Uyanan Avrupa ve Sarsılan Osmanlı

Avrupalı devletler 18. yüzyılda buhar gücüyle çalışan gemiler ve dokuma fabrikaları kurarak Sanayi İnkılabı'nı başlattılar. Küçük atölyeler yerini fabrikalara, insan gücü yerini makinelere bıraktı. Artan üretim, ham madde ve pazar ihtiyacını doğurdu.

İngiltere başta olmak üzere Avrupalı devletler, sanayileşmemiş ülkelerden ham madde alıp ürünlerini yine bu ülkelerde satarak sömürgecilik faaliyetlerini geliştirdiler. Bu rekabet zamanla Birinci Dünya Savaşı'na zemin hazırladı.

1789'daki Fransız İhtilali ile hürriyet, eşitlik ve milliyetçilik fikirleri dünyaya yayıldı. "Her millete bir devlet" sloganı özellikle çok uluslu Osmanlı İmparatorluğu'nu olumsuz etkiledi. Balkanlar'daki Rum, Bulgar, Sırp gibi milletler milliyetçilik etkisiyle isyan edip bağımsızlıklarını kazandılar.

19. yüzyılda ekonomik sorunlar yaşayan Osmanlı, borçlarını ödeyemeyince Düyûn-u Umûmiye (1881) kuruldu ve yabancı devletler Osmanlı gelirlerine el koydular. Kapitülasyonlarla birlikte bu durum, imparatorluğun ekonomik bağımsızlığına büyük zarar verdi.

Merak et! Osmanlı Devleti'ni dağılmaktan kurtarmak için yöneticiler dört farklı fikir akımı geliştirdiler: Osmanlıcılık, İslamcılık, Batıcılık ve Türkçülük. Hangisinin daha etkili olduğunu düşünüyorsun?

Fikir Akımları ve Dağılmayı Önleme Çabaları

Osmanlıcılık, imparatorluk sınırları içindeki herkesi Osmanlı vatandaşı olarak kabul eden düşünceydi. Böylece din ve ırk ayrımı yapmadan herkesin eşit haklarla yaşaması sağlanacak ve dağılma önlenecekti.

İslamcılık (Ümmetçilik) fikri, tüm Müslümanları halifenin etrafında toplayarak devleti güçlendirmeyi amaçladı. Batıcılık (Garpçılık) ise kurtuluş için Batı'nın bilim ve tekniğini benimsemeyi savundu. En son ortaya çıkan Türkçülük (Pantürkizm) akımı, tüm Türklerin bir yönetim altında birleşmesini ve Turancılığı hedefledi.

Osmanlı yöneticileri dağılmayı önlemek için çeşitli adımlar attılar. Tanzimat Fermanı (1839) ile tüm vatandaşlar eşit kabul edildi. Islahat Fermanı (1856) gayrimüslimlere ek haklar tanıdı. Ancak bu girişimler azınlık isyanlarını durduramadı.

I. Meşrutiyet (1876) ile Kanun-i Esasi adlı ilk anayasa hazırlandı ve halk yönetime katılmaya başladı. II. Abdülhamit döneminde askıya alınan bu sistem, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin baskılarıyla 1908'de II. Meşrutiyet ilanıyla tekrar kuruldu ve Mebusan Meclisi yeniden açıldı.

Unutma! Tüm bu reform çabaları Osmanlı'yı kurtarmaya yetmedi. Ancak bu reformlar, ileride kurulacak Türkiye Cumhuriyeti için önemli tecrübeler sağlamıştır.