Selçuklu Türkiyesinin Yerleşme ve Devletleşme Süreci | 10. Sınıf Tarih

Oğuzların Anadolu'ya Göçü ve İlk Beylikler

Oğuz Türkleri çeşitli nedenlerle Anadolu'ya göç etmek zorunda kaldılar. Nüfus artışı ve iklim değişikliği sonucu ortaya çıkan kuraklık, otlak ve su sıkıntısı yaşamı zorlaştırdı. Çin ve Moğol gibi yabancı milletlerin baskısı da göçü hızlandırdı. Ayrıca Türklerin dünyaya yayılma isteği de göçte önemli bir etkendi.

Bizans'ın içinde bulunduğu durum, Türklerin Anadolu'ya yerleşmesini kolaylaştırdı. Yaşanan iktidar mücadeleleri, düzenli bir ordunun olmayışı ve halka yapılan zulüm, Bizans'ı zayıflattı. Malazgirt Savaşı Türklere Anadolu'nun kapılarını açarken, Miryokefalon Savaşı ile Anadolu kesin olarak Türk yurdu haline geldi.

Anadolu'da kurulan ilk Türk beylikleri şunlardır: Saltuklular (Erzurum), Danişmentliler (Kayseri), Mengücekliler (Erzincan), Artuklular (Mardin-Diyarbakır) ve Çaka Beyliği (İzmir). Bu beylikler Anadolu'nun Türkleşmesinde önemli rol oynadılar. Cami, medrese, şifahane gibi sosyal tesisler kurarak kültürel altyapıyı oluşturdular.

Merak et: Danişmentlilere ait Yağıbasan Medresesi, Anadolu'da bilinen en eski medresedir. Bu medreseler nasıl bir eğitim sistemi kurmuştu?

Anadolu Beylikleri ve Türkiye Selçuklu Devleti

Artuklular, Mardin ve Diyarbakır civarında kuruldu. En önemli eserleri Malabadi Köprüsü'dür. Bu dönemin ünlü bilim adamlarından El-Cezeri, su ve mekanik parçalar kullanarak makineler yapmıştır. Çaka Beyliği ise İzmir ve çevresinde kurulmuş olup ilk denizci Türk beyliğidir.

Türkiye Selçuklu Devleti, 1077 yılında Süleyman Şah tarafından Konya çevresinde kuruldu. Süleyman Şah önce Konya'yı, sonra İznik'i ele geçirip başkent ilan etti. Devletin yönetim merkezi saray (köşk) olarak kabul edildi. Önemli kararların alındığı yönetim organına Divan-ı Saltanat veya Divan-ı Ala denilirdi ve Divana Vezir başkanlık ederdi.

Türkiye Selçukluları'nda ordu; hassa kuvvetleri (gulâmlar), ikta sistemi, Türkmenler, bağlı beyliklerin askerleri, ücretli askerler ve deniz kuvvetlerinden oluşuyordu. İkta sistemi sayesinde hazineye yük olmadan asker yetiştiriliyor, devletin asker ihtiyacı karşılanıyor ve taşranın güvenliği sağlanıyordu.

Dikkat et: Türkiye Selçuklu Devleti'nin teşkilat yapısında en fazla İran etkisi görülür. Yönetim şekli Saray (merkez) → İl → İlçe şeklindeydi.

Haçlı Seferleri ve Sonuçları

Haçlı Seferleri, görünürde dini amaçlarla yapılsa da asıl sebep ekonomikti. Avrupa'daki derebeyleri halkı baskı altında tutuyordu ve Doğu'nun zenginliklerine göz dikmişlerdi. Tüm Haçlı Seferleri, Papa liderliğinde düzenlendi.

I. Haçlı Seferi'nde Haçlılar, Anadolu'da ilerledi ve ilk Haçlı Kontluğu'nu Urfa'da kurdular. II. Haçlı Seferi'nde ise krallar ve imparatorlar da savaşa katıldı ancak Şam kuşatması başarısız oldu. Bu sefer sonucunda Papa yenildi ve Türkler kazandı.

III. Haçlı Seferi'nin nedeni, Eyyubi hükümdarı Selahattin Eyyubi'nin Hittin Savaşı'nda Kudüs Kralı'nı yenerek Kudüs'ü Haçlılardan almasıydı. Bu sefer de Türklerin zaferiyle sonuçlandı. IV. Haçlı Seferi ise amacından sapan bir sefer oldu. Bizans halkının Haçlılara karşı isyan etmesi üzerine İstanbul, Haçlılar tarafından işgal edildi ve günlerce yağmalandı.

Haçlı Seferleri, Anadolu'daki Türk beyliklerini ve Türkiye Selçuklu Devleti'ni olumsuz etkiledi. Danişmentliler, Artuklular, Saltuklular, Türkiye Selçukluları ve Eyyubiler Haçlılara karşı savaştılar. IV. Haçlı Seferi sonucunda Türkiye Selçuklu Devleti'nin başkenti 1097-1277 arasında Konya'ya taşındı.

Bilgiyi güçlendir: Haçlı Seferleri, görünürde dinî amaçlarla yapılsa da, asıl amaç ekonomikti. Avrupa'daki derebeylerinin halka baskısından kurtulup Doğu'nun zenginliklerine ulaşmak istiyorlardı.

Anadolu'da Moğol İstilası

Türklerin Anadolu'ya hâkimiyetine yönelik en büyük tehdit, doğudan gelen Moğol istilası oldu. Alaeddin Keykubat bu tehlikeye karşı şehir surlarını ve sınır kalelerini yeniden inşa ettirdi ve çeşitli ittifaklar kurdu. 1230 yılında gerçekleşen Yassıçemen Savaşı ile Harzemşahlar yıkıldı ve Selçuklular ile Moğollar komşu oldu.

Moğol istilasından kaçarak Anadolu'ya gelen Oğuzlar, toplumsal dengenin bozulmasına neden oldu. Bu durum 1240 yılında Babailer İsyanı'na yol açtı. Baba İshak adlı bir Türkmen dervişinin önderliğindeki isyancılar, Sivas'ı ele geçirip yağmaladılar. İsyan bastırılsa da yarattığı karışıklık, Moğolların Anadolu'ya girişini kolaylaştırdı.

3 Temmuz 1243 tarihinde gerçekleşen Kösedağ Savaşı'nda Türkiye Selçuklu Devleti, Moğollara yenildi. Bu yenilgi sonucunda Anadolu Moğol işgaline uğradı, Selçuklular Moğol hâkimiyetine girdi ve vergi ödemeye başladı. Türk siyasi birliği bozuldu, uçlardaki Türkmenler bağımsızlıklarını ilan etti ve Selçuklu Devleti yıkılış sürecine girdi.

Türkiye Selçuklu Devleti'nin yıkılmasında Haçlı Seferleri, Babailer İsyanı, Kösedağ Savaşı'nın kaybedilmesi, merkezi yönetimin bozulması ve Anadolu'da ikinci dönem Türk beyliklerinin kurulması etkili oldu.

Unutma: Anadolu'daki Moğol Devleti İlhanlılardır. Kösedağ Savaşı ile Selçuklular yıkıldı (Moğol hâkimiyetine girdi) ve resmi dil Farsça oldu.

Anadolu Beylikleri ve Osmanlı Devleti'nin Yükselişi

Anadolu'da kurulan Türk beylikleri iki dönemde incelenebilir. I. Dönem Beylikler, Malazgirt Savaşı sonrası Büyük Selçuklu Devleti'ne bağlı olarak kurulmuş, daha çok doğu ve güneydoğuda yerleşmiş ve Türkiye Selçuklu'nun egemenliğine girmişlerdi.

II. Dönem Beylikler ise Kösedağ Savaşı sonrasında, Türkiye Selçuklularının zayıflamasıyla kurulmuştu. Bu beylikler daha çok Orta ve Batı Anadolu'da yer almış ve Osmanlı Devleti'nin egemenliğine girmişlerdi.

Osmanlı Beyliği diğerlerinden farklı olarak, beylikler arası çatışmalara girmeyip amacına odaklanmış ve yönünü Bizans'a çevirmiştir. Cihan hâkimiyeti ve kutlu davası ile hareket eden Osmanlılar, Bizans'ın ticari potansiyelini de göz önünde bulundurmuştur.

Karaman Beyliği, Anadolu'daki en güçlü Türk beyliklerinden biriydi. Anadolu Türk birliğini sağlama konusunda Osmanlı ile yoğun mücadele yaptı. Türkçeyi resmi dil ilan ederek Türkçenin gelişmesine katkı sağladı. II. Bayezid zamanında tamamen Osmanlıya bağlandı.

Önemli not: Osmanlı egemenliğine giren ilk beylik Karesioğulları'dır. Denizcilik ile uğraşan beylikler ise Aydınoğulları ve Menteşeoğulları'dır.