10. Sınıf Edebiyat Konu Özeti - 2. Notlar

İslamiyet Öncesi Türk Şiiri

İslamiyet'ten önce oluşan Türk şiiri sözlü gelenekle yaşamıştır. Henüz yazı yaygın olmadığından, şiirler ağızdan ağıza aktarılmıştır. Bu dönem şiiri genellikle dinî törenlerde doğmuş ve zamanla gelişmiştir.

Eski Türklerde şaman, kam, baksı, ozan gibi adlar alan kişiler törenleri yönetir, kopuz adı verilen sazla şiirlerini söylerdi. Bu kişiler aynı zamanda hem büyücü hem müzisyen hem de hekim olarak görülürdü.

Bu şiirlerde nazım birimi dörtlük, ölçü ise hecedir. Dil tamamen saf ve özgün Türkçedir; yabancı dillerin etkisi yoktur. Şiirlerde genellikle yarım uyak kullanılmıştır.

Türk şiirinin en eski örnekleri koşuk, sagu ve sav olarak üç türde karşımıza çıkar.

Şiirlerde kahramanlık, yiğitlik, savaş, at sevgisi, ölüm ve aşk gibi konular işlenmiştir. İnsan-doğa ilişkisi öne çıkar ve benzetmelerde doğadan yararlanılmıştır.

Koşuk ve Türleri

Koşuk, yiğitlik, aşk, doğa gibi konuların işlendiği, sığır (sürek avı) ve şölen (kurban töreni) gibi törenlerde söylenen şiirlerdir. Bu şiirler lirik, epik ve pastoral özellikler taşır.

Koşuklar genellikle 7'li, 8'li veya 11'li hece ölçüsüyle söylenir. Uyak düzeni "aaab, cccb, dddb..." şeklindedir. Divan edebiyatındaki gazelin, halk edebiyatındaki koşmanın atası sayılabilir.

Koşuklarda üç temel özellik görülür:

• Kendi başına bütünlüğü olan dörtlüklerden oluşurlar
• Dil sade ve yapmacıksız, anlatım içtendir
• Mısra içi ses tekrarlarıyla ritim sağlanır

Koşuk türleri içeriğine göre ayrılabilir:

• Pastoral koşuk: Doğa güzelliklerini anlatır
• Epik koşuk: Kahramanlık ve yiğitlik temalarını işler
• Lirik koşuk: Aşk ve sevgi konularını ele alır

Kaşgarlı Mahmut'un Divanü Lügati't Türk adlı yapıtında koşukların en eski örnekleri bulunmaktadır.

İslamiyet Öncesi Türk Şiirinde Kavrama Testi

İslamiyet öncesi dönemde Türk şiirini belirleyen temel kavramlar şaman, kopuz, sav, koşuk gibi sözlü edebiyat unsurlarıdır. Bu terimler, o dönemin edebiyat geleneğini anlamamız için anahtar niteliğindedir.

Yuğ, Türklerde ölen kişilerin ardından düzenlenen törenlere verilen addır. Şölen ise düğün ve ziyafet törenlerine verilen addır. Bu törenler Türk şiirinin gelişmesinde önemli rol oynamıştır.

Sagu (ağıt), ölen bir kişinin ardından söylenen şiirlerdir. Sav ise günümüzdeki atasözlerinin bir karşılığıdır. Örneğin: "Erdem başı tıl" (Faziletin başı dildir.)

İslamiyet öncesi Türk şiirinde ahenk unsurları önemliydi. Ritim, uyak ve ses tekrarları şiirlerin ezgisel yapısını güçlendiriyordu. Şiirler genellikle 4+3 duraklı hece ölçüsüyle söylenirdi.

İslamiyet öncesi Türk şiirinin sözlü ürünleri, 11. yüzyılda yazılan Divanü Lügati't Türk adlı eserde derlenmiştir.

Kavrama Testi Uygulamaları

İslamiyet öncesi Türk şiirinde uyak ve rediften yararlanılmıştı. Şiirlerde belli durak düzeni vardı ve genellikle 7'li hece ölçüsü kullanılırdı.

"Keldi esin esneyü" (Rüzgâr eserek geldi) dizesiyle başlayan koşuk, doğa tasviri yapması yönüyle pastoral şiir örneğidir. Şiirde dörtlük nazım birimi kullanılmıştır.

İslamiyet öncesi Türk edebiyatı, yabancı dillerden etkilenmemiş, katışıksız bir Türkçe ile oluşturulmuştur. Masal, destan, koşuk, sagu gibi türler bu dönemde gelişmiştir.

Dil bilinci açısından önemli olan bu dönem eserleri, Türkçenin en saf örneklerini içerir. Törenlerde, toplantılarda sözlü olarak yaşatılan bu ürünler, Türk kimliğinin de temel taşları olmuştur.

Şiirlerde genellikle benzetme, kişileştirme gibi sanatlara yer verilmiş, doğa ve yaşam ilişkisi ön plana çıkarılmıştır.

Geçiş Dönemi Eserleri

11-12. yüzyılda İslamiyet'in kabulü sonrası Türk şiirinde yeni bir dönem başladı. Geçiş Dönemi'nin en önemli eseri Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacip tarafından yazılmıştır.

Kutadgu Bilig, Türk edebiyatında aruz vezniyle yazılan ilk eser ve ilk siyasetname örneğidir. Eserde "ideal insan tipinin nasıl olması gerektiği" anlatılır. Hem dörtlük hem de beyitlerden oluşan bir yapısı vardır.

Eserde dört sembolik kişi vardır:

• Kün Togdı: Kanunu/adaleti temsil eder
• Ay Toldı: Saadeti/mutluluğu temsil eder
• Ögdülmiş: Aklı temsil eder
• Odgurmuş: Akıbeti/geleceği temsil eder

Bu kün togdı erdi atı belgülüg
Ajunda çavıkmış kutı belgülüg
(Bu Kün Togdı idi, adı bellidir
Dünyada şöhreti, bahtı bellidir)

Kutadgu Bilig, alegorik söyleyişe sahip didaktik bir metindir. Dili diğer yapıtlara göre daha sadedir, Arapça ve Farsça sözcüklerin etkisi sınırlıdır.

Geçiş Dönemi Eserleri Devam

Geçiş Dönemi'nde, İslamiyet etkisiyle Arapça ve Farsça sözcükler, dinî terimler Türk diline girmeye başlamıştır. Dönem eserleri genellikle öğretici amaçlı yazılmıştır.

Divanü Lügati't Türk, Kaşgarlı Mahmut tarafından Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla kaleme alınmış, Türk illeri, boyları, gelenek ve görenekleri hakkında bilgiler içeren ansiklopedik bir sözlüktür.

Atabetü'l Hakayık, Edip Ahmed Yükneki tarafından 12. yüzyılın ilk yarısında yazılmış manzum bir ahlak kitabıdır. Aruz ölçüsüyle dörtlükler halinde kaleme alınmıştır.

Divan-ı Hikmet, Ahmet Yesevi'nin Türk edebiyatında tasavvuf düşüncesini şiir biçiminde aktaran ilk eserdir. Dinî konuları sade bir dille anlatması yönüyle önemlidir.

Atabetü'l Hakayık'tan: "Bilgiyi daima bilgili arar, bilginin tadını, ey dost, bilgili bilir. Bil ki bilginin kadrini yine bilgi bildirir."

Bu dönemde İslam öncesi Türk şiir geleneği tamamen terk edilmemiş, dörtlük nazım birimi, hece ölçüsü gibi özellikler kullanılmaya devam edilmiştir.

Geçiş Dönemi Eserleri - Kavrama Testleri

Geçiş Dönemi eserlerinde İslamiyet'in etkisi açıkça görülür. Bu dönemde aruz ölçüsü yaygınlaşırken, hece ölçüsüyle yazılan eserler de bulunmaktadır.

Divanü Lügati't Türk, Türk sözlü edebiyatının ilk örneklerini bize ulaştıran en önemli kaynaktır. Kaşgarlı Mahmut, Türk dünyasını gösteren bir harita da ekleyerek eserin değerini artırmıştır.

11. yüzyıldaki "Türkiibasit" adı verilen sadeleşme hareketi, Türkçe sözcüklerle ve aruz ölçüsüyle şiirler yazılabileceğini göstermeyi amaçlıyordu. 15. yüzyılda Aydınlı Visali, 16. yüzyılda Tatavlalı Mahremi ve Edirneli Nazmi bu hareketin temsilcileridir.

Kutadgu Bilig'de yer alan sembolik kişiler şunlardır:

• Kün Togdı (adalet)
• Ay Toldı (mutluluk)
• Ögdülmiş (akıl)
• Odgurmuş (akıbet)

Bu dönemde oluşan eserlerde Karahanlı Türkçesi kullanılmıştır. Eserlerde İslam dini ve tasavvuf görüşleri ön plandadır.

Dinî-Tasavvufi Türk Halk Edebiyatı

Dinî-Tasavvufi Türk Halk Edebiyatı, İslam dininin etkisiyle gelişmiş, tasavvuf düşüncesinin şiirle anlatıldığı bir edebiyattır. Tekke edebiyatı olarak da bilinir.

Yunus Emre bu edebiyatın Anadolu'daki öncüsüdür. Şiirlerinde tasavvuf konusunu ele almış, sade bir dille derin düşünceleri anlatmıştır. "Risaletü'n Nushiyye" adlı mesnevisinde akıldan, imandan, sabırdan söz etmiştir.

Tekke şiiri nazım türleri:

• İlahi: Allah'ı övmek için yazılan şiirler
• Nefes: Bektaşi şairlerinin söylediği tasavvuf şiirleri
• Devriye: Yaradılış döngüsünü konu alan şiirler
• Şathiye: İnançlardan alay eder gibi söz eden şiirler
• Nutuk: Tarikat adabını öğreten şiirler

Tasavvuf düşüncesinin temel kavramları:

• Vahdet-i vücut: Allah'tan başka varlık olmadığı, diğer varlıkların O'nun yansıması olduğu düşüncesi
• Fenafillah: Allah'ta yok olmak, benliği terk etmek
• Tarikat: Allah'a ulaşma yolu
• Mürşit: Doğru yolu gösteren şeyh
• İhlas: Davranışlarda yalnızca Allah'ın rızasını gözetmek

Dinî-Tasavvufi Türk Halk Edebiyatı Test Soruları

Tasavvuf edebiyatında Allah'ı övmek ve ona yakarmak için yazılan "ilahi"ler en tanınmış örneklerini Yunus Emre'de bulmuştur. İlahiler tarikatlara göre nefes, ayin, tapuğ, cumhur gibi adlar alır.

Hacı Bektaş Veli, Horasan'dan Anadolu'ya gelmiş ve tasavvufun yaygınlaşması için çalışmıştır. "Makalat" adlı eserinde tasavvuf mertebelerini kaleme almıştır.

Kaygusuz Abdal, Bektaşiliğin ileri gelenlerinden ve Bektaşi edebiyatının öncülerindendir. İnançlardan teklifsizce alay eder gibi göründüğü şathiyeleriyle tanınır.

Pir Sultan Abdal, Alevi-Bektaşi edebiyatının güçlü temsilcisidir. Tüm şiirlerini hece ölçüsüyle yazmıştır.

Erzurumlu İbrahim Hakkı, astronomi, geometri, matematik gibi bilimlerle ilgilenmiş, "Marifetname" adlı eseri kaleme almıştır.

Tasavvufi şiirlerde Allah'a duyulan aşk, insan sevgisi, hoşgörü, sabır, tevekkül gibi temalar ön plandadır. Bu şiirler genellikle müzik eşliğinde söylenirdi.

Anonim Halk Şiiri

Anonim halk şiiri, halk arasında gelişen ve İslamiyet öncesi Türk edebiyatı geleneğinin bir uzantısı olan sözlü bir edebiyattır. Söyleyeni belli olmayan, ağızdan ağıza, nesilden nesile geçerek oluşan ürünlerdir.

Bu şiirlerde yalın, açık ve akıcı bir dil kullanılır. Deyimler ve halk söyleyişleri sıkça yer alır. Şiirler hece vezni ve dörtlük nazım birimi ile yazılmıştır. Ağırlıklı olarak yarım uyak kullanılır.

Anonim halk şiirinde başlıca nazım biçimleri:

• Mani
• Türkü
• Ninni
• Ağıt

Mani, anonim halk edebiyatının en küçük şiir biçimidir. Tek dörtlükten oluşur ve 7'li hece ölçüsüyle söylenir. Uyak düzeni "aaxa" biçimindedir. İlk iki dize genellikle hazırlık amacıyla kullanılır, asıl anlatılmak istenen son iki dizede yer alır.

Mani türleri:

• Düz mani: 7'li hece ölçüsüyle yazılan, en yaygın mani türü
• Kesik mani: İlk dizesi 7 heceden az olan mani
• Yedekli (Artık) mani: Düz maninin sonuna aynı uyakta iki dize eklenmiş hâli