11. Sınıf Siyasi Tarih Ders Notları

Bu ders notları 11. sınıf öğrencileri için Değişen Dünya Dengeleri Karşısında Osmanlı Siyaseti konusunu ele alıyor. XVII-XVIII. yüzyıllarda Osmanlı'nın yaşadığı dönüşümü anlayacaksın.

Osmanlı Devleti bu dönemde büyük zorluklarla karşılaştı. İç isyanlar, değişen ticaret yolları ve ordudaki bozulmalar devleti zor duruma soktu. Artık üç kıtaya yayılan topraklarda merkezi otoriteyi korumak eskisi kadar kolay değildi.

Not: Bu dönem Osmanlı tarihinde "duraklama" ve "gerileme" dönemi olarak da bilinir.

I. Ünite: Değişen Dünya Dengeleri Karşısında Osmanlı Siyaseti

XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti hem batıda Avusturya hem de doğuda Safevilerle savaşmak zorunda kaldı. Bu çift cepheli mücadele devleti oldukça zorladı.

En önemli sorunlar şunlardı: iç isyanlar, ticaret yollarının değişmesi ve orduda disiplinin bozulması. Bunların hepsi birleşince, devletin geniş topraklarında kontrolü sağlamak zorlaştı.

Bu dönemde imzalanan antlaşmalar, Osmanlı'nın artık eskisi kadar güçlü olmadığını gösteriyordu. Özellikle diplomatik ilişkilerde yeni dengelerin kurulması gerekiyordu.

Önemli: Bu dönem Osmanlı dış politikasında büyük değişimlerin başlangıcını temsil eder.

Osmanlı-Habsburg Mücadelesi ve Zitvatorok Antlaşması

Osmanlı-Avusturya ilişkileri Mohaç Muharebesi'yle (1526) başladı. İlk başta üstünlük Osmanlı'daydı ve 1533 İstanbul Antlaşması'yla Avusturya bu durumu kabul etti.

Ancak 1593'te işler değişti. Orta Avrupa'da hakimiyet mücadelesi başlayınca, 1596 Haçova Muharebesi yaşandı. Bu uzun savaş 1606'da Zitvatorok Antlaşması'yla sona erdi.

Zitvatorok Antlaşması çok önemliydi çünkü: Avusturya'nın Macaristan vergisi kaldırıldı, Avusturya Arşidükü protokolde padişaha denk sayıldı. Bu durum Osmanlı'nın prestij kaybına uğradığını gösteriyordu.

Habsburg Hanedanı uzun yıllar Avrupa'ya hakim oldu (1278-1918). Evlilikler yoluyla birçok ülkeyi kontrolü altına aldılar.

Dikkat: Zitvatorok, Osmanlı diplomatik tarihinde mütekabiliyet (karşılıklı eşitlik) ilkesinin kabul edildiği ilk antlaşmadır.

Osmanlı-Safevi İlişkileri

Safeviler Osmanlı'nın doğudaki en büyük baş belasıydı. Şehzadeleri kışkırtmaları, İpek Yolu'nda denetim kurmaları ve Şiilik propagandası yapmaları sürekli savaşlara neden oldu.

1590 Ferhat Paşa Antlaşması ile Osmanlı, Tebriz, Karabağ ve Şirvan'ı aldı. Bu anlaşmayla doğudaki en geniş sınırlarına ulaştı. Ama bu uzun sürmedi.

IV. Murat döneminde büyük seferler düzenlendi. 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması çok önemliydi çünkü: Revan Safevilerde, Bağdat Osmanlı'da kaldı ve Zagros Dağları sınır oldu.

Bu antlaşma günümüz Türkiye-İran sınırını da belirledi. Yani bugün bile geçerliliğini koruyor!

İlginç Bilgi: Kasr-ı Şirin Antlaşması'nın belirlediği sınır, küçük değişiklikler dışında bugün de geçerli.

Osmanlı-Lehistan ve Venedik İlişkileri

Hotin Seferi (1621) ile Lehistan'a karşı mücadele başladı. II. Osman, Kazakları koruyan Lehistan'a sefer düzenledi. Bu seferde Yeniçerilerin yetersizliği anlaşıldı.

1672'de Bucaş Antlaşması imzalandı. Podolya Osmanlı'ya, Ukrayna ise Osmanlı himayesindeki Kazaklara verildi. Bu antlaşmayla Osmanlı batıdaki en geniş sınırlarına ulaştı.

Venedik'le ilişkiler Akdeniz hakimiyeti mücadelesi üzerine kuruluyor. En büyük başarı 1669'da Girit Adası'nın fethi oldu. Bu uzun süren kuşatma 24 yıl sürdü!

Girit'in alınması stratejik olarak çok önemliydi çünkü Venedik deniz korsanları burayı üs olarak kullanıyordu.

Unutma: Bucaş Antlaşması ile Osmanlı batıdaki en geniş sınırlarına ulaştı, tıpkı doğuda Ferhat Paşa Antlaşması ile olduğu gibi.

Malta, Rusya ve Avusturya ile İlişkiler

Malta kuşatması (1565) başarısızlıkla sonuçlandı. Malta'nın korunaklı konumu Osmanlı ordusuna geçit vermedi. Bu ada daha sonra Kutsal İttifak'ın da içinde yer aldı.

Rusya'nın yükselişi XVI. yüzyılda başladı. Sıcak denizlere inme politikası Osmanlı ile çatışmayı kaçınılmaz kıldı. 1681 Bahçesaray Antlaşması ile Özi Nehri sınır oldu.

İstanbul Antlaşması (1700) çok önemliydi. Çar I. Petro'nun aldığı Azak Kalesi Rusya'da kaldı. Böylece Rusya Karadeniz'e inme politikasında ilk adımı attı.

Avusturya ile mücadele Macaristan üzerinden sürdü. 1664 Vasvar Antlaşması kısa süreli barış sağladı ama asıl büyük çatışma yaklaşıyordu.

Kritik Nokta: Azak'ın kaybı, Rusya'nın Karadeniz politikasındaki ilk büyük başarısıydı.

II. Viyana Kuşatması ve Kutsal İttifak

II. Viyana Kuşatması (1683) Osmanlı tarihi için büyük bir dönüm noktasıydı. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın yönettiği bu sefer ağır bir yenilgiyle sonuçlandı.

Yenilginin ardından Kutsal İttifak kuruldu. Papa'nın teşvikiyle Avusturya, Rusya, Lehistan, Venedik ve Malta birleşti. Bu "haçlı koalisyonu" 16 yıl boyunca (1683-1699) Osmanlı'yla savaştı.

En ağır yenilgiler Salankamen (1691) ve Zenta'da (1697) alındı. Artık Osmanlı Devleti çok cephede savunmada kalmıştı.

Karlofça Antlaşması (1699) ile büyük toprak kayıpları yaşandı. Lehistan'a Podolya, Venedik'e Mora, Avusturya'ya Macaristan'ın büyük kısmı verildi. Bu, Osmanlı'nın batıda ilk kez toprak kaybettiği antlaşmaydı.

Tarihsel Önem: 1683 yılı "zirveden dönüşün" başlangıcı kabul edilir.

Karlofça Sonrası Yeni Dönem ve Westphalia Barışı

Karlofça'dan sonra Osmanlı saldırıdan savunmaya geçti. Artık diplomatik müzakerelere önem verilmeye başlandı ve konjonktürel ittifaklar kuruldu.

Bu dönemde bürokrasi askeri unsurlara göre daha güçlendi. Fransa'nın etkisi azalırken, İngiltere ve Hollanda önem kazandı.

Otuz Yıl Savaşları (1618-1648) Avrupa'yı derinden etkiledi. Bu mezhep savaşları Martin Luther'in reform hareketleriyle başlamıştı.

Westphalia Barışı (1648) modern devletler hukukunun temelini attı. Artık devletler kendi topraklarında mutlak egemen olacaktı ve mezhep özgürlüğü tanınacaktı.

Modern Dönem: Westphalia modeli, devletlerin eşit özneler olduğu yeni bir uluslararası sistem yarattı.

Otuz Yıl Savaşları ve Westphalia'nın Sonuçları

Protestan Birliği (Fransa, İsveç, Hollanda) ile Katolik Birliği (Avusturya, İspanya) arasındaki savaş 30 yıl sürdü. Önce Katolikler üstün geldi, sonra Protestanlar kazandı.

Westphalia Barışı'nın önemli sonuçları: Mezhep seçme özgürlüğü tanındı, Hollanda ve İsviçre'nin bağımsızlığı kabul edildi, Habsburg'ın itibarı zedelendi.

Bu antlaşma modern devletler hukukunun temelini oluşturdu. Devletler artık papalığın üstünlüğünden kurtularak seküler bir yapıya kavuştular.

Almanya yüzlerce küçük prensliğe bölündü ve 1871'e kadar birleşemedi. Bu durum Fransa'nın XIX. yüzyıla kadar kıta Avrupası'nın en güçlü devleti olmasını sağladı.

Unutma: Westphalia modeli, Napolyon sonrası 1815 Viyana Kongresi'ne kadar Avrupa hukukunun temeliydi.

Açık Sularda Güç Mücadelesi ve Yeni Çağ Avrupası

Coğrafi Keşifler dünya ticaretini iç denizlerden (Akdeniz) dış denizlere taşıdı. Osmanlı Devleti bu değişimden olumsuz etkilendi ve kapitülasyonlar vermek zorunda kaldı.

XV-XVI. yüzyıllarda Avrupa'da Rönesans (Yeniden Doğuş) başladı. Matbaanın icadı ve Coğrafi Keşifler bu gelişmeyi hızlandırdı.

Portekiz ve İspanya önce sömürge imparatorlukları kurdu. Dünya bu iki ülke arasında paylaşıldı ve eski ticaret yolları (İpek ve Baharat Yolu) önemini kaybetti.

İspanyol deniz gücü 1588'de İngiltere'ye mağlup oldu. Fransa ise Afrika sömürgeciliğinde öncü rol oynadı ama sonunda sömürgelerinin çoğunu İngiltere'ye bırakmak zorunda kaldı.

Sonuç: Yeni dünya düzeni, Osmanlı'nın geleneksel ticaret avantajlarını ortadan kaldırdı.