Tarih Bilimi ve Temel Kavramlar

Tarih bilimi, geçmişteki insan topluluklarının faaliyetlerini yer ve zaman göstererek, sebep-sonuç ilişkisi içinde belgelere dayalı olarak inceleyen bilim dalıdır. Tarihin konusu insandır - avcılıktan yerleşik hayata geçiş, şehir devletlerinin kurulması, savaşlar, antlaşmalar gibi insan faaliyetlerinin tamamı tarihin ilgi alanına girer.

Ünlü tarihçiler tarihi farklı şekillerde tanımlamışlardır. Edward Halett Carr'a göre tarih "tarihçi ile olaylar arasında devamlı bir etkileşim", Lucien Febvre'ye göre ise "bugünün açıklanması"dır. Bu tanımlar tarihin sadece geçmişle değil, günümüzle de bağlantılı olduğunu gösteriyor.

Önemli: Tarih bilimi diğer fen bilimlerinden farklıdır çünkü laboratuvar ortamında deney yapılamaz. Tarihçiler, geçmişten kalan belgeler ve kalıntılarla çalışır.

Tarihî Kaynaklar ve Diğer Bilimlerle İlişkiler

Tarihî kaynaklar üç ana gruba ayrılır: sözlü (destanlar, efsaneler), yazılı (kitabeler, antlaşmalar, mektuplar) ve görsel-işitsel (resimler, heykeller, filmler) kaynaklar. Ayrıca birinci elden kaynaklar olaya doğrudan tanık olanlar tarafından; ikinci elden kaynaklar ise bunlara dayanılarak hazırlanmıştır.

Tarih bilimi tek başına çalışmaz. Coğrafya, antropoloji, arkeoloji gibi bilim dallarından yararlanır. Örneğin coğrafya, tabiat ve yer şekillerinin insan toplulukları üzerindeki etkisini inceleyerek tarihe yardımcı olur.

Dikkat: Tarih bilimi genellemeler yapmaz, deney ve gözlem yapılamaz. Bu özellikler onu diğer bilimlerden ayırır.

Tarihe Yardımcı Bilim Dalları

Tarihi aydınlatmak için birçok yardımcı bilim dalı vardır. Arkeoloji toprak altındaki eserleri bulup inceler, kronoloji olayların zamanını tespit ederek sıralar. Numizmatik (meskûkat) tarihi paraları, epigrafya kitabeleri, palegorafya eski yazıları inceler.

Heraldik devletlerin armalarını, diplomasi resmi belgeleri, antropoloji insan ırklarının kökenlerini araştırır. Etnografya toplumların örf ve âdetlerini, filoloji ise dillerin zaman içindeki değişimlerini inceler.

Bu bilim dallarının hepsi tarihçilere geçmişi daha iyi anlama konusunda yardım eder. Mesela arkeolojik kazılarda bulunan bir sikke, o dönemin ekonomik durumu hakkında bilgi verebilir.

Hatırla: Her yardımcı bilim dalının kendine özgü inceleme alanı vardır ama hepsi tarihin geçmişi aydınlatma hedefine katkıda bulunur.

Neden Tarih Öğreniyoruz?

Tarih öğrenmek sadece geçmişi bilmek değildir. İnsanın kendini tanımasına, vatan ve millet sevgisini geliştirmesine, kültür seviyesini yükseltmesine yardımcı olur. Edward Halett Carr'a göre tarih, "edinilmiş becerilerin kuşaktan kuşağa iletilmesi"dir.

Eğer tarih öğrenimi olmasaydı, her kuşak sıfırdan başlamak zorunda kalırdı. Önceki kuşakların tecrübelerinden yararlanamaz, kültürel birikimleri aktarılamazdı. Bu durumda medeniyet bugünkü gelişmişlik düzeyine ulaşamazdı.

Fransız filozof Montesquieu'nun dediği gibi: "Tarih olmaksızın yaşadığımız asrın sınırları içine hapsedilmiş bir şekilde çocukluk çağında kalırız." Tarih bize perspektif kazandırır ve geleceği daha iyi şekillendirmemize yardım eder.

Unutma: Tarih öğrenmek geçmişi yaşayarak geleceği görmeyi sağlar. Bu yüzden tarih hem bireysel hem de toplumsal gelişim için vazgeçilmezdir.

Tarihe Nasıl Bakmalı ve Zaman Kavramı

Tarihe objektif gözle ve dönemin şartlarını dikkate alarak bakılmalıdır. Günümüzün değerleriyle geçmişi yargılamamalıyız. Örneğin kölelik, bugün insan haklarına aykırı olsa da eski Yunan ve Roma'da normal bir uygulamaydı. 1948'de Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Bildirgesi ile kölelik reddedildi.

Zaman farklı medeniyetlerde farklı algılanmıştır. Eski Çin, Hint, Mısır medeniyetlerinde zaman, mevsimlerle kendini yenileyen döngüsel bir kavramdı. Tek tanrılı dinlerin ortaya çıkışıyla zaman, başı ve sonu olan sınırlı bir varlık olarak görülmeye başlandı.

Isaac Newton'a göre zaman "ezelî ve ebedî, öncesiz ve sonrasız bir akış"tır. Evren ve maddeden bağımsız olarak "başı ve sonu olmayan bir ırmak gibi" akar.

Önemli: Tarihi olayları değerlendirirken o dönemin şartlarını göz önünde bulundurmalı, günümüzün ölçütleriyle yargılamamalıyız.

Takvim Sistemleri ve Zamanın Taksimi

Takvimler insanın geçmiş ve geleceğini düzenleyebilme ihtiyacını karşılar. İlk takvim sistemlerini 6 bin yıl önce Sümerler ve Mısırlılar oluşturdu. Güneş yılı 365 gün 6 saat, ay yılı ise 354 gündür. Aralarında 11 gün 6 saat fark vardır.

Toplumlar önemli saydıkları olayları takvim başlangıcı yaptılar. Hıristiyanlar Hz. İsa'nın doğumunu, Müslümanlar Hicret'i (622) başlangıç kabul etti.

Türkler tarih boyunca farklı takvimler kullandılar:

• 12 Hayvanlı Türk Takvimi: En eski Türk takvimi, güneş yılına dayalı
• Hicri Takvim: Müslüman olan Türklerin en uzun süre kullandığı, ay yılına dayalı
• Celali Takvim: Sadece Selçuklular kullandı, Ömer Hayyam hazırladı
• Rumi Takvim: Osmanlı'da mali işler için kullanıldı

Hatırla: Türkiye Cumhuriyeti 26 Aralık 1925'te miladi takvimi kabul etti ve 1 Ocak 1926'dan itibaren kullanmaya başladı.

Miladi Takvim ve Yüzyıl Hesaplama

Miladi takvim Mısırlıların geliştirdiği sistemden gelişti. Roma İmparatoru Julius Caesar ile "Jülyen takvimi", Papa XIII. Gregorius ile de "Gregoryen takvimi" oluştu. Hz. İsa'nın doğumu başlangıç alınır ve güneş yılı esaslıdır.

Yüzyıl hesaplaması çok basittir. Herhangi bir tarihin ait olduğu yüzyılı bulmak için:

• Tek/çift basamaklı tarihler (3, 18, 92 gibi) → I. yüzyıl
• Üç/dört basamaklı tarihlerde son iki rakam silinir, kalan sayıya 1 eklenir

Örnek: 1453 (İstanbul'un fethi) → 14 + 1 = XV. yüzyıl 552 (Kök Türk Devleti) → 5 + 1 = VI. yüzyıl

Tarihi olaylar kronolojik olarak sıralanabilir. "0" Hz. İsa'nın doğumundan önceki dönemler MÖ (Milattan Önce), sonraki dönemler MS (Milattan Sonra) olarak adlandırılır.

Pratik İpucu: Yüzyıl hesaplama formülünü öğrendiğin zaman, herhangi bir tarihi kolayca hangi yüzyıla ait olduğunu bulabilirsin.

Tarihin Dönemlendirilmesi: Çağlar

Tarihin incelenmesini kolaylaştırmak için tarih çizelgesi oluşturulmuştur. Tarih iki ana bölüme ayrılır: Tarih Öncesi Devirler ve Tarihi Devirler.

Tarih Öncesi Devirler:

• Taş Devri: Paleolitik $MÖ 2.5 Milyon-16 Bin$, Mezolitik, Neolitik
• Maden Devri: Bakır Devri, Tunç Devri, Demir Devri

Tarihi Devirler:

• İlk Çağ: MÖ 3500 - MS 375
• Orta Çağ: MS 375 - MS 1453
• Yeni Çağ: MS 1453 - MS 1789
• Yakın Çağ: MS 1789 - Günümüz

Yüzyıllar çeyrekler ve yarıyıllar şeklinde daha detaylı bölünebilir. Örneğin MS 900-999 arası X. yüzyıldır ve iki yarıya, dört çeyreğe ayrılabilir.

Çağ sınırları önemli tarihsel olaylarla belirlenir: Roma'nın çöküşü (375), İstanbul'un fethi (1453), Fransız Devrimi (1789).

Osmanlı Tarihçiliğinde Dönemlendirme

Süleyman Hüsnü Paşa (1838-1892) Osmanlı'da askerî okullar için "Tarih-i Âlem" adlı ders kitabını hazırladı. O, tarihi üç çağa ayırmıştır:

Tarih-i kurûn-ı ûlâ (Eski Çağ tarihi): Hz. Adem'in yaratılışından Hicret'e kadar Tarih-i kurûn-ı vustâ (Orta Çağ tarihi): Hicret'ten Osmanlı'nın kuruluşuna kadar
Tarih-i kurûn-ı ahire (Son Çağ tarihi): Osmanlı'nın kuruluşundan Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasına kadar

Süleyman Hüsnü Paşa, Yeniçeri Ocağının kaldırılışından kendi yaşadığı devreye kadar olan dönemi de "tarih-i asr" olarak adlandırmıştır. Bu dönemlendirme Osmanlı bakış açısını yansıtır.

Bu yaklaşım, her medeniyetin tarihi kendi perspektifinden değerlendirdiğini gösterir. Bugün kullandığımız Batı merkezli dönemlendirmeden farklı bir anlayıştır.

İlginç: Osmanlı tarihçiliğinde dönemlendirme, İslam tarihi ve Osmanlı'nın kuruluşu gibi kendi medeniyetine özgü olaylarla yapılmıştır.