İslamiyet Öncesi ve Geçiş Dönemi Türk Edebiyatı

İslamiyet öncesi Türk şiirinde şiirler "baksı, ozan, kam, şaman" adı verilen kişiler tarafından söylenmiştir. Bu şiirlerde sade bir dil, hece ölçüsü, dörtlük nazım birimi kullanılmış ve somut bir anlatım benimsenmiştir. Doğa, aşk, yiğitlik ve ölüm gibi konular işlenmiş, Türklerin İslamiyet öncesi yaşayış ve kültürlerini yansıtan eserler ortaya konmuştur.

Geçiş dönemi, İslamiyet öncesi kültür ile İslami kültürün bir arada bulunduğu eserlerle karakterize edilir. Bu dönemde Arapça ve Farsça şekiller kullanılmış, dini-tasavvufi-ahlaki içerikli eserler yazılmıştır. Nazım birimi olarak dörtlük kullanılmış, hem hece hem de aruz ölçüsü tercih edilmiş, didaktik şiirler ön plana çıkmıştır.

Divan-ı Lugati't Türk, Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılan Türkçenin ilk sözlüğüdür. Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin Arapça kadar zengin olduğunu göstermek amacıyla yazılmıştır. Eserde Türklerin dili, edebiyatı ve yaşadığı yerler anlatılmış, Balasogun'u merkez alan bir dünya haritası eklenmiştir.

💡 Hoca Ahmet Yesevi'nin "Divan-ı Hikmet" eseri, dini-tasavvufi konuları işleyen hikmetlerin bir araya getirilmesiyle oluşmuştur. İlahi aşk, peygamber sevgisi ve dinin esasları gibi konular işlenmiş, hem dörtlük ve hece ölçüsü, hem de beyit ve aruz ölçüsü kullanılmıştır.

Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacib tarafından 1069'da yazılmış olup "Kutlu Olma Bilgisi" anlamına gelir. İslamiyet'in kabulünden sonraki Türk edebiyatına ait bilinen ilk yazılı eserdir. Didaktik ve alegorik bir özellik taşıyan bu eser, Türk edebiyatının ilk mesnevi örneğidir. Eserde dört ana karakter bulunur: Hükümdar Kün-Togdı (adaleti), Vezir Ay-Toldı (kutluluğu), Vezirin oğlu Öğdülmiş (aklı) ve Odgurmış (akıbeti) temsil eder.

Atabetü'l Hakayık ise Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılmış "Hakikatlerin Eşiği" anlamına gelen bir ahlak ve öğüt kitabıdır. Aruz ölçüsü kullanılan eserde, düşünceler ayet ve hadislerle desteklenmiştir.

Halk Şiiri ve Divan Edebiyatı

Halk şiiri, halk arasında gelişen sözlü şiir geleneğidir ve sonradan yazıya geçirilmiştir. Bu şiirler halkın duygu ve düşüncelerini sade bir dille aktarır, saz eşliğinde belli bir ezgiyle söylenir. Somut konular işlenir, biçimden çok içeriğe önem verilir, hece ölçüsü ve dörtlük nazım birimi kullanılır, genellikle yarım uyak tercih edilir.

Dini-Tasavvufi Halk şiiri, tekkelerde yetişen dervişlerin aşkla din yaymak için söylediği şiirlerdir. Dini törenlerde ezgiyle söylenen bu şiirlerin en önemli temsilcisi Yunus Emre'dir. Sade bir dil, dörtlük ve hece ölçüsü (7, 8, 11'li) kullanılır. İlahi, nefes, nutuk, devriye ve şathiye gibi nazım türleri vardır.

⚠️ Nazım türleri ve biçimleri karıştırılmamalıdır! Nazım türleri içerik özelliklerine göre, nazım biçimleri ise biçimsel özelliklerine göre sınıflandırılır.

Anonim Halk şiirinde ise mani, türkü, ninni ve ağıt gibi nazım türleri bulunur. Mani, 7'li hece ölçüsüyle yazılan, aaxa şeklinde uyaklanan tek dörtlüktür. Türkü, bir ezgi eşliğinde hece ölçüsüyle söylenen anonim halk edebiyatı ürünüdür. Bentlerle kavuştaklardan oluşur, 7, 8, 11'li hece ölçüsüyle yazılır ve kavuştak, her bent sonunda tekrarlanan bölümdür.

Aşık Tarzı Halk Şiiri, anonim halk şiirine benzer ancak söyleyeni bellidir. Çoğu doğaçlama olarak saz eşliğinde söylenir. İslamiyet'in kabulünden sonra halk arasında gelişen şiirli şiir geleneğidir. Yarım uyak, dörtlük ve hece ölçüsü kullanılır, sade bir dil tercih edilir. Koşma, semai, varsağı ve destan gibi nazım şekilleri vardır.

Divan şiiri ise genellikle eğitimli çevrelere hitap eder. Adını şairlerin şiirlerini topladığı divandan almıştır ve Hoca Dehhani ile başlamıştır. Arap ve Fars edebiyatından etkilenmiştir. Bireysel konuları işler, soyut anlatım kullanır. Sanat sanat içindir anlayışıyla sanatsal bir dil önemsenmiş, parça bütünlüğü ve güzelliği ön plana çıkarılmıştır. Beyit nazım birimi, aruz ölçüsü, tam ve zengin uyak kullanılmış, duygu ve düşünceler "mazmun" adı verilen kıyaslama ve benzetmelerle ifade edilmiştir.

Nazım Türleri ve Biçimleri

Divan edebiyatının nazım türleri arasında tevhit (Allah'ın birliğini anlatma), münacat (Allah'a yakarış), naat (Hz. Muhammed'i övme), mersiye (ölüden duyulan üzüntüyü anlatma), methiye (din ve devlet büyüklerini övme), hicviye (yerme) ve fahriye (şairin kendisini övmesi) bulunur.

Gazel, divan edebiyatının en yaygın nazım şeklidir. Aşk, kadın, şarap temalarını işleyen gazeller 5-15 beyitten oluşur, aruz ölçüsü kullanılır, aa, ba, ca şeklinde uyaklanır. İlk beyit matla, son beyit makta olarak adlandırılır. En güzel beyit ise beyit-ül gazel veya şah beyit olarak bilinir.

Kaside, genellikle din veya devlet büyüklerini övmek için yazılır. 31-99 beyitten oluşur, aruz ölçüsü kullanılır. Kasidenin bölümleri şunlardır: nesip (giriş), girizgah (nesipten methiyeye geçiş), methiye (ana bölüm), tegazzül (gazel söylenen bölüm), fahriye (şairin kendini anlattığı bölüm) ve dua (son bölüm).

💡 Aşık tarzı halk şiirinde koşma, en çok kullanılan nazım şeklidir. 3-5 dörtlükten oluşur, 11'li hece ölçüsü kullanılır ve uyak düzeni abab/cccb/dddb şeklindedir. Son dörtlükte şairin mahlası bulunur.

Aşık tarzı halk şiirinin nazım türleri arasında güzelleme (varlıkların güzel yönlerini anlatma), koçaklama (savaş, yiğitlik konuları), taşlama (bir kişiyi veya durumu yerme, toplumun olumsuz yönlerini eleştirme) ve ağıt (ölenlerin ardından söylenen şiir) yer alır.

Diğer divan şiiri nazım şekilleri arasında şarkı $Türklerin oluşturduğu halk nazım şekli, 3-7 bentten oluşur$, kıta (en az iki beyitten oluşan, yalnız 2. ve 4. dizeleri birbiriyle uyaklı nazım birimi), rubai (tek dörtlük, kendine özgü ölçüsü var), tuyuğ (Türk edebiyatında dörtlük), müstezat (gazelin dizelerine kısa dizeler eklenmiş hali) ve murabba (dört dizelik bentlerden oluşan nazım şekli) bulunur.

Dini-tasavvufi halk şiirinin nazım türleri arasında ilahi (Allah'ı övmek için söylenen şiirler), nefes $Alevi-Bektaşilerce söylenen ilahiler$, nutuk (tarikata yeni girenlere tarikat adabını öğreten şiirler), devriye (insanın Allah'tan gelip Allah'a dönmesini anlatan şiirler) ve şathiye (tasavvuf büyüklerini mizahi bir şekilde eleştiren şiirler) yer alır.