eserlerinde işleyen yazarlardan biridir. Eserleri: "Abdülrezzak Efendi", "Bir Büyülü Dünya Ki", "Menekşeler Ölmemeli".

Bahattin Özkişi (1928-1975): Tasavvufi ögelere ve İslami dünya görüşüne yer verdiği hikayeleriyle tanınır.

Bu yazarlar, Türk kültürünün, tarihinin ve İslam inancının önemli unsurlarını hikayelerinde işleyerek hem edebi hem de kültürel bir miras bırakmışlardır. Eserleri, günümüzde de milli ve manevi değerleri önemseyen okurlar tarafından ilgiyle okunmaktadır.