Anadolu'nun Türkleşme Süreci ve İlk Beylikler

XI. yüzyıl başlarında Türklerin Anadolu'ya göçleri, kalıcı yerleşimle sonuçlanan önemli bir süreçti. Daha önceki Türk akınları genellikle ganimet amaçlıyken, bu dönemdeki göçler yurt edinme amacı taşıyordu.

Selçuk Bey önderliğindeki Kınık Boyu, Horasan'a geldikten sonra İslamiyet'i kabul etti. Tuğrul ve Çağrı kardeşler, Oğuz boyları için yeni yerler aramaya başladılar ve Anadolu'ya keşif seferleri düzenlediler. Anadolu'nun İpek Yolu üzerinde yer alması, verimli topraklara sahip olması ve ikliminin elverişli olması, Türklerin bölgeyi tercih etmelerinde etkili oldu.

1040 Dandanakan Savaşı'ndan sonra Büyük Selçuklu Devleti'nin temellerinin atılmasıyla Anadolu'ya yönelik Türk akınları daha düzenli hale geldi. 1048 Pasinler Savaşı ve özellikle 1071 Malazgirt Savaşı, Anadolu'nun Türkleşmesi yönünde bir dönüm noktası oldu. Bu zaferden sonra Kınık, Avşar, Kayı, Çepni gibi Oğuz boyları kitleler halinde Anadolu'ya yerleşmeye başladılar.

Türklerin Anadolu'ya yerleşmesini kolaylaştıran faktörler arasında Bizans'ın siyasi zayıflığı, otorite boşluğu ve Anadolu'daki nüfusun azalmış olması sayılabilir. XI. yüzyıldan itibaren Anadolu için "Turchia" veya "Turkiya" ifadeleri kullanılmaya başlandı. Marco Polo da anılarında Anadolu için "Türkiye" kavramını kullanmıştır.

Dikkat! Türklerin Anadolu'ya göçleri sadece buraya yönelik değildi. Aynı dönemde Irak ve Suriye'ye de önemli Türk göçleri gerçekleşti. Bu bölgelerdeki Türk varlığı günümüze kadar devam etmiştir.

Malazgirt Savaşı sonrasında Anadolu'da ilk Türk beylikleri kuruldu:

• Saltuklular (1072-1202): Erzurum'da kurulan ilk Türk beyliği
• Mengücekliler (1080-1228): Erzincan, Kemah, Divriği'de hüküm sürdüler
• Danişmentliler (1080-1178): Sivas, Kayseri, Tokat'ta hüküm sürdüler
• Çaka Beyliği (1081-1093): İzmir'de kuruldu, ilk Türk denizcilik faaliyetlerini gerçekleştirdi
• Artuklular (1102-1231): Mardin, Hasankeyf, Harput civarında hüküm sürdüler

Büyük Selçuklu hanedanına mensup Süleyman Şah tarafından 1077'de İznik merkezli kurulan Türkiye Selçuklu Devleti, zaman içinde Anadolu'da en önemli güç haline geldi.

Türkiye Selçuklu Devleti'nin Yükselişi ve Haçlı Seferleri

Türkiye Selçukluları, Bizans İmparatorluğu ile sürekli mücadele içindeydi. Sultan I. Kılıç Arslan döneminde başlayan bu mücadeleler, I. Mesut döneminde de devam etti. 1176 yılında gerçekleşen Miryokefalon Savaşı, Türkiye Selçukluları ile Bizans arasındaki en önemli karşılaşmaydı.

Miryokefalon Savaşı'nı Türkiye Selçuklu Sultanı II. Kılıç Arslan kazandı. Bu zafer sayesinde Anadolu kesin olarak Türk yurdu haline geldi ve "Türkiye" ismi yaygın olarak kullanılmaya başlandı. Artık Bizans, Türkleri Anadolu'dan atamayacağını anlamış ve savunmaya çekilmişti.

Haçlı Seferleri, XI. ve XIII. yüzyıllar arasında Avrupa'daki Hristiyanların Türk-İslam dünyasına yönelik düzenledikleri seferlerdir. Bu seferlerin dini, siyasi, ekonomik ve sosyal sebepleri vardı. Türkiye Selçukluları, özellikle I. ve II. Haçlı Seferleri'ne karşı büyük mücadele vermişlerdir.

I. Haçlı Seferi (1096-1099) sonucunda Kudüs Haçlıların eline geçti ve Haçlılar Anadolu'da Antakya ve Urfa'yı alarak kontluklar oluşturdular. II. Haçlı Seferi (1147-1149) ise Türkiye Selçuklu Hükümdarı I. Mesut tarafından geri püskürtüldü. III. Haçlı Seferi (1189-1192) sırasında da Alman İmparatoru F. Barbarossa ve ordusu II. Kılıç Arslan karşısında yenilgiye uğradı.

Türkiye Selçuklu Devleti'nin yönetim sistemi Büyük Selçuklulardan esinlenmişti. Devletin başında sultan bulunur, ülke hanedan üyelerinin ortak malı sayılırdı. Bu anlayış sık sık taht kavgalarına yol açmıştır. Sultanlar "keyhüsrev, keykavus, keykubat" gibi Farsça unvanlar kullanırlardı.

Devlet işleri vezir başkanlığındaki "Divan-ı saltanat"ta görüşülürdü. Buna bağlı beş divan daha vardı: Divan-ı Tuğra (yazışmalar), Divan-ı Arz (ordu), Divan-ı İstifa (maliye), Divan-ı İşraf (denetim) ve Divan-ı Pervane (ikta araziler).

Bilgi Kutusu: Türkiye Selçuklularında ordu, hassa askerleri (gulamlar), Türkmenler (aşiret kuvvetleri), sipahiler (ikta askerleri), devlete bağlı beylik askerleri ve ücretli askerler (cerahor) olmak üzere beş ana bölümden oluşuyordu. Ayrıca bir de donanmaları vardı.

Türkiye Selçukluları döneminde Anadolu'da sosyal hayat büyük gelişme gösterdi. Konya başta olmak üzere pek çok şehir yeniden imar edildi. Halkın refah seviyesi yükseldi. Esnaf ve zanaatkârlar Ahilik teşkilatı içerisinde örgütlendiler.

Ticaretin gelişmesi için yolların güvenliği sağlandı, kervansaraylar inşa edildi ve düşük gümrük vergileri uygulandı. Bilim ve kültür hayatı da büyük gelişme gösterdi, medreseler ve darüşşifalar kuruldu.

Moğol İstilası ve Türkiye Selçuklu Devleti'nin Çöküşü

XIII. yüzyıl başlarında Orta Asya'dan başlayan Moğol istilası, zamanla Anadolu'ya doğru ilerledi. Türkiye Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubat, Moğol tehdidine karşı Konya, Kayseri ve Sivas gibi şehirlerin savunmalarını güçlendirdi, yeni kaleler inşa ettirdi ve çevre devletlerle iyi ilişkiler kurmaya çalıştı.

1230 yılında Harzemşahlar ile Türkiye Selçukluları arasında gerçekleşen Yassıçemen Savaşı'nı Selçuklular kazandı. Bu savaş sonrası Harzemşahlar Devleti yıkıldı ve Türkiye Selçukluları ile Moğollar komşu oldular. Böylece Anadolu, Moğol istilasına açık hale geldi.

I. Alâeddin Keykubat'ın 1237'de ölümünden sonra tahta çıkan II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde iki önemli olay yaşandı:

1. Babailer İsyanı (1240): Baba İshak önderliğindeki Türkmenler, merkezi otoritenin zayıflamasını fırsat bilerek isyan çıkardılar. İsyan güçlükle bastırıldı, ancak devleti zayıflattı ve Moğolları cesaretlendirdi.

2. Kösedağ Savaşı (1243): Sivas'ın Kösedağ mevkiinde Türkiye Selçuklu ordusu ile Moğollar arasında yapılan savaşı Moğollar kazandı. Bu yenilgi sonrasında Türkiye Selçuklu Devleti, Moğolların egemenliği altına girdi ve yıkılış süreci başladı.

Kösedağ Savaşı sonucunda Anadolu'da can ve mal güvenliği kayboldu, ticaret ve tarım faaliyetleri azaldı, bilimsel ve kültürel çalışmalar durdu. Moğol baskısından kaçan Türk boyları, Batı Anadolu'ya göç ederek buranın Türkleşmesini hızlandırdılar.

Önemli Not: Kösedağ Savaşı, Türk tarihinde bir dönüm noktasıdır. Bu savaştan sonra Türkiye Selçuklu Devleti fiilen Moğol hakimiyetine girmiş ve merkezi otoritesi büyük ölçüde zayıflamıştır.

Türkiye Selçuklu Devleti'nin merkezi otoritesinin zayıflaması sonucu Anadolu'nun çeşitli yerlerinde yeni Türk beylikleri kurulmaya başladı:

• Osmanoğulları: Söğüt ve Domaniç civarında kuruldu (ileride Osmanlı Devleti'ni kuracaktır)
• Karamanoğulları: Konya civarında kuruldu, dönemin en güçlü beyliğiydi
• Germiyanoğulları: Kütahya civarında kuruldu
• Aydınoğulları, Menteşeoğulları, Saruhanoğulları, Karesioğulları: Batı Anadolu'da kuruldular ve denizcilik faaliyetleri yürüttüler
• Candaroğulları: Kastamonu ve Sinop civarında kuruldu
• Hamitoğulları: Isparta ve Burdur civarında kuruldu
• Dulkadiroğulları: Maraş civarında kuruldu
• Ramazanoğulları: Adana ve Tarsus civarında kuruldu

Bu beylikler, Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında önemli rol oynadılar. Hepsi kurucularının isimlerini almış ve bulundukları bölgeleri savunmuşlardır. İçlerinden Osmanoğulları, zamanla diğer beylikleri de birleştirerek Osmanlı İmparatorluğu'nu kuracaktır.