Fransız İhtilali'nin Dünya ve Osmanlı Üzerindeki Etkileri

Fransız İhtilali 1789'da gerçekleşti ve dünyaya eşitlik, adalet, özgürlük ve ulusçuluk gibi önemli fikirler yaydı. Bu fikirler en çok çok uluslu imparatorlukları etkiledi. İhtilalle yayılan eşitlik düşüncesi, toplumsal hiyerarşiyi ve kişisel ayrıcalıkları ortadan kaldırdı.

Fransız İhtilali'nin en önemli etkilerinden biri, farklı milletleri bünyesinde barındıran imparatorlukları sarsmasıydı. Osmanlı Devleti ve Avusturya-Macaristan İmparatorluğu gibi çok uluslu devletlerde yaşayan azınlıklar, milliyetçilik akımının etkisiyle bağımsızlıklarını kazanmak için mücadele ettiler.

Sanayi İnkılabı da dünyayı ekonomik ve siyasi alanlarda etkiledi. Sanayileşen ülkeler hammadde ve pazar arayışına girdiler. Güçlü devletler geri kalmış ülkeleri sömürgeleştirdi, onların kaynaklarını kullanmaya başladılar.

Dikkat! Milliyetçilik akımı, Osmanlı Devleti'nin çok uluslu yapısını hedef aldı. Bu durum imparatorluğun dağılma sürecini hızlandırdı.

Osmanlı Devleti'nin Son Dönem Sorunları

Osmanlı Devleti 19. yüzyılda ciddi toprak kayıpları yaşadı. İtalya 1911'de Trablusgarp'a asker çıkararak burayı işgal etti. İtalya, gelişen sanayisi için hammadde arayışı içindeydi ve sömürgecilik yarışına girmişti.

Uşi Antlaşması ile Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya verildi. Oniki Ada geçici olarak (ancak bir daha geri alınamadı) İtalya'ya bırakıldı. Trablusgarp halkı dini bakımdan halifeye bağlı kalacaktı. Bu durum Osmanlı'nın toprak kaybettiğini ve adalarını koruyacak güçte olmadığını gösteriyordu.

Osmanlı Devleti ekonomik sıkıntılar da yaşıyordu. XIX. yüzyılda giderlerini karşılamak için Avrupalı devletlerden yüksek faizle borç alındı. İlk kez Kırım Savaşı sırasında alınan borçlar doğru kullanılmadı ve devlet otuz yıl içinde borçlarını ödeyemez hale geldi.

Borçların ödenememesi sonucunda 1881'de Düyun-u Umumiye (Genel Borçlar İdaresi) kuruldu. Bu kurum Osmanlı gelir kaynaklarının büyük kısmına el koydu. Böylece Osmanlı Devleti'nin egemenlik hakları kısıtlanmış, içişlerine müdahale edilmiş oldu.

Unutma! Osmanlı Devleti'nin ekonomik bağımsızlığını kaybetmesi, siyasi bağımsızlığının da zarar görmesine yol açtı.

I. Meşrutiyet ve Osmanlı'yı Kurtarma Çabaları

II. Abdülhamit 1876 yılında Meşrutiyeti ilan etti ve Türk tarihinin ilk anayasası olan Kanun-u Esasi yürürlüğe girdi. Halk kısıtlı da olsa ilk defa seçme ve seçilme hakkı elde etti. Ülkede seçimler yapıldı ve Mebusan Meclisi açıldı.

Mecliste Müslümanların yanı sıra azınlıklar da temsil edildi. Ancak II. Abdülhamit vekiller arasındaki uzlaşmazlıkları görünce Osmanlı-Rus savaşını bahane ederek meclisi kapattı ve anayasayı rafa kaldırdı.

Osmanlı Devleti hızla gelişen Avrupa ekonomisi ve teknik ilerlemelere ayak uyduramadı. Tanzimat ve Islahat Fermanları ile I. ve II. Meşrutiyet'in ilanına rağmen köklü yenilikler yapılamadı. 1699'dan itibaren devlet sürekli toprak kaybetti.

Osmanlı Devleti'ni kurtarmak isteyen aydınlar çeşitli fikir akımları geliştirdiler. Bazı aydınlar "Eğer devlet modern olursa gayrimüslimler ayrılmaktan vazgeçer" görüşünü savundu. Bu fikir akımına Osmanlıcılık denildi.

Birinci Dünya Savaşı öncesinde Avrupa'da önemli gelişmeler yaşandı. Almanya ve İtalya milli birliklerini kurdu, devletler arasında çıkar ilişkileri gelişti ve ittifaklar oluştu.

İlginç Bilgi: Birinci Dünya Savaşı öncesi Avrupa'daki gergin ortam, sömürgecilik yarışı ve ekonomik çıkar çatışmaları büyük savaşın zeminini hazırladı.

Osmanlı'nın Dağılma Süreci ve Fikir Akımları

19. yüzyılda İtalya ve Almanya'nın siyasi birliklerini sağlaması, dünya güç dengesini değiştirdi. Avrupa'nın büyük devletleri bu yeni tehditlere karşı birlikte hareket etme yoluna gitti. Bu durum Avrupa'da çıkar ortaklıklarının kurulmasına neden oldu.

Osmanlı Devleti 19. yüzyıla önemli toprak kayıpları yaşayarak girdi. Denge politikası izleyerek ayakta kalmaya çalışsa da siyasi, askeri, sosyal ve ekonomik bakımdan zayıfladı. Milliyetçilik akımının etkisiyle devletin içindeki azınlıklar isyan etti ve bu isyanlar dağılma sürecini hızlandırdı.

Osmanlı aydınları dağılmayı önlemeye yönelik çözüm yolları aradılar. Namık Kemal ve Ziya Paşa gibi aydınlar, devletin sınırları içinde yaşayan herkesin din ve millet farkı gözetmeksizin eşit haklara sahip olmasını savundular. Bu düşünce Osmanlıcılık fikir akımıydı.

Ancak II. Meşrutiyet'in ilanından kısa bir süre sonra Berlin Antlaşması ile Sırbistan, Karadağ ve Romanya'nın bağımsızlıklarını kazanmaları, Osmanlıcılık fikrinin başarısız olduğunu gösterdi.

Önemli Not: Osmanlı Devleti'ni kurtarmak için ortaya atılan fikir akımlarının hiçbiri devleti dağılmaktan kurtaramadı. Çünkü azınlıklar arasında yayılan milliyetçilik duygusu çok güçlüydü ve Avrupalı devletlerin de desteğiyle ayrılıkçı hareketler engellenemedi.

Balkan Savaşları ve Düyun-u Umumiye

19. yüzyılda Osmanlı Devleti uzun süren savaşlardan genellikle yenik ayrıldı ve savaş giderleri arttı. Bu giderleri ödemekte zorlanan devlet, Kırım Savaşı sırasında İngiltere'den borç aldı. Giderler arttıkça borçlanılan ülke sayısı ve borç miktarı da arttı.

Zamanla alınan borçlar ödenemez duruma gelince 1881 yılında alacaklı devletlerin temsilcilerinden oluşan Düyun-u Umumiye idaresi kuruldu. Böylece Osmanlı Devleti'nin düzenli gelir kaynakları bu kurum tarafından denetim altına alındı.

Trablusgarp Savaşı'nda Osmanlı Devleti'nin oldukça zayıfladığının anlaşılması, Balkan devletlerini cesaretlendirdi. Yunanistan, Sırbistan, Karadağ ve Bulgaristan ittifak yaparak 1912 yılında Osmanlı Devleti'ne karşı saldırıya geçtiler ve I. Balkan Savaşı başladı.

Coğrafi Keşifler sonrasında dünya zenginlikleri yeni ticaret yolları üzerinden Batı'ya akarken Afrika gibi bölgeler yoksullaştı. Bu durum sömürgecilik kavramının ortaya çıkmasına neden oldu.

Hatırla! Osmanlı Devleti ekonomik bağımsızlığını kaybedince, siyasi kararlarında da dış güçlerin etkisi arttı. Bu durum devletin dağılma sürecini hızlandıran en önemli faktörlerden biriydi.

Jön Türkler ve Fikir Akımları

Fransız İhtilali'nin etkisiyle dünyada yayılmaya başlayan hürriyet, eşitlik, adalet gibi fikirlerden etkilenen ve Jön Türkler olarak bilinen grup, azınlık isyanlarını önlemek için farklı bir fikir ortaya koydu. Onlara göre azınlıkların isyan etmesinin temel nedeni, padişahın ülkeyi tek başına yönetmesiydi.

Jön Türklerin bu düşüncesi doğrultusunda Osmanlı Devleti'nde I. Meşrutiyet ilan edildi. Türk tarihinin ilk anayasası olan Kanun-i Esasi hazırlandı. Yapılan seçimlerin ardından Mebusan Meclisi açıldı. Böylece halkın yönetime katılması sağlandı.

19. yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti'ni dağılmaktan ve yıkılmaktan kurtarmak için çeşitli fikir akımları ortaya çıktı:

• Osmanlıcılık: Osmanlı toplumundaki tüm unsurları eşit sayarak birlik oluşturmayı amaçladı
• İslamcılık (Ümmetçilik): İslami kuralların devlet hayatına tam anlamıyla hakim olmasını hedefledi
• Batıcılık: Batının bilim ve tekniğini alarak Osmanlı'yı geri kalmışlıktan kurtarmayı amaçladı
• Türkçülük (Turancılık): Yeryüzündeki bütün Türkleri tek bir yurt ve bayrak altında birleştirmeyi hedefledi

Avrupa'daki ulusçu akımların etkisiyle Osmanlı'daki azınlıkların milliyetçi ayaklanmalarına karşı tepki olarak Türkçülük akımı doğmuştur.

Önemli! Osmanlı Devleti'ni kurtarmak için ortaya atılan fikir akımları sorunları çözemedi çünkü milliyetçilik akımının sonucu olarak bağımsızlık hareketleri giderek hız kazandı.