11. Sınıf Tarih: Değişen Dünya Dengelerinde Osmanlı - Özet ve Anlatım

1595-1700 Yılları Arasındaki Siyasi Gelişmeler

17. yüzyılda Avrupa'da feodalite yerini mutlak krallıklara bırakarak devletler güçlenmeye başlamıştır. Bu durum Osmanlı Devleti'nin genişlemesinin yavaşlamasına neden olmuştur. Coğrafi Keşiflerden sonra ticaret yollarının okyanuslara taşınması, Osmanlı ekonomisini olumsuz etkilemiştir.

Osmanlı Devleti 17. yüzyılın başlarında üç kıtaya hâkim durumdayken, bu yüzyılda devlet düzenindeki bozulmalar nedeniyle duraklama dönemine girmiştir. Duraklama döneminin en önemli iç sebepleri arasında merkezi otoritenin bozulması, ordunun bozulması, maliyenin bozulması, eğitim sisteminin bozulması ve toplum yapısının bozulması yer alır.

Merkezi otoritedeki bozulmanın temelinde veraset sistemindeki değişiklik, sancağa çıkma usulünün kaldırılması ve saray kadınlarının yönetimdeki etkilerinin artması vardır. Ordudaki bozulmada ise Kapıkulu ocaklarına kanunlara aykırı asker alınması ve timar sisteminin bozulması etkili olmuştur.

Dikkat! Duraklamanın dış sebeplerinden en önemlileri, imparatorluğun doğal sınırlara ulaşması, Avrupa'da güçlü devletlerin ortaya çıkması ve Coğrafi Keşiflerle ekonomileri güçlenen Avrupalı devletlerin bilim ve kültür alanında ilerlemeleridir.

1595-1700 Yılları Arasındaki Siyasi Gelişmeler (Devam)

Maliye alanındaki bozulmanın temel sebepleri uzun süren savaşların masrafları, timar sisteminin bozulması ve Coğrafi Keşiflerle Akdeniz limanlarının önemini kaybetmesidir. Eğitim sistemindeki bozulmada ise medreselerde pozitif bilimlerin müfredattan çıkarılması ve "Beşik Ulemalığı" düzeni etkili olmuştur.

Toplumsal alanda da Celali İsyanları ve halkın topraklarını terk etmesi gibi önemli sorunlar yaşanmıştır. Bu iç sorunlar yaşanırken, Avrupa'da Habsburg Hanedanı ile mücadele eden Osmanlı Devleti, bu mücadelenin temelini 1526 yılında Mohaç Savaşı ile attı.

17. yüzyılın başında Osmanlı-Avusturya savaşları, Haçova Muharebesi (1596) ile devam etti. Bu muharebede Osmanlı ordusu zafer kazanmasına rağmen, savaş on yıl daha sürdü. 1606 yılında imzalanan Zitvatorok Antlaşması ile Osmanlı padişahı ile Avusturya Arşidükü protokol bakımından denk sayıldı.

Bu antlaşmayla Osmanlı Devleti, Avrupa diplomasisinde mütekabiliyet (karşılıklı denk olma) esasını kabul etmiş ve askeri gücünün eski seviyesinde olmadığını kabul etmiştir. Zitvatorok Antlaşması'nda Osmanlı'nın tavizler vermesinde, Celali İsyanları ve İran savaşlarının etkisi vardır.

Unutma! Zitvatorok Antlaşması Osmanlı'nın askeri başarısına rağmen diplomatik tavizler verdiği ilk antlaşmadır ve bu durum üç cephede birden mücadele etmek zorunda kalmasından kaynaklanmıştır.

Uzun Savaşlardan Diplomasiye

Osmanlı Devleti, 1663 yılında Avusturya üzerine seferler düzenledi ve Fazıl Ahmed Paşa komutasında Uyvar Kalesi'ni fethetti. 1664'te imzalanan Vasvar Antlaşması ile Uyvar Kalesi Osmanlı Devleti'ne bırakıldı. Bu antlaşma, Osmanlı'nın 17. yüzyılda Avusturya ile imzaladığı son kazançlı antlaşma oldu.

Osmanlı-Lehistan ilişkilerinde ise en önemli gelişme, Osmanlı hakimiyetindeki Boğdan'a 1615'te Lehistan'ın girmesi oldu. Kazakların desteğini alan Lehistan ile ilişkiler bozuldu. 1621 yılında II. Osman (Genç Osman), Lehistan üzerine Hotin Seferi'ne çıktı ve imzalanan Hotin Antlaşması ile Kanuni dönemindeki sınırlara geri dönüldü.

Osmanlı-Lehistan ilişkilerindeki bir diğer önemli gelişme, 1672'de Sultan IV. Mehmet ve Sadrazam Fazıl Ahmet Paşa'nın Lehistan üzerine yürüyerek Kamaniçe Kalesi'ni fethetmesi oldu. Buca Antlaşması (1672) ile Podolya ve Kamaniçe Osmanlı Devleti'ne girdi ve Osmanlı Devleti batıda en geniş sınırlara ulaştı.

Osmanlı-Rusya ilişkilerinde ise ilk önemli antlaşma olan Bahçesaray Antlaşması 1681'de imzalandı. Bu antlaşma ile Özi Nehri sınır kabul edildi ve antlaşma 20 yıl geçerli olacaktı.

İlginç Bilgi: Uyvar Kalesi'nin alınması Avrupa'da büyük bir hayranlık uyandırmış ve "Uyvar önünde Türk gibi güçlü" sözü bir deyim olarak kullanılmaya başlamıştır.

Uzun Savaşlardan Diplomasiye (Devam)

Osmanlı-Venedik ilişkilerinde önemli bir dönüm noktası, Venedik yönetimindeki Girit'in 1645'te kuşatılmasıydı. Ada, 24 yıl süren kuşatma sonunda 1669 yılında fethedildi. Bu uzun fetih süreci, Osmanlı donanmasının gerilediğinin bir göstergesiydi.

Osmanlı-İran ilişkileri ise 1578'den başlayarak 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması'na kadar devam eden mücadelelerle şekillendi. Bu mücadelenin temelinde jeopolitik, ekonomik ve dini faktörler vardı. Safeviler Karadeniz kıyılarına çıkmak isterken, Osmanlı Devleti Kafkasya'yı ele geçirip Rusya'nın güneye yayılmasını önlemek istiyordu.

1578-1590 yılları arasındaki savaşlar Osmanlı'nın üstünlüğü ile sonuçlanmış ve 1590 yılında imzalanan Ferhat Paşa Antlaşması ile Osmanlı Devleti doğuda en geniş sınırlara ulaşmıştır. Bu antlaşmayla Tebriz, Karabağ, Gence ve Gürcistan gibi yerler Osmanlı idaresine geçmiştir.

Antlaşmadan sonra Safevi Şahı I. Abbas, Osmanlı ordusuna benzer düzenli askeri birlikler kurarak Osmanlı'ya karşı üstünlük sağlamaya çalıştı. 1612 yılında yapılan Nasuh Paşa Antlaşması ile Osmanlı Devleti, Ferhat Paşa Antlaşması ile aldığı toprakları geri verdi.

IV. Murad döneminde, Safeviler'den Revan (1635) ve Bağdat (1638) geri alındı. 1639 yılında imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması ile bugünkü Türkiye-İran sınırı belirlendi ve ticaret yasakları kaldırıldı.

Önemli Not: Osmanlı Devleti, İran ile mücadelesi nedeniyle Avrupa'da yaşanan 30 Yıl Savaşları'ndan faydalanamamıştır.

Uzun Savaşlardan Diplomasiye (Devam)

17. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı Devleti, Avusturya üzerindeki askeri baskısını arttırmaya çalıştı. 1683'te Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Viyana'yı kuşattı. Ancak II. Viyana Kuşatması başarısızlıkla sonuçlandı. Bu başarısızlığın temel sebepleri arasında:

• Viyana'nın dört taraftan kuşatılamayacak kadar büyük olması
• Osmanlı ordusunda lojistik ve disiplin sorunlarının yaşanması
• Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın şehri zarar vermeden fethetmek istemesi
• Mesafenin uzaklığından dolayı ağır topların götürülmemesi vardı

Bu yenilgi sonrasında Osmanlı'yı Avrupa'dan atmak amacıyla Papa'nın teşvikiyle Kutsal İttifak kuruldu. Avusturya, Lehistan, Rusya, Venedik ve Malta'nın dahil olduğu bu ittifak, Osmanlı'ya karşı on altı yıl süren savaşlar başlattı.

Sonuçta 1699 yılında Osmanlı Devleti, Karlofça Antlaşması'nı imzalamak zorunda kaldı. Bu antlaşma ile:

• Temeşvar hariç Macaristan ve Erdel Avusturya'ya
• Podolya ve Ukrayna Lehistan'a
• Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik'e bırakıldı

Rusya ile de 1700 yılında İstanbul Antlaşması imzalandı ve Azak Kalesi Rusya'ya bırakıldı.

Vurgu Noktası: Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti ilk defa geniş çapta toprak kaybına uğramış ve Türkler için Avrupa'da geri çekiliş süreci başlamıştır.

Fetihlerden Savunmaya

Karlofça Antlaşması'ndan sonra Osmanlı Devleti'nin temel politikası kaybettiği toprakları geri alma şeklindeydi. Bu doğrultuda önemli bir gelişme 1711 yılındaki Prut Savaşı oldu. Sadrazam Baltacı Mehmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, Çar I. Petro komutasındaki Rus ordusunu yenilgiye uğrattı.

İmzalanan Prut Antlaşması ile Ruslar, Azak Kalesi dahil işgal ettikleri yerleri geri verdi. Bu antlaşma Osmanlı'da Karlofça ile kaybedilen toprakların geri alınabileceği umudunu güçlendirdi.

1718 yılında imzalanan Pasarofça Antlaşması ile Belgrad, Kuzey Sırbistan ve Temeşvar Avusturya'ya bırakıldı. Bu antlaşma sonrası Osmanlı Devleti, kaybedilen toprakları geri alma umudunu yitirdi ve mevcut toprakları koruma politikasına geçti.

1739 yılında imzalanan Belgrad Antlaşması ile Avusturya, Pasarofça Antlaşması'yla aldığı Belgrad'ı Osmanlı'ya geri verdi. Rusya da Azak dahil bütün işgal ettiği yerleri bıraktı. Belgrad Antlaşması Osmanlı'nın son kazançlı antlaşmasıdır ve bu antlaşma ile Karadeniz'in Türk gölü olduğu son kez kabul edilmiştir.

1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sonunda imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı'nın 18. yüzyılda imzaladığı en ağır şartlı antlaşmadır. Bu antlaşma ile:

• Kırım Hanlığı bağımsız oldu
• Azak Kalesi Rusya'ya bırakıldı
• Rusya Karadeniz'de donanma bulundurabilecekti

Kırılma Noktası: Küçük Kaynarca Antlaşması ile Osmanlı Devleti ilk defa halkı tamamen Müslüman olan bir bölgeyi kaybetmiş ve Karadeniz Türk gölü olma özelliğini yitirmiştir.

Okyanusların Önem Kazanması ve Sömürgecilik

Coğrafi Keşifleri gerçekleştiren İspanya ve Portekiz yeni yerler ve deniz yolları keşfederek ilk sömürgeleri oluşturdular. Amerika kıtasına hâkim olan İspanya keşiflerden sonra dünyanın en zengin ülkesi olurken, Portekiz ise Hindistan ve çevresine hâkim oldu.

16. yüzyıla kadar sömürgecilik faaliyetlerinde öne çıkan bu iki deveti 17. yüzyılda İngiltere ve Hollanda geçti. İngiltere, 1600'de İngiliz Doğu Hindistan Şirketi'ni kurarak Asya'daki sömürgecilik faaliyetlerini organize etti. Hollanda da 1602'de Doğu Hindistan Şirketi'ni kurdu.

Sömürgecilik faaliyetleri ve devletlerin rekabeti, Hindistan, Endonezya, Çin gibi Uzak Doğu bölgelerinin sömürge alanlarına dönüşmesine neden oldu. Bu faaliyetler kıtalardaki demografik yapıyı da değiştirdi - Afrika'dan Amerika'ya milyonlarca insan köle olarak taşındı.

Avrupalı devletler, 16. yüzyıl sonlarına kadar kürekle çekilen kadrga adlı gemileri kullanıyorlardı. Ancak bu gemiler okyanuslarda yetersiz kaldığı için kalyon adı verilen yelkenli gemilere geçtiler. Kalyonlar daha büyüktü ve daha fazla top taşıyabiliyordu.

Osmanlı Devleti'nin denizlerdeki hâkimiyetinin zayıflamasında gemi teknolojisindeki gelişmeleri takip edememesi etkili olmuştur. 1654'te Cezayirli denizcilerin Osmanlı hizmetine girmeleriyle kalyon inşasına ağırlık verilmiştir.

Unutma! 1770 Çeşme Baskını, Osmanlı Deniz gücünün zayıfladığını gösteren en önemli olaylardan biridir. Bu baskında Rus donanması, İngilizlerin yardımıyla Çeşme Limanı'nda demirli olan Osmanlı donanmasını yakmıştır.