Edebiyatın Tarih ve Din ile İlişkisi

Edebiyat, tarihsel olayları doğrudan aktarmak yerine, onları estetik bir bakış açısıyla yeniden yorumlar. Yani tarih kitaplarında okuduğunuz savaşlar, göçler gibi olaylar, edebiyat eserlerinde yazarın hayal gücü ve yorumuyla harmanlanarak sunulur. Bu da edebiyatla tarih arasındaki en temel farktır.

Edebiyatın dinle ilişkisi de çok kuvvetlidir. Bir toplumun benimsediği din, o toplumun edebiyatına kaçınılmaz olarak yansır. Tıpkı dil gibi, din de kültürün önemli bir parçasıdır ve edebiyat eserlerinde kendine yer bulur.

Türkçenin Tarihî Gelişimi

Türkler, Gök Tanrı inancını benimsedikleri dönemde Şamanizm'le ilgilenmişlerdir. Bu dönemde koşuk, sagu, sav ve destan gibi sözlü ürünler, kam/baksı/şaman adı verilen ozanlar tarafından oluşturulmuştur.

Yazılı dönem ise Orhun Yazıtları (Göktürk Abideleri) ile başlar. Bu yazıtlar, Türkçenin ilk yazılı örnekleridir ve Türk adının geçtiği ilk metinlerdir. 38 harfli Göktürk alfabesiyle yazılmış olan bu yazıtlar, Vezir Tonyukuk, Bilge Kağan ve Kültigin adına dikilen üç taştan oluşur.

Dikkat: Uygur Dönemi'nde yazılan metinlerde askerî üsluptan ziyade dinî üslup ön plandadır. Irk Bitig, Altun Yaruk, Sekiz Yükmek ve Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi gibi eserler, Manihaizm ve Budizm etkisinde yazılmıştır.

Türkçenin Tarihî Gelişimi (Devamı)

Türkler tarih boyunca Göktürk, Uygur, Arap, Kiril ve Latin kökenli alfabeler kullanmıştır. Talas Savaşı'ndan sonra, 10. yüzyılda, Türkler topluluklar halinde İslamiyet'i kabul etmeye başlamışlardır.

11-12. yüzyıllarda yeni kabul edilen İslamiyet'in etkisiyle ortaya çıkan Geçiş Dönemi eserleri Türk edebiyatı için çok önemlidir. Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip), Divân-ı Lugati't Türk (Kaşgarlı Mahmut), Atabetü'l Hakayık (Edip Ahmet Yükneki) ve Divân-ı Hikmet (Ahmet Yesevi) bu dönemin başlıca eserleridir.

İslamiyet etkisindeki Türk edebiyatı iki ana koldan ilerler: Halk edebiyatı ve divan edebiyatı. Halk edebiyatı ise kendi içinde anonim halk edebiyatı, âşık tarzı halk edebiyatı ve dinî-tasavvufi halk edebiyatı olarak üçe ayrılır.

Dikkat: 1839'da ilan edilen Tanzimat Fermanı'yla başlayan Batılılaşma hareketleri sonucunda Türk edebiyatı, Batı etkisinde gelişme göstermeye başlamıştır.

Kutadgu Bilig, Geçiş Dönemi'nin ilk eseridir ve aynı zamanda ilk mesnevi, aruz ölçüsünün kullanıldığı ilk eserdir. Divân-ı Lugati't Türk ise Türk dilinin ilk sözlüğüdür ve Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla Arapça yazılmıştır. Divân-ı Hikmet, Türk edebiyatındaki ilk tasavvufi eserdir.

Dede Korkut Hikâyeleri

Dede Korkut Hikâyeleri, Türk edebiyatının en önemli eserlerinden biridir. Bu hikâyeler, destandan halk hikâyeciliğine geçişi temsil eder. Nazım-nesir karışık bir yapıdadır ve ağırlıklı olarak kahramanlık konuları işlenir.

Oğuz Türklerinin iç mücadelelerini ve düşmanlarıyla yaptıkları savaşları anlatan on iki hikâyeden oluşur. Bu hikâyelerde Dede Korkut, bilge kişi olarak karşımıza çıkar. Hikâyelerin üç nüshası bulunmaktadır: Vatikan, Dresden ve Türkistan nüshaları.

Dede Korkut Hikâyeleri'nde Türk töresi, Türklerin doğayla ilişkisi ve olağanla olağanüstünün birlikteliği dikkat çeken unsurlardır. Örneğin, "Basat'ın Tepegöz'ü Öldürmesi" hikâyesinde, bir çobanın peri kızıyla birlikteliğinden doğan Tepegöz'ün Oğuzlara verdiği zarar ve sonunda Basat tarafından öldürülmesi anlatılır.

Dikkat: Dede Korkut, bu metinlerin yazarı değil, hikâyelerde bilge kişi olarak yer alan bir karakterdir. Son araştırmalarda on üçüncü bir hikâye bulunmuş olsa da, yaygın görüşe göre altısı Oğuzların iç savaşlarını, altısı da dış savaşlarını anlatan toplam on iki hikâyeden oluştuğu kabul edilir.

Hikâyeler, Kitab-ı Dede Korkut Älä Lisan-ı Taife-i Oğuzhan adıyla bilinir. Bu eserlerde Türk kültürünün izlerini, toplumsal değerleri ve kahramanlık anlayışını görmek mümkündür.

Halk Hikâyesi

Halk hikâyeleri, destan geleneğinden doğmuş ve zamanla yerini modern hikâyeye bırakmıştır. Nazım-nesir karışık bir yapıya sahiptir; olaylar nesir (düzyazı), duygular ise nazım (şiir) şeklinde anlatılır.

Genellikle aşk ve kahramanlık temaları işlenir. Halk hikâyeleri çoğunlukla meddahlar ve saz çalan âşıklar tarafından anlatılmıştır. Bu hikâyeler anonimdir, yani söyleyeni belli değildir. Ait oldukları dönemin zihniyetini yansıtırlar ve destanlara kıyasla olağanüstü olaylara daha az yer verirler.

Türk edebiyatında aşk konulu birçok halk hikâyesi vardır: Derdiyok ile Zülfü Siyah, Tahir ile Zühre, Emrah ile Selvihan, Arzu ile Kamber, Aslı ile Kerem, Karacaoğlan ile İsmikan Sultan ve Ferhat ile Şirin bunlardan bazılarıdır. Ayrıca Köroğlu gibi kahramanlık konulu halk hikâyeleri de mevcuttur.

Dikkat: Halk hikâyelerinde olaylar düzyazı, duygular şiirle anlatılır. Örneğin, Kerem ile Aslı hikâyesinde Kerem'in Aslı'yı arayışı düzyazı ile anlatılırken, onun aşk acısını dile getirdiği bölümler şiir şeklinde verilmiştir. Bu hikâyelerde olağanüstülükler sınırlıdır ve sade, anlaşılır bir dil kullanılmıştır.

Halk hikâyelerini okurken, metnin nazım-nesir karışık yapısına, işlenen konuya ve anlatım diline dikkat etmek, bu türün özelliklerini daha iyi kavramanızı sağlayacaktır.