Değişen Dünya Dengeler Karşısında Osmanlı Siyaseti (1595-1774)

Osmanlı'nın 1595-1700 yılları arasında birçok cephede mücadele ettiği bu dönem, önemli antlaşmalarla doludur. Haçova Muharebesi (1596), Zitvatorok Antlaşması (1606), Serav Antlaşması (1618) ve Karlofça Antlaşması (1699) gibi olaylar bu dönemin dönüm noktalarını oluşturur.

Osmanlı-Avusturya ilişkileri, 1526 Mohaç Meydan Muharebesi ile başlamış ve 1533'te imzalanan İstanbul Antlaşması'yla Avusturya, Osmanlı'nın üstünlüğünü kabul etmiştir. Bu antlaşmada Avusturya, Macaristan'daki iddialarından vazgeçmiş ve Arşidük (Kral), Osmanlı veziriazamına denk sayılmıştır.

1596'da gerçekleşen Haçova Savaşı, Orta Avrupa'da hakimiyet kurma mücadelesi nedeniyle bozulan ilişkilerin sonucunda ortaya çıkmıştır. Bu savaştan sonra Osmanlı-Avusturya mücadelesi 1606'da imzalanan Zitvatorok Antlaşması'yla sonuçlanacaktır.

Önemli Not: Bu dönemde Osmanlı'nın dış politikası çok cepheli bir mücadele şeklinde devam etmiştir. Doğuda Safevilerle, batıda Avusturya ve diğer Avrupa güçleriyle eşzamanlı savaşlar yürütülmüştür.

Avusturya ve Safevi İlişkileri

Zitvatorok Antlaşması (1606) Osmanlı için bir dönüm noktasıdır. Bu antlaşmayla Avusturya vergi vermeyi kesmiş ve sadece bir kerelik savaş tazminatı ödemeyi kabul etmiştir. Daha da önemlisi, Avusturya Arşidükü artık Osmanlı Padişahına eşit sayılacaktır. Böylece 1533'te elde edilen siyasi üstünlüğümüz kaybedilmiştir.

Habsburg Hanedanı, 1273'te Kutsal Roma Germen İmparatorluğu'na katılmış ve Avusturya'yı uzun yıllar (1278-1918) yönetmiştir. Hollanda, Macaristan, Flemenk, Kastilya ve Aragon'u evlilikler yoluyla egemenliği altına almış, I. Dünya Savaşı sonrasında ise sona ermiştir.

Doğuda ise Osmanlı-Safevi çatışmaları devam etmiştir. Safeviler, Osmanlı'nın doğuda sınır komşusu olarak üç temel nedenle Osmanlı'yla sürekli mücadele halindeydi: Osmanlı şehzadelerini kışkırtmaları, İpek Yolu üzerinde denetim kurma istekleri ve Şiilik propagandası yapmaları.

Dikkat: Zitvatorok Antlaşması, Osmanlı'nın Avrupa'daki siyasi üstünlüğünü kaybetmesinin ilk resmi belgesiydi. Bu noktadan sonra Osmanlı diplomasisi, eşitler arası ilişki temeline dayanmaya başlamıştır.

Osmanlı-Safevi İlişkileri

Ferhat Paşa Antlaşması (1590) ile Osmanlı, Azerbaycan, Gürcistan, Luristan ve Dağıstan'ı topraklarına katmıştır. Bu antlaşmayla Osmanlı doğuda en geniş sınırlara ulaşmış ve doğuda toprak kaybının önüne geçilmiştir.

Fakat Şah Abbas, Osmanlı'nın Avusturya ile savaş halinde olmasından ve Celali isyanlarından yararlanarak Osmanlı'ya saldırmıştır. I. Ahmet döneminde imzalanan Nasuh Paşa Antlaşması (1611) ile Osmanlı, İran'dan aldığı yerleri geri verirken, İran 200 deve yükü ipek vermeyi taahhüt etmiştir.

II. Osman döneminde İran'ın ipek yollamaması üzerine yeni bir sefer düzenlenmiş ve Serav Antlaşması (1618) imzalanmıştır. Bu antlaşmayla İran'ın ödeyeceği ipek miktarı yarıya indirilmiştir.

IV. Murat, Şah Abbas'ın Bağdat işgali üzerine sefere çıkmış ve Bağdat'ı geri almıştır. Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639) ile Azerbaycan ve Revan İran'a bırakılırken, Bağdat Osmanlı'da kalmış ve Zagros Dağları sınır kabul edilmiştir. Bu antlaşmayla günümüz Türkiye-İran sınırının temelleri atılmıştır.

İlginç Bilgi: IV. Murat, Bağdat seferlerinin anısına Topkapı Sarayı'nda Revan Köşkü ve Bağdat Köşkü yaptırmıştır. "İkinci Bağdat Fatihi" unvanını alan padişahın bu fethi, Osmanlı'nın doğudaki en önemli başarılarından biri olarak tarihe geçmiştir.

Osmanlı-Lehistan İlişkileri

17. yüzyılda Lehistan, Rusya'nın devlet politikası nedeniyle toprak bütünlüğünü koruyan ender ülkelerden biriydi. Osmanlı-Lehistan ilişkileri iki önemli dönemde şekillenmiştir.

II. Osman döneminde, Lehistan'ın Eflak, Erdel ve Boğdan'ın içişlerine karışması sonucu seferler düzenlenmiştir. Yeniçerilerin disiplinsizliği nedeniyle Hotin Antlaşması (1621) imzalanmıştır. Bu antlaşmayla Hotin Osmanlı'da kalırken, Lehistan vergi vermeye devam etmiştir. Bu antlaşmanın en trajik sonucu, II. Osman'ın yeniçeri ocağını kaldırmak istediği gerekçesiyle öldürülmesidir.

IV. Mehmet döneminde Köprülü Fazıl Ahmet Paşa, Lehistan'ın Ukrayna Kazaklarına saldırması üzerine sefere çıkmıştır. Bucaş Antlaşması (1672) ile Podolya ve Ukrayna Osmanlı topraklarına katılmış, Lehistan 22 bin altın vergi vermeyi kabul etmiştir.

Önemli Not: Bucaş Antlaşması, Osmanlı'nın batıda topraklarına toprak kattığı son antlaşmadır. Bu antlaşmayla Osmanlı batıda en geniş sınırlara ulaşmıştır. Bu tarihten sonra batı cephesinde sürekli toprak kaybı yaşanacaktır.

Osmanlı'nın Akdeniz Politikaları

Girit'in fethi Osmanlı için stratejik bir başarıydı. 1645'te Sultan İbrahim döneminde başlayan kuşatma, IV. Mehmet döneminde Köprülü Fazıl Ahmet Paşa'nın Kandiye Kalesi'ni almasıyla 1669'da tamamlanmıştır. Tam 24 yıl süren bu kuşatma, Osmanlı askeri gücünün zayıflamaya başladığının önemli bir göstergesidir.

Girit'in 1669'da alınmasından sonra adanın kaderi şöyle şekillenmiştir: 1897'de İstanbul Antlaşması, 1908'de Yunanistan tarafından ilhak, 1913'te Londra Barış Konferansı'nda Osmanlı'nın Girit'in Yunanistan'a geçmesini kabul etmesi ve nihayet 1913 Atina Antlaşması ile kesin olarak elden çıkması.

Osmanlı-Malta ilişkileri Akdeniz'de önemli bir boyuttu. Malta, Akdeniz ortasında Doğu-Batı yönlü geçiş noktası ve özel limanlara sahip stratejik bir adadır. 1522'de Kanuni döneminde Rodos Adası alındıktan sonra Rodos'taki Saint Jean Şövalyeleri Malta'ya kaçmış, Malta kuşatılmış ancak alınamamıştır. 17. yüzyılda Malta, deniz güçlerinin yanında yer almış ve II. Viyana kuşatması sonrası Kutsal İttifak'ta da bulunmuştur.

Osmanlı-Rus ilişkilerinde önemli bir dönüm noktası, Rusya'nın Don Kazaklarına saldırması üzerine IV. Mehmet döneminde Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın düzenlediği sefer ve 1678'de Çehrin Kalesi'nin alınmasıdır.

Not: Osmanlı'nın deniz politikasında Girit'in fethi, çok uzun sürmesine rağmen önemli bir başarıydı. Ancak bu başarı, Osmanlı donanmasının giderek zayıfladığı bir dönemin başlangıcı olmuştur.

Osmanlı-Rus İlişkilerinin Gelişimi

Bahçesaray Antlaşması (1681), Osmanlı-Rus ilişkilerinde önemli bir dönüm noktasıdır. Bu antlaşmayla Çehrin Ruslarda kalmış, Dinyeper Nehri sınır kabul edilmiştir. Bu, Osmanlı ve Rusya arasında imzalanan ilk antlaşmadır. Aynı zamanda Çehrin Kalesi, batıda Osmanlı'nın fethettiği son topraktır.

Azak Kalesi kuşatması (1695), II. Viyana bozgunundan sonra Rusya'nın Karadeniz'e inme politikasında önemli bir hamle olmuştur. Çar I. Petro, Osmanlı'nın Avusturya ve Venedik ile savaş halinde olmasından faydalanarak Karadeniz'e çıkmaya çalışmıştır. İlk kuşatmada başarısız olan Rusya, ertesi yıl Azak Nehri'nden de karadan desteklenen ikinci bir kuşatmayla Azak'ı ele geçirmiştir (1696).

İstanbul Antlaşması (1700) ile Azak Kalesi Ruslara bırakılmış, Rusların İstanbul'da elçi bulundurabilecekleri ve Kudüs'ü ziyaret edebilecekleri kabul edilmiştir. Bu antlaşma II. Mustafa döneminde imzalanmıştır. Bu antlaşmayla Ruslar Karadeniz'e ilk adımlarını atmışlardır.

Önemli Bilgi: Azak Kalesi 1711 Prut Antlaşmasıyla geri alınmış, ancak 1739 Belgrad Antlaşmasıyla kesin olarak kaybedilmiştir. Bu süreç, Rusya'nın "sıcak denizlere inme" politikasının başlangıcını simgeler ve Osmanlı'nın kuzeydeki gerilemesinin önemli göstergelerinden biridir.

Kutsal İttifak ve Osmanlı'nın Zor Dönemi

17. yüzyılda Osmanlı'nın en çok savaştığı devlet Avusturya olmuştur. Bu ilişkiler üç önemli dönemde incelenebilir:

I. Dönem (1593-1606): III. Mehmed 1596 Haçova Savaşı'nda zafer kazanarak Kanije ve Estergon Kaleleri'ni almış, Avusturya barış istemiştir.

II. Dönem (1662-1664): IV. Mehmet döneminde Köprülü Fazıl Ahmet Paşa'nın seferi sonucu Uyvar ve Neograd kaleleri alınmıştır. Vasvar Antlaşması (1664) imzalanmış ve Erdel, Uyvar, Neograd Osmanlı'da kalmıştır. Avusturya savaş tazminatı ödemiştir. Bu, Avusturya'dan alınan son tazminat ve imzalanan son karlı barış antlaşmasıdır.

III. Dönem (1683-1699): Macaristan'ın Avusturya hakimiyetine karşı Osmanlı'dan yardım istemesi üzerine Viyana kuşatılmıştır. Kırım Hanı, Lehistan ordusunun Osmanlı ordusuna arkadan saldırmasına engel olamamış ve Osmanlı ağır bir yenilgi almıştır.

Bu yenilgiden sonra oluşturulan Kutsal İttifak, Papa'nın teşvikiyle Avusturya, Rusya, Lehistan, Venedik ve Malta'nın yer aldığı bir Hristiyan birliğidir. Bu koalisyon 16 yıl boyunca Osmanlı'yla savaşmış ve Osmanlı'yı Avrupa'dan atmayı amaçlamıştır.

Kritik Durum: II. Viyana bozgunu ve sonrasında oluşan Kutsal İttifak, Osmanlı'nın Avrupa'daki varlığını ciddi şekilde tehdit etmiştir. Bu dönem, Osmanlı'nın "Duraklama Dönemi"nden "Gerileme Dönemi"ne geçişini simgeleyen önemli bir kırılma noktasıdır.