Uyanan Avrupa ve Sarsılan Osmanlı

Avrupa'da gerçekleşen Sanayi İnkılabı ile küçük atölyelerin yerini büyük fabrikalar, insan gücünün yerini ise makine gücü aldı. Bu değişim Avrupalı devletlerin ham madde ve pazar arayışını artırdı. İngiltere başta olmak üzere Avrupalı devletler, henüz sanayileşmemiş ülkelerden ham madde alıp ürettikleri ürünleri yine aynı ülkelere sattılar. Bu durumda sömürgecilik hızla yayıldı ve ülkeler arasındaki rekabet Birinci Dünya Savaşı'na zemin hazırladı.

1789'daki Fransız İhtilali ile hürriyet, eşitlik, adalet ve özellikle milliyetçilik fikirleri dünyaya yayıldı. "Her millete bir devlet" sloganı, çok uluslu imparatorlukları derinden sarstı. Balkanlarda asırlardır bir arada yaşayan Rum, Bulgar, Sırp gibi milletler, Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik düşüncesi ile isyan edip bağımsızlıklarını kazandılar.

Osmanlı Devleti, 19. yüzyılda Avrupalı devletlerden yüksek faizle aldığı borçları ödeyemeyince, alacaklı devletler Düyûn-u Umûmiye (Genel Borçlar İdaresi) adında bir teşkilat kurdular (1881). Bu teşkilat ve kapitülasyonlar, Osmanlı'nın ekonomik bağımsızlığına büyük darbe vurdu.

Dikkat! Osmanlı Devleti'ni dağılmaktan kurtarmak için dört önemli fikir akımı ortaya çıktı: Osmanlıcılık (tüm vatandaşları eşit görme), İslamcılık (Müslümanları birleştirme), Batıcılık (Batı medeniyetini örnek alma) ve Türkçülük (Türkleri bir çatı altında toplama).

Dağılmayı Önleme Çabaları

Osmanlıcılık fikri, Osmanlı sınırları içinde yaşayan herkesi din ve ırk ayrımı yapmadan eşit vatandaş kabul ederek devletin bütünlüğünü korumayı amaçladı. İslamcılık (diğer adıyla Ümmetçilik) ise tüm Müslümanları halifenin etrafında toplayarak devletin parçalanmasını engellemeyi hedefledi.

Batıcılık (Garpçılık) taraftarları, kurtuluşun ancak Batı'nın bilim ve tekniğini benimsemekle mümkün olacağını savundular. En son ortaya çıkan Türkçülük (Pantürkizm) fikri ise dünyadaki tüm Türkleri bir yönetim altında toplayarak büyük bir Türk dünyası kurmayı amaçladı.

Osmanlı yöneticileri, milliyetçilik akımının etkisiyle isyan eden azınlıkları engellemek için çeşitli reformlar yaptılar. 1839 yılında ilan edilen Tanzimat Fermanı ile herkese eşit haklar verildi. 1856'da yayınlanan Islahat Fermanı ise gayrimüslimlere ek haklar tanıdı. Ancak bu çabalar isyanları durduramadı.

"Halkın yönetime katılması devletin dağılmasını önler" düşüncesiyle hareket eden Jön Türkler, 1876'da I. Meşrutiyet'i ilan ettirdiler ve Türk tarihinin ilk anayasası olan Kanun-i Esasi hazırlandı. 1908'de ise İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin çabalarıyla II. Meşrutiyet ilan edildi ve Mebusan Meclisi yeniden açıldı.

Unutma! Tüm bu reform çabaları ve fikir akımları, Osmanlı Devleti'ni kurtarmak için yapılsa da dağılma sürecini durduramadı. Bu deneyimler, daha sonra Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuna giden yolda önemli dersler sağladı.