I. Dünya Savaşı (1914-1918)

I. Dünya Savaşı, dünyayı değiştiren büyük bir çatışmaydı. Savaşın genel sebepleri arasında 1789 Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımı, Sanayi İnkılabı sonucunda artan ham madde ve pazar arayışı ve devletler arası bloklaşma bulunuyordu.

Özel sebepler arasında İngiltere ile Almanya arasındaki sömürgecilik yarışı, Avusturya-Macaristan ve Rusya arasındaki Balkanlara hâkim olma mücadelesi ve Fransa-Almanya arasındaki Alsas-Loren bölgesi üzerindeki anlaşmazlıklar vardı.

Savaşı başlatan olay, Avusturya-Macaristan veliahtı Ferdinand'ın 1914'te Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesiydi. Bu olay sonrası Avusturya-Macaristan Sırbistan'a savaş açtı ve ittifak sistemi nedeniyle diğer ülkeler de savaşa dahil oldu.

Biliyor muydun? I. Dünya Savaşı'nda ittifaklar yer değiştirebiliyordu. İtalya önce İttifak Devletleri'ndeyken sonra İtilaf Devletleri'ne geçti. Japonya ise savaştan ilk çekilen devlet oldu!

Savaş öncesi Osmanlı Devleti tarafsızlığını ilan etti, boğazları kapattı ve tek taraflı olarak kapitülasyonları kaldırdı. Önce İngiltere ve Fransa ile ittifak kurmak istediyse de olumlu sonuç alamadı. Sonunda İttihat ve Terakki Hükümeti'nin Alman yanlısı politikası nedeniyle İttifak Devletleri yanında savaşa girdi.

Almanya, Osmanlı'yı yanında istiyordu çünkü halifelik gücünden yararlanmak, cephe sayısını artırmak ve Osmanlı'nın jeopolitik konumundan faydalanmak istiyordu. Osmanlı ise kaybettiği toprakları geri alma, siyasi yalnızlıktan kurtulma ve kapitülasyonlardan kurtulma umuduyla savaşa girdi.

Osmanlı'nın Savaşa Girmesi ve Savaştığı Cepheler

Osmanlı Devleti'nin savaşa girmesi, 3 Kasım 1914'te Almanya'dan alınan iki geminin (Yavuz ve Midilli) Rus limanlarını bombalamasıyla gerçekleşti. Bu olayın ardından Rusya Osmanlı'ya savaş açtı.

Osmanlı'nın savaşa girmesiyle savaş geniş bir alana yayıldı, süresi uzadı ve yeni cepheler açıldı. Ayrıca Halife Mehmet Reşat cihat ilan etti, boğazlar kapatıldı ve kapitülasyonlar kaldırıldı.

Osmanlı Devleti üç farklı cephe türünde savaştı:

• Taarruz (Saldırı) Cepheleri: Kafkas ve Kanal
• Savunma Cepheleri: Çanakkale, Irak, Hicaz-Yemen ve Suriye-Filistin
• Yardım Cepheleri: Galiçya, Romanya ve Makedonya

Kafkas Cephesi, Osmanlı'nın ilk taarruz cephesiydi. Bu cephe Çarlık Rusya'ya karşı açıldı. Amaç, Orta Asya Türkleriyle birleşmek ve Rusya'dan Kars, Ardahan ve Batum'u geri almaktı. Enver Paşa'nın Sarıkamış Harekâtı başarısız oldu ve binlerce Türk askeri şehit düştü. 1917'de Rusya'da çıkan Bolşevik İhtilali sonrası bu cephe kapandı.

Unutma! Kafkas Cephesi'nde başarısızlık nedeniyle Osmanlı Hükümeti, 1915'te Tehcir Kanunu'nu çıkararak Ermenileri bölgeden uzaklaştırdı.

Kanal Cephesi'nde ise İngilizlere karşı savaşıldı. Amaç İngiltere'nin sömürgeleriyle bağlantısını kesmek ve Süveyş Kanalı'nı ele geçirmekti. Ancak bölgedeki Arapların ayaklanması ve malzeme sıkıntısı nedeniyle başarıya ulaşılamadı.

Çanakkale Cephesi ve Diğer Cepheler

Çanakkale Cephesi, Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'nda en büyük başarı kazandığı cephedir. İtilaf Devletleri bu cepheyi, İstanbul ve Boğazları ele geçirmek, Rusya'ya yardım götürmek ve savaşı kısa sürede sonuçlandırmak için açtı.

İtilaf Devletleri önce denizden geçmeye çalıştı ancak 18 Mart 1915'te Nusrat mayın gemisinin döşediği mayınlar ve kıyıdaki Türk topçusunun başarısı sayesinde geri püskürtüldüler. Daha sonra karadan Gelibolu'ya çıkarma yaptılar. 19. Tümen Komutanı Mustafa Kemal'in ileri görüşlülüğü ve cesur savunmasıyla düşman ilerleyişi durduruldu.

Mustafa Kemal burada "Ben size taarruz emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum" sözüyle askerlerine büyük bir cesaret verdi. Çanakkale zaferi, savaşın uzamasına, Rusya'ya yardım götürülememesine ve Mustafa Kemal'in Türk ve dünya kamuoyunda tanınmasına yol açtı.

Önemli not: Çanakkale Savaşı, Osmanlı Devleti'nin başarılı olduğu tek cephedir!

Irak-Basra Cephesi'nde İngilizlerle savaşıldı. İngilizler Irak petrollerini ele geçirmek ve sömürge yollarını güvence altına almak istiyordu. Savaşın başlarında Kut'ül-Amare'de Halil (Kut) Paşa komutasındaki Türk kuvvetleri başarı kazansa da, sonradan İngilizler Bağdat'ı ele geçirdi.

Suriye-Filistin Cephesi'nde İngilizler Araplarla işbirliği yaparak Osmanlı ordusunu yendi. Mustafa Kemal, 7. Ordu Komutanı olarak Halep'in kuzeyinde savunma hattı kurdu ve Anadolu'nun işgalini önledi.

Hicaz-Yemen Cephesi ve Savaşın Sonu

Hicaz-Yemen Cephesi'nde "Çöl Kaplanı" lakaplı Fahrettin Paşa komutasındaki Türk birlikleri, kutsal toprakları korumak için İngilizler ve onların kışkırttığı Araplarla savaştı. Mondros Ateşkes Antlaşması'na kadar Medine'yi başarıyla savunan Fahrettin Paşa, antlaşmadan sonra bölgeden çekilmek zorunda kaldı.

I. Dünya Savaşı'nın sona erme süreci, Rusya'nın Bolşevik İhtilali sonrası savaştan çekilmesiyle başladı. Ancak ABD'nin İtilaf Devletleri yanında savaşa girmesiyle güç dengesi değişti ve savaş İttifak Devletleri'nin yenilgisiyle sonuçlandı.

Savaşın sonlarına doğru ABD başkanı Wilson, 14 maddeden oluşan barış ilkelerini açıkladı. Bu ilkeler arasında:

• Barış antlaşmalarının açık olması
• Yenilen devletlerden toprak ve tazminat alınmaması
• Milletler Cemiyeti'nin kurulması
• Türklerin çoğunlukta olduğu bölgelerin Türk egemenliğinde kalması yer alıyordu

Dikkat! İtilaf Devletleri başta Wilson İlkelerine uyacaklarını söyleseler de, savaştan sonra bu ilkeleri görmezden geldiler.

I. Dünya Savaşı'nın sonuçları çok ağırdı. Milyonlarca insan hayatını kaybetti, şehirler yıkıldı, büyük ekonomik kayıplar yaşandı. İmparatorluklar yıkılarak yerlerine yeni devletler kuruldu. Savaşta ilk kez tanklar ve kimyasal silahlar kullanıldı. Sömürgecilik yerini manda ve himaye sistemine bıraktı. Ayrıca savaş sonunda imzalanan ağır antlaşmalar, ileride II. Dünya Savaşı'nın çıkmasına neden oldu.

Mondros Ateşkes Antlaşması

Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'ndan yenilgiyle ayrıldı ve 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzaladı. Antlaşma, Osmanlı temsilcisi Rauf Bey ile İngiliz Amiral Calthorpe arasında imzalandı.

Mondros'un önemli maddeleri şunlardı:

• Boğazlar açılacak ve İtilaf Devletleri'nce işgal edilecek
• Osmanlı ordusu terhis edilecek (sadece sınır güvenliği için asker kalacak)
• İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden durumlarda herhangi bir yeri işgal edebilecek (7. madde)
• Altı vilayette (Erzurum, Van, Elazığ, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri burayı işgal edebilecek (24. madde)

Tehlike! Mondros'un en tehlikeli maddeleri 7. ve 24. maddeleriydi, çünkü işgallere yasal zemin hazırlıyordu.

Mondros Antlaşması'yla Osmanlı fiilen sona erdi. Antlaşmadan sonra İngilizler, Fransızlar, İtalyanlar ve Yunanlılar Anadolu'nun çeşitli bölgelerini işgal ettiler:

• İngilizler: Musul, Urfa, Maraş, Antep, Samsun, İzmit, Kütahya
• Fransızlar: Suriye, Hatay, Adana, Zonguldak
• İtalyanlar: Antalya ve Konya çevresi
• Yunanlılar: İzmir ve çevresi

İlk işgal edilen yer İngilizler tarafından Musul olurken, Anadolu'da ilk işgal edilen yer Fransızlar tarafından Hatay (Dörtyol)'dur. İşgale karşı ilk kurşunu Kara Mehmet Çavuş burada atmıştır. Batı Anadolu'da ise ilk işgal edilen yer İzmir olup, burada düşmana ilk kurşunu sıkan Hasan Tahsin'dir.

Paris Barış Konferansı ve İşgaller Karşısındaki Tutumlar

Paris Barış Konferansı, yenilen devletlerle imzalanacak antlaşmaların şartlarını belirlemek için 18 Ocak 1919'da toplandı. Konferansta Osmanlı topraklarının paylaşılması görüşüldü ve daha önce İtalya'ya vaad edilmiş olan İzmir ve çevresi, İngilizlerin desteğiyle Yunanistan'a verildi.

İzmir'in işgali (15 Mayıs 1919), Türk halkı için büyük bir şok oldu. İşgal sırasında yaşananları incelemek üzere oluşturulan Amiral Bristol Raporu, işgalin haksızlığını ortaya koydu.

İşgaller karşısında farklı kesimler farklı tutumlar sergiledi:

• Halk: Vatansever ve milliyetçi bir tutumla mitingler ve protestolar düzenledi, cemiyetler kurdu, Kuva-yı Milliye adı verilen yerel direniş güçleri oluşturdu
• Osmanlı Yönetimi: Çekingen ve teslimiyetçi bir tutumla işgal güçlerinin isteklerini yerine getirmeyi uygun buldu
• Mustafa Kemal: Kararlı ve mücadeleci bir tavırla "Geldikleri gibi giderler" diyerek bağımsızlık mücadelesinin öncülüğünü üstlendi
• Azınlıklar: Fırsattan yararlanarak bağımsızlık kazanmak için İtilaf Devletleri'yle işbirliği yaptı

İlham verici söz: Mustafa Kemal, işgal donanmasını İstanbul'da gördüğünde "Geldikleri gibi giderler" diyerek kararlılığını ve umudunu gösterdi.

Kuva-yı Milliye, Mondros sonrası Türk halkının vatanseverlik duygularıyla oluşturduğu direniş hareketidir. Olumlu yönleri arasında düşman ilerleyişini yavaşlatması ve düzenli orduya zaman kazandırması vardı. Olumsuz yönleri ise disiplinden yoksun olması ve bölgesel hareket etmesiydi.

Milli Cemiyetler ve Direniş Hareketi

Türk halkı işgallere karşı sadece silahlı mücadele vermekle kalmadı, aynı zamanda haklarını savunmak için milli cemiyetler de kurdu. Bu cemiyetler genellikle bulundukları bölgeyi korumak ve işgallere karşı direnmek amacıyla oluşturulmuştu.

Yararlı cemiyetlerden bazıları şunlardır:

• Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: İlk kurulan yararlı cemiyet olup Trakya'nın Yunanlara verilmesini önlemeye çalıştı
• İzmir Müdafaa-i Hukuk-u Osmaniye Cemiyeti: İzmir ve Batı Anadolu'nun işgalini engellemek istedi
• Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurulmasını önlemeye çalıştı
• Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti: Kadınları harekete geçirerek Milli Mücadele'ye destek sağladı

Gurur verici bilgi: Türk kadınları da Milli Mücadele'ye aktif olarak katıldı ve Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti ile vatanın kurtuluşu için çalıştı.

Bunların yanında zararlı cemiyetler de vardı. Azınlıklar tarafından kurulanlar (Mavri Mira, Pontus Rum Cemiyeti gibi) bağımsız devlet kurmayı amaçlarken, milli varlığa düşman olan cemiyetler (İngiliz Muhipleri, Kürt Teali Cemiyeti gibi) Milli Mücadele'ye karşı çıkıyordu.

Yararlı cemiyetlerin ortak özellikleri:

• Bulundukları yöreleri savunmak için kurulmuşlardı
• Bölgesel çalışıyorlardı
• Basın-yayın yoluyla mücadele ediyorlardı
• İşgalcilere ve azınlıklara karşı direniyorlardı

Ancak bir merkezden yönetilmemeleri, bu cemiyetlerin etkili çalışmasını engelliyordu. İleride Sivas Kongresi'nde bu cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilecekti.

Paris Barış Konferansı ve Devletlerin İşgal Politikaları

Paris Barış Konferansı'nda alınan kararlar doğrultusunda İtilaf Devletleri, Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaştılar. Bu paylaşım, Mondros Ateşkes Antlaşması'nın verdiği yetkilerle kolaylaştı.

İngilizler öncelikle Musul'u işgal etti, ardından Urfa, Maraş, Antep gibi stratejik noktaları ele geçirdi. Fransızlar ise Suriye ve Çukurova bölgesini işgal etti. İtalya Antalya çevresini, Yunanistan ise İzmir'i işgal etti.

İzmir'in işgali (15 Mayıs 1919) Türk milleti için bardağı taşıran son damla oldu. Bu işgal sırasında gazeteci Hasan Tahsin'in Yunan askerlerine ilk kurşunu sıkması, milli direnişin simgesi haline geldi.

Acı gerçek: İzmir'in işgali sırasında Yunan askerleri birçok Türk'ü öldürdü ve yaraladı. Amiral Bristol başkanlığındaki tarafsız heyet, bu katliamdan Yunanlıları sorumlu tuttu.

Bu işgaller karşısında:

• Halk: Her yerde protesto ve mitingler düzenledi
• Padişah ve Osmanlı Hükümeti: İşgallere direnmemenin daha iyi olacağını düşündü
• Mustafa Kemal: Bağımsızlık için mücadele etmenin tek çözüm olduğuna inandı
• Azınlıklar: İşgalcilerle işbirliği yaparak kendi devletlerini kurma hayali kurdu

Böyle bir ortamda Türk halkı kendi kendini savunmak zorunda kaldı. Kuva-yı Milliye birlikleri oluşturuldu ve çeşitli cemiyetler kuruldu.

Kuva-yı Milliye, düşmanı bir süre durdurabildiyse de düzenli orduya dönüşmesi gerekiyordu. Nitekim daha sonra bu yerel kuvvetler, düzenli orduya katılacaktı.

Millî Cemiyetler ve Kuva-yı Milliye

İşgaller karşısında Türk halkı, birçok yararlı cemiyet kurarak haklarını savunmaya çalıştı. Bu cemiyetler genellikle kuruldukları bölgeleri savunmak için çalışıyordu.

Önemli millî cemiyetlerden bazıları şunlardır:

• Trakya Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: İlk kurulan millî cemiyettir, Trakya'nın Yunanlara verilmesini engellemeye çalışmıştır
• İzmir Müdafaa-i Hukuk-u Osmaniye Cemiyeti: İzmir ve çevresinin Yunanistan'a verilmesine karşı çıkmıştır
• Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurulmasını önlemeye çalışmış, Erzurum Kongresi'nin toplanmasına katkı sağlamıştır

İlginç bilgi: Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti, Türk kadınlarının Millî Mücadele'ye aktif katılımını sağlamış ve Sivas'tan başlayarak tüm ülkeye yayılmıştır.

Bu yararlı cemiyetlerin yanında, Türk varlığına zarar veren cemiyetler de vardı:

• Azınlık cemiyetleri: Mavri Mira, Pontus Rum Cemiyeti gibi
• Millî varlığa düşman cemiyetler: İngiliz Muhipleri, Kürt Teali, Wilson İlkeleri Cemiyeti gibi

Zararlı cemiyetler, bağımsız devlet kurmak istiyorlardı ve işgalci güçlerle işbirliği yapıyorlardı. Bulundukları bölgelerde Türk halkının can ve mal güvenliğine zarar veriyorlardı.

Kuva-yı Milliye ise silahlı direniş güçleriydi. Osmanlı ordusunun dağıtılması ve hükümetin işgallere sessiz kalması üzerine halk tarafından kuruldu. Kuva-yı Milliye düşmanın ilerleyişini yavaşlattı, düzenli orduya zaman kazandırdı ve halkı korudu, ancak disiplinsizlik ve bölgesel hareket etme gibi olumsuz yönleri de vardı.

Millî Varlığa Düşman Cemiyetler ve Wilson İlkeleri

Milli Mücadele döneminde yararlı cemiyetlerin yanında, Türk varlığına düşman olan cemiyetler de faaliyet gösteriyordu. Bu cemiyetler genellikle ya azınlıklar tarafından kurulmuş ya da İtilaf Devletleri'nin desteğiyle oluşturulmuştu.

Azınlık cemiyetleri (Mavri Mira, Pontus Rum, Hinçak, Taşnak vb.) kendi bağımsız devletlerini kurmak istiyorlardı. Bu amaçla Türklere saldırıyor, onları göçe zorluyorlardı.

Milli varlığa düşman cemiyetler (İngiliz Muhipleri, İslam Teali, Hürriyet ve İtilaf, Kürt Teali vb.) ise Milli Mücadele'yi baltalamak için çalışıyorlardı. Bu cemiyetler, işgalcilerle işbirliği yaparak Türk bağımsızlık hareketini engellemeye çalışıyorlardı.

Tehlikeli durum: Zararlı cemiyetler, Mondros'un 7. maddesinin uygulanabilmesi için bulundukları bölgelerde karışıklık çıkarıyorlardı!

Bu zor dönemde ABD Başkanı Wilson'un açıkladığı ilkeler, barış umudunu yeşertti. Wilson İlkeleri (8 Ocak 1918) şunları öneriyordu:

• Açık barış antlaşmaları yapılması
• Silahlanmanın azaltılması
• Yenilen devletlerden toprak ve tazminat alınmaması
• Milletler Cemiyeti'nin kurulması
• Osmanlı'da Türklerin çoğunlukta olduğu bölgelerin Türklere bırakılması

Bu ilkeler başlangıçta yenilen devletlere umut verdi, ancak İtilaf Devletleri savaş sonrası bu ilkelere uymadılar. Barış antlaşmaları çok ağır şartlar taşıyor, yeni sınırlar çizilirken milliyet prensibi göz ardı ediliyordu. Bu durum, ileride II. Dünya Savaşı'nın çıkmasına zemin hazırladı.

I. Dünya Savaşı sonunda imparatorluklar yıkıldı, yeni devletler kuruldu, milyonlarca insan öldü ve şehirler harap oldu. Osmanlı'nın eski topraklarında ise İngiliz ve Fransız mandası altında yeni devletler oluşturuldu.