Tarih 10. Sınıf 1. Ünite: Genel Bakış

Oğuz Göçleri ve Anadolu'nun Fethine Giden Yol

Anadolu'yu Türkler için çekici yapan şey sadece coğrafi konumu değildi - bölge tam anlamıyla kaos içindeydi. VI-VII. yüzyıllarda Sasani-Bizans mücadeleleri Anadolu'yu harabe haline getirmişti. Üstelik Bizans'ın kötü yönetimi ve adaletsiz vergi sistemi halkı perişan etmişti.

1071 Malazgirt Zaferi gerçek dönüm noktası oldu. Bu zaferle birlikte Anadolu'nun kapıları Türklere sonuna kadar açıldı. Çağrı Bey'in liderliğinde başlayan keşif akınları, artık yurt edinme hareketine dönüşmüştü.

Malazgirt sonrasında kurulan ilk Türk beylikleri sayesinde Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşması hızla başladı. Hatta "Türkiye" adı ilk kez bu dönemde Bizans kaynaklarında görüldü ve XII. yüzyıldan itibaren Batılılar Anadolu'yu Türkiye olarak anmaya başladı.

Dikkat: Anadolu'da Türk varlığı sadece Selçuklularla başlamadı. IV. yüzyılda Avrupa Hunları, VI. yüzyılda Sabarlar, VIII. yüzyılda Abbasiler tarafından getirilen Türkler bu topraklara çok daha erken ayak bastı.

İlk Türk Beylikleri: Anadolu'nun Yeni Sahipleri

Saltuklular $1072-1202$ Erzurum merkezli olarak kuruluştan itibaren hem kuzeyden gelen saldırıları önlediler hem de Gürcülerle mücadele ettiler. Mimaride ve sanatta gerçekleştirdikleri atılımlarla diğer Türk devletlerini etkilediler.

Mengücekler $1072-1228$ ise Erzincan, Kemah, Divriği civarında iki asra yakın Selçuklu devlet yapısını yaşattılar. Ne yazık ki bölgedeki depremler beyliğe ait eserlerin günümüze ulaşmasını engelledi.

Danişmentliler $1080-1178$ en dikkat çekici beyliklerden biriydi. Sivas, Malatya, Kayseri bölgelerinde hakimiyet kuran bu beylik, Anadolu'da ilk medreseyi açma başarısını gösterdi. Haçlı Seferlerine karşı sert direnç gösterdiler.

Çaka Beyliği'nin (1081) en büyük özelliği denizcilikti. 40 parçalık donanmayla Midilli, Sakız gibi stratejik adaları fetheden Çaka Bey sayesinde 1081 yılı Türk Deniz Kuvvetleri'nin kuruluş yılı olarak kabul ediliyor.

Not: Bu beyliklerin hepsinin ortak özelliği Anadolu'nun Türkleşmesine katkı sağlamaları ve sonunda Anadolu Selçukluları tarafından birleştirilmeleridir.

Selçuklu-Bizans Mücadelesi ve Anadolu'nun Tapusu

Türkiye Selçuklu Devleti'nin kurucusu Süleyman Şah, 1077'de Hristiyanlar için kutsal sayılan İznik'i ele geçirip başkent yaptı. Ancak 1086'da Suriye Selçuklu Meliki Tutuş ile mücadelede hayatını kaybetti.

1096 Haçlı tehlikesi Selçukluları zora soktu. Haçlılar İznik, Urfa, Antakya, Kudüs gibi önemli şehirleri ele geçirince başkent Konya'ya taşınmak zorunda kalındı. Türkler bu dönemde Anadolu'yu savunma görevini üstlendi.

Miryokefalon Savaşı (1176) tam bir dönüm noktasıydı. II. Kılıç Arslan ile ittifak yapan Bizans İmparatoru bu ittifağa sadık kalmayınca, büyük bir orduyla Konya'ya yürüdü. Ancak 17 Eylül 1176'da Miryokefalon geçidinde Selçuklu kuvvetlerinin pusuna düştü.

Bu mağlubiyetle Bizans'ın Türkleri Anadolu'dan çıkarma ümitleri tamamen sona erdi ve Türklerin Anadolu hakimiyeti kesinleşti.

Önemli: Miryokefalon Savaşı "Anadolu'nun Tapusu" olarak anılır çünkü bu savaşla Türklerin Anadolu'daki varlığı kesin olarak kabul edilmiş oldu.

Türkiye Selçukluları'nda Devlet Teşkilatı

Türk toplumunun temel yapısı boylar birliği sistemine dayanıyordu. En küçük yapı oguş (aile), oguşların birleşmesi urug (sülale), urugların birleşmesi boy, boyların birleşmesi bodun (millet), en büyük siyasi teşkilat ise il veya el (devlet) deniliyordu.

Veliahtlık sistemi taht kavgalarına yol açtı çünkü tahta kimin geçeceği konusu kesin değildi. Sultan oğullarından birini veliaht seçer, bu durum eski Türk geleneği gereği babadan oğula, oğul küçükse kardeşe geçerdi.

Devletin yönetim merkezi saray (dergâh/bârgâh) hem idare merkezi hem sultan'ın ikametgahıydı. Konya'daki Alâeddin Köşkü, Kayseri'deki Keykubâdiye Sarayı, Beyşehir'deki Kubâdâbâd Sarayı önemli örneklerdi.

Gulâm sistemi özellikle Türkmenlerin sorun çıkarmaya başlamasıyla yaygınlaştı. Saray işlerini yapacak kişiler gulâmhanede yetiştirilirdi. En yüksek yönetim organına Divân-ı Saltanat denirdi.

Dikkat: İkta sistemi, Büyük Selçukluların geliştirdiği toprak yönetimi sistemiydi ve Türkiye Selçukluları da bunu uyguladı.

Haçlı Seferleri: Türklerin Sınavı

Haçlı Seferleri XI. yüzyıl sonlarında XIII. yüzyıl ikinci yarısına kadar Hristiyanların İslam dünyasına yaptığı saldırılardı. Bizans'ın yardım isteği, Papaların nüfuz artırma isteği ve İslam aleminin zenginliklerini ele geçirme arzusu bu seferlerin ana sebepleriydi.

1. Haçlı Seferi $1096-1099$ sonunda Urfa, Antakya ve Trablusgarb'ta Haçlı kontlukları kuruldu. I. Kılıç Arslan'ın çabaları sayesinde 600 bin kişilik Haçlı ordusundan sadece 40 bin kişi Antalya'ya ulaşabildi. Kudüs 1099'da ele geçirildi ve korkunç bir katliam yaşandı.

2. Haçlı Seferi $1144-1149$ İmadeddin Zengi'nin Urfa'yı almasıyla başladı. İlk kez krallar katıldı ama hiçbir sonuç alınamadı. Bir milyona yakın insan kaybı verildi.

3. Haçlı Seferi $1189-1192$ Selahattin Eyyubi'nin Hıttın Savaşı'nda (1187) kazandığı zaferle Kudüs'ü alması üzerine başladı. Fredrik Barbarossa, Filip Ogüt ve Arslan Yürekli Richard katıldı ama başarı sağlanamadı.

Sonuç: Haçlı Seferleri Türklerin İslam dünyasında kalkan görevi üstlenmesine yol açtı. Aynı zamanda Doğu-Batı ilişkilerinin gelişmesine, Rönesans'a zemin hazırladı.

Moğol Tehdidi ve Anadolu'da Kırılma

İlhanlılar $1256-1353$ Cengiz Han'ın torunu Hülâgû Han tarafından Tebriz merkezli olarak kuruldu. Başlangıçta Büyük Kağan'a bağlıydılar, 1295'ten itibaren tam bağımsız hale geldiler.

Yassıçemen Savaşı (1230) kritik bir andı. Moğolların önünden kaçan Celâleddin Harzemşah, Doğu Anadolu'ya girip Eyyübilerin elindeki Ahlât'ı kuşattı. Sultan I. Alâeddin Keykubad bunu tehdit olarak algılayıp harekete geçti. Savaş sonunda Harzemşah yenildi ve bir yıl sonra devleti Moğollar tarafından yıkıldı.

Babaî İsyanı (1240) Türkiye Selçuklu tarihinin en büyük isyan hareketiydi. Yesevî tarikatına bağlı Baba İlyas'ın ölümünden sonra Baba İshak büyük bir Türkmen zümresini etrafında topladı. İsyan Sivas'tan başlayıp Amasya, Kayseri'ye yayıldı, hatta Sultan II. Gıyaseddin Keyhüsrev başkenti terk etmek zorunda kaldı.

Bu isyan Türkiye Selçuklu Devleti'ni güçsüz duruma düşürdü ve Moğollara Anadolu istilası için umut verdi.

Uyarı: Babaî İsyanı sadece dini bir hareket değil, aynı zamanda Moğol baskısından kaçan Oğuzların kontrol altına alınamaması nedeniyle çıkan sosyal bir patlayıştı.

Kösedağ Faciası ve Anadolu'nun Sonu

Kösedağ Savaşı (1243) Anadolu Selçuklu Devleti'nin sonunu getiren felaketti. Moğol komutanı Baycu Noyan, Selçukluların zayıflığını görünce Anadolu'ya girdi. Erzurum'u aldıktan sonra Sivas yakınlarındaki Kösedağ'da Selçuklularla karşılaştı ve kolay bir zafer kazandı.

Savaş sonuçları korkunçtu: Anadolu Selçuklu Devleti Moğollara bağlı hale geldi, Trabzon Rum İmparatorluğu ve Ermeni Krallığı Selçuklu egemenliğinden ayrıldı, Anadolu'da ticaret önemini kaybetti, Anadolu Türk birliği dağıldı ve beylikler kuruldu.

Ayn-ı Calut Savaşı (1260) ile Memlûk Sultanı Baybars, Moğolların batıdaki ilerleyişini durdurdu. 1277'de Anadolu'ya gelen Sultan Baybars, Moğolları ikinci kez yenilgiye uğrattı.

1308 yılında Anadolu Selçuklu Devleti tamamen yıkıldı ve Anadolu Türk Beylikleri Dönemi başladı. Karamanoğulları, Osmanoğulları, Candaroğulları gibi irili ufaklı beylikler kuruldu.

Not: Kösedağ yenilgisinden Osmanlı Beyliği'nin kuruluşuna kadar süren dönem yaklaşık 100 yıl sürdü ve Anadolu'da siyasi parçalanma yaşandı.

Mutasavvıflar: Manevi Direnişin Önderleri

Moğol baskısının artmasıyla siyasi otorite zaafa uğrayınca halk manevi otoritelere sığınmaya başladı. Bu dönemde Mevlânâ Celâleddîn-î Rûmî, Hacı Bektaş-ı Velî ve Yunus Emre gibi büyük şahsiyetler ortaya çıktı.

Mevlânâ Celâleddîn-î Rûmî Konya'da sosyal huzurun sağlanmasında kritik rol oynadı. Ölümünden sonra oğlu Sultan Veled Mevleviliği teşkilatlandırdı. Kurulan mevlevihaneler sayesinde Bağdat'tan Rumeli'ye kadar geniş bir alana etki ettiler.

Hacı Bektaş-ı Velî Horasan'ın Nişabur şehrinden gelip Anadolu'da Suluca Karahöyük'e yerleşti. XIII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Ankara, Kırşehir, Konya, Kayseri gibi kültür merkezleri Bektâşiliğin ilk merkezleri haline geldi.

Bu mutasavvıflar sadece manevi rehberlik yapmakla kalmadılar, açtıkları tekke ve zaviyeler, kurdukları vakıflarla geniş halk kitlelerini etkilediler ve Anadolu'nun Türkleşme sürecine büyük katkı sağladılar.

Önemli: Bu dönem mutasavvıfların etkisi o kadar büyüktü ki, siyasi otoritenin zayıfladığı yerlerde halk manevi liderlerini otorite olarak kabul etmeye başladı.