İslamiyet Öncesi Türk Tarihine Giriş

Orta Asya'dan Avrupa'ya Türk Tarihi

Türklerin anayurdu Orta Asya'da Ötüken bölgesiydi. Türkler burada hayvancılık, dericilik ve tarımla uğraşmış, İpek Yolu ticareti için Çin ile mücadele etmiştir. Tarih boyunca farklı coğrafyalara göç eden Türkler, gittikleri yerlere kendi kültürlerini taşımışlardır.

Büyük Hun Devleti (Asya Hun), bilinen ilk Türk devletidir. Kurucusu Teoman, başkenti Ötüken'dir. En önemli hükümdarı Mete Han, 26 Türk boyunu birleştirerek siyasi birliği sağlamış, onlu sistemi kurmuş ve ilk düzenli orduyu oluşturmuştur. Çin'i vergiye bağlayarak "Kuzey Şansi Antlaşması"nı imzalamıştır.

Avrupa Hun Devleti, Balamir önderliğinde, Kavimler Göçü sonucu Avrupa'da kurulmuştur. En parlak dönemi Attila zamanıdır. Attila, Roma İmparatorluğu'nu vergiye bağlamış ve "Tanrı'nın Kırbacı" unvanıyla anılmıştır. Batı Roma'ya sefer düzenlemiş ancak Papa I. Leo'nun ricası üzerine Roma'yı almaktan vazgeçmiştir.

Dikkat! Kavimler Göçü'nün önemli sonuçları: Roma İmparatorluğu'nun ikiye ayrılması, Avrupa'da feodalitenin ortaya çıkması, Hristiyanlığın yayılması ve İlk Çağ'ın kapanıp Orta Çağ'ın başlaması.

Orta Asya'da kalan en önemli Türk devletlerinden Köktürkler, "Türk" adıyla kurulan ilk devlettir. Bumin Kağan tarafından kurulmuş, Mukan Kağan döneminde en parlak zamanını yaşamıştır. Köktürkler, İpek Yolu ticareti için Sasanilerle işbirliği yaparak Akhunları ortadan kaldırmışlardır. II. Köktürk Devleti (Kutluklar) ise Kutluk Kağan (İlteriş) tarafından kurulmuş ve Türk tarihinin ilk yazılı belgeleri olan Orhun Abideleri bu dönemde oluşturulmuştur.

Türk Devletlerinin Yapısı ve Kültür Özellikleri

Uygurlar, 744-840 yılları arasında hüküm süren ve yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. Kutluk Bilge Köl Kağan tarafından kurulmuş, Moyen Çor döneminde en parlak zamanını yaşamıştır. Bögü Kağan zamanında Manihaizm dinini kabul eden Uygurlar, tarım yapmış, saraylar ve tapınaklar inşa etmişlerdir. Türk tarihinde ilk kütüphane, ilk örgün eğitim, ilk minyatür ve ilk kağıt para kullanımı Uygurlara aittir.

Türk devlet yönetiminin temelinde Kut anlayışı vardır. Buna göre, Gök Tanrı hükümdara devleti yönetme yetkisi vermiştir. Türk Cihan Hakimiyeti düşüncesi, "güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar hakim olma" idealini temsil eder. Kızıl Elma ise her zaman ilerideki hedefi simgeler.

Türk devletlerinde Kurultay (Toy/Kengeş), önemli kararların alındığı meclistir. Kağan yoksa Ayguci kurultaya başkanlık eder. Devlet görevlileri arasında Tigin (hükümdar oğlu), Şad (hanedan üyesi komutan), İnanç (tigin eğitmeni), Ayguci (vezir) gibi unvanlar vardır.

Unutma! Türklerde devleti oluşturan unsurlar bağımsızlık (oksızlık), halk, ülke ve teşkilattır. Hükümdarın görevlerinden biri de "açları doyurup çıplağı giydirmek"tir - bu sosyal devlet anlayışının ilk örneklerindendir.

Türklerin hukuk sistemi Töreye dayanır. Törenin oluşumunda kut anlayışı, hakanların koyduğu yasalar, kurultayda alınan kararlar ve gelenekler etkilidir. Törenin dört temel ilkesi: adalet (könilik), iyilik (uzluk), eşitlik (tüzlük) ve insanlıktır.

Türklerin yazılı edebiyatında en önemli eserler Orhun Abideleridir. Türk edebiyatının bilinen ilk yazılı metinleri olan bu abideler, Köktürkler döneminde dikilmiş ve Türklerin ilk siyasetnamesi olarak kabul edilir. İlk çözülen kelimesi "Tengri" olan bu yazıtları William Thomsen çözmüştür. Türk tarihinin ilk yazarı ve tarihçisi Vezir Tonyukuk'tur.

İlk Türk-İslam Devletleri

751 yılındaki Talas Savaşı, Türklerin İslamiyet'e geçişinde dönüm noktası olmuştur. Abbasi ve Çin orduları arasında gerçekleşen bu savaşta Karlukların Abbasilere yardımı sonucu Çin ordusu yenilmiştir. Bu savaş sonucunda Karluklar İslamiyet'i seçmiş ve kağıt üretimi ilk defa Çin dışında, Semerkant'ta başlamıştır.

Karahanlılar, Orta Asya'da kurulan ilk Müslüman Türk devletidir. Kurucusu Bilge Kadir Han'dır. Satuk Buğra Han zamanında İslamiyet'i seçmişlerdir. İlk Türk-İslam medresesini (Semerkant Medresesi) inşa eden Karahanlılar, ilk burslu öğrencilik sistemini de başlatmışlardır. Ayrıca ilk Türk-İslam edebi eserlerini vermişler ve kervansaray (ribat) inşa etmişlerdir.

Gazneliler, Alp Tegin tarafından kurulmuştur. Gazneli Mahmut, "Sultan" unvanını kullanan ilk hükümdardır ve Hindistan'a 17 sefer düzenleyerek İslamiyet'i yaymıştır. Sumnat Seferi sonucunda "Put Kırıcı" unvanını almıştır. Bilim adamı Biruni için "Sarayımın en kıymetli hazinesi" demiştir.

Önemli! Karahanlıların hem yöneticileri hem halkı tamamen Türk'tü. Gaznelilerin ise yöneticileri Türk, halkı karışıktı ve bu yüzden daha kısa süre yaşamışlardır.

Büyük Selçuklu Devleti 1040 Dandanakan Savaşı sonrasında İran'da kuruldu. Kurucusu Tuğrul Bey'dir ve resmi dilleri Farsçadır. Tuğrul Bey, Bağdat Seferi sonrası "Doğunun ve Batının Hükümdarı" unvanını almıştır. Sultan Alparslan, 1071'de Malazgirt Savaşı'nda Bizans'ı yenerek Anadolu'nun kapılarını Türklere açmıştır. Bu savaş sonucunda ilk defa bir Bizans İmparatoru, Müslüman bir sultana esir düşmüştür (Romen Diyojen).

Mısır'da kurulan ilk Türk-İslam devleti Tolunoğulları'dır. "Tevâif-i mülûk" (Abbasilerin zayıflamasıyla kurulan küçük devletler) olarak nitelenen bu devlet, "maristan" adı verilen hastaneler inşa etmiştir. Akşitler (İhşidiler) ise Mekke-Medine (Hicaz) bölgesine sahip olan ilk Türk-İslam devletidir.