18. Yüzyılın Önemli Siyasi Gelişmeleri

Prut Savaşı ve Osmanlı-Rusya İlişkileri

Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası 18. yüzyıl başlarında Osmanlı ile karşı karşıya gelmesine neden oldu. Bu dönemde Rusya, Osmanlı ve İsveç'i tehdit ederek güneye inmeye, Lehistan'ı tehdit ederek de Avrupalı olma emellerini gerçekleştirmeye çalışıyordu.

1711'de gerçekleşen Prut Savaşı'nın temel sebepleri, Osmanlı'nın daha önce Ruslara verdiği Azak Kalesi'ni geri alma isteği ve İsveç Kralı Şarl'ın Osmanlı'ya sığınmasıydı. Baltacı Mehmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, Prut Nehri kenarında Rusları mağlup etti.

Savaş sonunda imzalanan Prut Antlaşması ile Azak Kalesi geri alındı, Rus elçiliği kaldırıldı ve İsveç kralının ülkesine dönmesi sağlandı. Bu, Osmanlı'nın Karlofça Antlaşması'ndan sonra kazandığı ilk toprak parçası oldu.

Dikkat! İsveç Kralı'nın Osmanlı'dan yardım istemesi, gerileme döneminde bile Osmanlı'nın uluslararası arenada hala saygın bir konumda olduğunu gösteriyordu.

Osmanlı-Venedik-Avusturya Savaşları ve Pasarofça Antlaşması

Karlofça Antlaşması ile Mora Yarımadası'nı Venedik'e kaptıran Osmanlı, buradaki Ortodoks halkın yardım çağrısına kulak verdi. Katolik Venedik'in bölgedeki Ortodoks kiliselerini kapatması ve halkı Katolikliğe zorlaması üzerine 1715'te savaş başladı.

Osmanlı kuvvetleri Mora'yı Venedik'ten geri almayı başardı. Ancak bu durum, Karlofça Antlaşması'nın garantörü olan Avusturya'nın savaşa girmesine neden oldu. 1718'de gerçekleşen Petervaradin Savaşı'nda Osmanlı ağır bir yenilgi aldı.

Bu yenilgi sonrasında İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla 1718'de Pasarofça Antlaşması imzalandı. Antlaşmayla Mora Osmanlı'ya bırakılırken, stratejik öneme sahip Belgrad Avusturya'ya verildi.

Önemli Sonuç: Pasarofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti, kaybettiği toprakları geri alamayacağını ve aynı anda iki devletle savaşamayacağını anladı. Bu, Avrupa'nın diplomatik ve siyasi üstünlüğünün resmen kabul edildiği bir dönüm noktası oldu.

Osmanlı-İran Savaşları ve Diplomatik Gelişmeler

Osmanlı İmparatorluğu, batıda kaybettiği toprakları ve itibarı doğuda kazanmak amacıyla İran'a yöneldi. Sünnilerin zulüm gördüğü İran'da meydana gelen Sünni-Şii çatışmaları ve Rusya'nın Kafkasya'yı işgal ederek bölgeye müdahalesi, savaşın temel nedenleriydi.

Kafkasya'da Osmanlı ve Rus kuvvetleri karşı karşıya gelince, Fransa'nın arabuluculuğuyla 1724'te İstanbul Antlaşması imzalandı. Bu, Osmanlı ile Rusya arasında imzalanan ilk dostluk antlaşmasıydı.

İran bu paylaşımı kabul etmeyince savaşlar devam etti ve 1732'de I. Mahmut döneminde Ahmet Paşa Antlaşması imzalandı. Buna göre Gence, Tiflis ve Dağıstan Osmanlı'ya; Tebriz, Hemedan ve Kirman ise İran'a verildi.

Antlaşmayı kabul etmeyen Nadir Şah, tahta geçerek Kerkük, Musul ve Bağdat'a saldırdı. Uzayan savaş sonunda 1746'da Kerden Antlaşması (II. Kasr-ı Şirin) imzalandı, bu da Osmanlı-İran ilişkilerinde yeni bir dönemi başlattı.

Belgrad Antlaşması ve Son Toprak Kazanımı

1736-1739 yılları arasındaki Osmanlı-Rusya-Avusturya savaşlarının temel nedenleri arasında Osmanlı'nın Belgrad'ı geri alma isteği ve Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası bulunuyordu. Ayrıca Rusya'nın Ortodoksları kışkırtması ve Kırım Hanı'nın göndereceği yardımı engellemesi de gerginliği tırmandırdı.

Osmanlı, Belgrad'ı almak için Avusturya'ya savaş açtığında, Rusya bunu fırsat bilerek Osmanlı'ya saldırdı. Osmanlı kuvvetleri Avusturya'yı yenerken Rusya'ya karşı başarısız oldu.

Fransa'nın arabuluculuğu ile 1739'da imzalanan Belgrad Antlaşması ile Belgrad Osmanlı'ya geri verildi, Azak kaleleri yıkılarak Rusya'ya bırakıldı ve Rusların Karadeniz'de savaş ve ticaret gemisi bulundurması yasaklandı.

Stratejik Önemi: Belgrad Antlaşması, Osmanlı'nın gerileme devrinde imzaladığı son kazançlı antlaşmadır. Bu antlaşmayla Karadeniz'in bir Türk gölü olduğu son kez tescillenmiş, ancak aynı zamanda Rusya'nın büyük devletler safında yer alması kabul edilmiştir.

Kapitülasyonlar ve Osmanlı-Rus Savaşının Başlangıcı

Osmanlı'da kapitülasyon geleneği Fatih döneminde Venedik'e verilen ticari ve siyasi imtiyazlarla başlamıştı. Ancak Kanuni döneminde Fransa'ya verilen kapitülasyonlar çok daha kapsamlı olup siyasi, ekonomik ve hukuki alanları içeriyordu.

1740'ta I. Mahmut döneminde kapitülasyonlardaki "iki hükümdarın ölümüyle sınırlıdır" maddesi kaldırıldı ve imtiyazlar sürekli hale getirildi. Bu kararla Fransa'ya önemli ayrıcalıklar tanındı: Fransa elçileri protokolde öne alındı, mevcut imtiyazların alanı genişletildi ve Fransa'ya Osmanlı topraklarındaki Katoliklerin haklarını koruma yetkisi verildi.

1768-1774 yılları arasındaki Osmanlı-Rus Savaşı'nın sebepleri arasında Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası, Lehistan'ın iç işlerine karışması ve Panislavizm politikası bulunuyordu. Rusya ve Avusturya, Macaristan bölgesinde ortak bir Dakya İmparatorluğu kurma projesi geliştirmişti.

Kritik Gelişme: Rusya'nın batıya açılmak için Lehistan'a saldırması ve Leh milliyetçilerinin Osmanlı'ya sığınması üzerine Rus askerlerinin Osmanlı topraklarına girmesi, uzun sürecek bir savaşın fitilini ateşledi.

Küçük Kaynarca Antlaşması ve Kırım'ın Kaybı

III. Mustafa döneminde başlayan Osmanlı-Rus savaşı, Rusya'nın İngiliz desteğiyle Baltık Denizi üzerinden Akdeniz'e ulaşmasıyla şiddetlendi. 1770'te Rus donanması İzmir'deki Çeşme Limanı'ndaki Osmanlı donanmasını yaktı.

Hem doğu hem batı cephesinde mağlup olan Osmanlı'da padişah III. Mustafa felç geçirerek vefat etti ve yerine I. Abdülhamit geçti. Savaş masraflarını karşılamak için Eşham Senedi uygulaması (hazine bonosu) başlatıldı.

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) sonucunda Karadeniz'in Türk gölü olma özelliği sona erdi ve Kırım bağımsız hale geldi. Osmanlı ilk defa savaş tazminatı öderken, Rusya kapitülasyon kazandı ve Osmanlı'daki Ortodoksları koruma hakkını elde etti.

1779'daki Aynalıkavak Tenkihnamesi ile Ruslar Kırım'dan askerlerini çekme sözü verdi ve Osmanlı, Şahin Giray'ın hanlığını kabul etti. Ancak halkın isyanı sonucu Şahin Giray Rusya'ya sığındı ve II. Katerina 1783'te Kırım'ı işgal etti.

Tarihsel Dönüm Noktası: Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı'nın diplomatik tarihinde bir dönüm noktasıdır. Bu antlaşmayla Rusya ilk kez kapitülasyon kazanmış, Osmanlı'da daimi elçilik kurma hakkı elde etmiş ve imparatorluk ilk kez savaş tazminatı ödemek zorunda kalmıştır.

Ziştovi ve Yaş Antlaşmaları: Dağılmanın Başlangıcı

Rusya'nın Kırım'ı işgal etmesi üzerine 1787'de Osmanlı, Rusya'ya savaş ilan etti. Bu sırada Avusturya da Osmanlı'ya savaş açtı. Osmanlı her iki cephede de yenilgiye uğradı.

Savaş devam ederken 1789'da patlak veren Fransız İhtilali, çok uluslu bir devlet olan Avusturya'yı endişelendirdi. Milliyetçilik fikirlerinden korkan Avusturya, Osmanlı'ya anlaşma teklifinde bulundu.

1791'de imzalanan Ziştovi Antlaşması ile Avusturya, aldığı toprakları Osmanlı'ya geri verdi. Rusya ile savaş devam ederken Prusya'nın arabuluculuğuyla 1792'de Yaş Antlaşması imzalandı.

Yaş Antlaşması sonucunda Kırım resmen Rusya'nın oldu ve böylece ilk defa bir Müslüman toprağı Osmanlı'nın elinden çıktı. Bu gelişme, Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılma dönemine, yani "en uzun yüzyıl" dönemine girişinin başlangıcı oldu.

Unutma! Kırım'ın kaybedilmesi, sadece toprak kaybı değil, aynı zamanda Osmanlı'nın gücünün ciddi şekilde azaldığının ve artık savunmaya geçtiğinin göstergesiydi. Bu noktadan sonra imparatorluk, dağılmayı önlemeye odaklanacaktı.