11. Sınıf Tarih: Değişen Dünya ve Osmanlı Devleti Ünitesi Özeti

1595-1700 Yılları Arasındaki Siyasi Gelişmeler

17. yüzyılda Osmanlı Devleti, Fransa, Rusya, Avusturya, İspanya, Lehistan, Venedik ve Safevi Devleti gibi stratejik rakiplerle karşı karşıya kalmıştı. Habsburg Hanedanlığı, Mohaç Zaferi sonrası Osmanlı'nın Avrupa'daki en önemli rakibi olmuştu. Bu dönemde Protestanlığın yayılması ve Habsburg İmparatorluğu'nun İngiltere ve Fransa gibi milli monarşilerle giriştiği mücadeleler, Osmanlı'nın siyasi ilişkilerini doğrudan etkiledi.

Osmanlı-Avusturya ilişkileri, Avusturya'nın vergi ödemeyi reddetmesi ve sınır boylarında yaşanan saldırılar nedeniyle 1593'te başlayan on dört yıllık savaşla gerildi. Papalık öncülüğünde Avusturya, Erdel Prensliği, Eflâk-Boğdan voyvodalıkları ve Lehistan arasında Osmanlı'ya karşı bir Haçlı İttifakı oluşturuldu. 1596'da Haçova'da kazanılan zafer, Osmanlı için önemli bir başarıydı.

Osmanlı-Lehistan ilişkilerinde Kırım Hanı'nın Lehistan topraklarına yaptığı seferler gerginlik yarattı. Sultan II. Osman (Genç Osman) Hotin Seferi'ni düzenleyerek Lehistan'ı barış istemeye mecbur bıraktı. IV. Mehmed döneminde ise Kamaniçe'nin fethi ve 1672 Bucaş Antlaşması Osmanlı'ya yeni topraklar kazandırdı.

Dikkat! Bu dönemde Osmanlı Devleti, dışarıda Safeviler ve Avusturya, içeride de Celâli İsyanları ile uğraşarak üç cephede birden mücadele etmek zorunda kalmıştır. Bu durum uzun vadeli planlar yerine günü kurtarmaya yönelik kısa vadeli siyasetlerin ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Osmanlı-Venedik ilişkileri, Girit'in bir korsan yatağı haline gelmesi nedeniyle bozulmuştu. 1645'te başlayan Girit kuşatması, 1669'da adanın tamamen Osmanlı yönetimine geçmesiyle sonuçlandı. Bu uzun mücadele, Osmanlı'nın deniz stratejisindeki değişimlerin de habercisiydi.

Osmanlı'nın Doğu ve Kuzey Politikaları

Osmanlı-Safevi ilişkileri, 1514 Çaldıran Zaferi'nden sonra 1555 Amasya Antlaşması'yla barış sürecine girmişti. 16. yüzyıl sonlarında Safeviler, Karadeniz kıyılarına çıkmak için Kafkasya'yı ele geçirmeye çalışırken, Osmanlılar da Kafkasya'yı alarak Hazar Denizi'ne ulaşmayı ve Rus-Safevi yayılmacılığını engellemeyi amaçlamıştı.

1578'de Çıldır'da Safevi birliklerini yenen Osmanlılar, 1590 Ferhat Paşa Antlaşması'yla Tebriz, Karabağ, Gence, Gürcistan ve diğer bazı bölgeleri topraklarına kattı. Safeviler, Osmanlıların Habsburglarla mücadelesini ve Celâli İsyanları'nı fırsat bilerek kaybettiği toprakları geri almaya çalıştı. Uzun mücadelelerin ardından 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması imzalandı ve bugünkü Türkiye-İran sınırı belirlendi.

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, daha önce elde edilen başarılara güvenerek genişleme siyaseti izledi ve 1683'te Viyana'yı ikinci kez kuşattı. Ancak kuşatma başarısız oldu. Bu yenilgi sonrası Osmanlı Devleti'ni Avrupa'dan atma amacıyla papanın teşvikiyle Avusturya, Rusya, Lehistan, Venedik ve Malta'nın yer aldığı Kutsal İttifak oluşturuldu.

1699 yılında imzalanan Karlofça Antlaşması, Osmanlı tarihinin dönüm noktalarından biri oldu. Bu antlaşma ile:

1. Kutsal İttifak'a karşı on altı yıl süren savaşlar sona erdi
2. Osmanlı Devleti, Avrupa'da artık tehlike olmaktan çıkmaya başladı
3. İngiltere, Hollanda ve Fransa gibi devletlerin siyasetinin etkisinde kalmaya başladı
4. Denge siyaseti izlemek zorunda kaldı

Karlofça Antlaşması'ndan sonra Osmanlı Devleti, kaybettiği toprakları geri alma umudunu kaybetti ve Avrupa'da mevcut topraklarını korumaya yönelik savunma esaslı bir siyaset izlemeye başladı. Resmen olmasa bile fiilen Westphalia Barışı'yla (1648) gelişen Avrupa diplomatik kurallarına göre eşit bir statüde temsil edildi.

Biliyor muydun? Karlofça Antlaşması'ndan sonra Haçlı zihniyeti zayıflamış ve İngiltere, İsveç, Hollanda gibi devletler Osmanlılarla iyi ilişkiler kurma politikası izlemişlerdir. Artık Osmanlı'ya karşı yapılan Haçlı Seferleri, yerini Osmanlı ticaretinden daha fazla imtiyaz koparmaya bırakmıştır!

Okyanusların Önem Kazanması ve Sömürgecilik Faaliyetleri

Coğrafi Keşifler sonrasında denizcilik faaliyetlerinin iç denizlerden okyanuslara taşınması, dünya siyasetini ve ticaretini derinden etkiledi. Portekizliler ve İspanyollar, yeni yerler keşfederek sömürgeler oluşturdu. Portekiz, Batı Afrika'dan köle taşıyan ilk Avrupalı devlet oldu.

Daha sonra İngiltere, Hollanda ve Fransa denizlerde askeri-ekonomik faaliyetlere girişince, İspanya ve Portekiz üstünlüklerini bu yeni güçlere kaptırdı. 17. yüzyılda kurulan İngiliz Doğu Hindistan Şirketi, Hollanda Doğu Hindistan Şirketi ve Fransız Doğu Hindistan Şirketi, sömürgecilik yarışının öncüleri oldu. Bu yarış sonucunda Amerika, Afrika, Hindistan, Endonezya, Çin ve Uzak Doğu'daki birçok bölge sömürgeleştirildi.

Osmanlı denizciliği de bu gelişmelerden etkilendi. 16. yüzyıl sonundan itibaren Avrupalı devletler yelkenli gemilere geçerken, Akdeniz'e gelen İngiltere ve Hollanda'nın kalyonları, kadırgalara üstünlük sağlayarak Akdeniz'e hâkim olmaya başladı. Osmanlı Devleti, kadırgadan kalyona geçiş sürecini başlatarak donanmasını yenilemeye çalıştı.

16. yüzyılda Akdeniz'e hâkim olan Osmanlı deniz gücü, 1645 Girit Seferi'ne kadar büyük çapta bir sefer için Akdeniz'e çıkmamıştı. 1685-1699 yılları arasındaki deniz savaşlarında başarılar elde edilse de, karadaki yenilgiler Karlofça Antlaşması'yla sonuçlandı. Osmanlı donanması, 1717'de Venediklilerle yapılan üç deniz savaşını kazanmasına rağmen, 1770 Çeşme yenilgisine kadar Akdeniz hâkimiyetini elinde tuttu.

Önemli! 1700 İstanbul Anlaşması'yla Azak Kalesi'ni ele geçirerek ilk defa Karadeniz'e çıkma fırsatı bulan Rusya, Osmanlı'nın Karadeniz'deki varlığı için büyük tehdit oluşturdu. 1711 Prut Savaşı'nın kazanılmasıyla Azak geri alınsa da, Rusya'nın Osmanlı toprakları üzerindeki emelleri sürdü.

1770'te Baltık Denizi'nden yola çıkan Rus donanması, İngilizlerin yardımıyla Akdeniz'e geldi ve Çeşme Limanı'nda Osmanlı donanmasını yaktı. Bu olay Osmanlı'yı derinden etkiledi ve Cezayirli Gazi Hasan Paşa tarafından 1773'te "Tersane Hendeseshanesi" adıyla bugünkü Deniz Harp Okulu'nun temeli atıldı.

Fetihlerden Savunmaya

18. yüzyılın başlarında Osmanlı Devleti, Karlofça Antlaşması'yla kaybettiği toprakları geri almaya çalıştı. İstanbul Antlaşması'yla elde ettiği yerleri yeterli görmeyen Rusya, Avrupalı devletlerden Osmanlı'ya yeniden savaş açılmasını istedi fakat sonuç alamadı.

Rusya, 1709'daki Poltova Savaşı'nda İsveç'i yendi ve İsveç Kralı Osmanli Devleti'ne sığındı. İsveç ordusunu takip eden Rus kuvvetleri sınırı geçerek Osmanlı topraklarına girince, 1711'de Prut Savaşı başladı. Çar I. Petro ve ordusu kısa sürede kuşatıldı. Sonuçta imzalanan Prut Antlaşması'yla Ruslar işgal ettikleri topraklardan geri çekildi ve Osmanlı Devleti, İstanbul Antlaşması'yla kaybettiği yerleri geri aldı.

Bu başarı, Osmanlılarda Karlofça ile kaybedilen yerlerin geri alınabileceği inancını güçlendirdi. 1714'te Venedik'e savaş ilan edildi ve 1715'te Mora ve çevresi geri alındı. Ancak Avusturya'nın savaşa girmesiyle durum değişti. Petervaradin cephesinde başarısızlık yaşanınca, 1718'de Pasarofça Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmayla Osmanlı, kaybettiği yerleri geri alma umutlarını yitirdi.

Osmanlı-Rus Savaşı $1768-1774$, Osmanlı Devleti için büyük bir dönüm noktası oldu. Rusya'nın Lehistan üzerinde hakimiyet kurma çabaları, Balkanlar'daki Ortodoksları kışkırtması ve Kırım'daki karışıklıklar savaşın başlamasına neden oldu. Rus orduları Tuna'ya kadar ilerledi ve Eflâk ile Boğdan'ı işgal etti. Osmanlı donanmasının imha edilmesiyle Rus donanması Akdeniz ve Ege'de rahatça faaliyet göstermeye başladı.

Savaşın sonunda 1774'te imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı tarihinin en ağır antlaşmalarından biri oldu. Bu antlaşmayla:

1. Kırım'ın Osmanlı Devleti'yle bağlantısına son verildi
2. Rus ticaret gemileri boğazları kullanıp Karadeniz ve Akdeniz'de serbestçe dolaşabilecekti
3. Ruslar İstanbul'da daimi elçi bulunduracak ve Ortodoks Kilisesi inşa edecekti
4. Osmanlı Devleti 4,5 milyon ruble tazminat ödeyecekti

Unutma! Küçük Kaynarca Antlaşması sonucu Karadeniz, artık "Türk Gölü" olmaktan çıkmıştır. Bu antlaşma, Osmanlı'nın savunma politikasına geçişini ve toprak kayıplarını kabul ettiğini gösteren en önemli belgelerden biridir.

Doğu cephesinde ise İran ile yaşanan uzun mücadeleler, 1746'da Kasr-ı Şirin Antlaşması şartlarını içeren Kerden Antlaşması'yla sonuçlandı. 18. yüzyılın sonlarında İran'ın Basra'yı işgal etmesiyle tekrar başlayan çatışmalar, 1779'da Basra'nın geri alınmasıyla sona erdi.

Doğu'da Mücadele ve Safevilerin Sonu

Doğu sınırında Şah II. Tahmasb, Rus tehdidine karşı Osmanlı Devleti'nden yardım istedi. Kafkasya'ya kadar ilerleyen Osmanlı ordusu ile Rus ordusu karşı karşıya geldi. 1724'te İstanbul Antlaşması (İran Mukasemenâmesi) imzalandı ve İran'ın kuzeydeki toprakları Osmanlı ve Rusya arasında paylaşıldı.

Bu antlaşma Safeviler tarafından tepkiyle karşılandı ve bölgede Osmanlı Devleti'ne karşı isyanlar çıktı. Nadir Han'ın Safevi Devleti'nin başına geçmesiyle ülkede birlik sağlandı. 1732'de imzalanan Ahmet Paşa Antlaşması ile Aras Nehri'nin kuzeyindeki Azerbaycan toprakları Osmanlılara kalırken, Tebriz, Kirmanşah, Hamedan ve Luristan İran'a bırakıldı.

Nadir Han 1733'te Bağdat seferine çıktı ve Kerkük, Necef ve Kerbela'yı ele geçirdi. 1735'te Osmanlı kuvvetlerini Arpaçay Muharebesi'nde yendi. Nadir Han kendisini İran şahı ilan ettirerek Safevi Devleti'ne son verdi ve yerine Afşar Hanedanlığı'nı kurdu. 1746'da iki devlet arasında Kasr-ı Şirin Antlaşması şartlarını içeren Kerden Antlaşması imzalandı.

18. yüzyılın sonlarına doğru İran'ın Basra'yı işgal etmesiyle başlayan son savaşlar, Osmanlı birliklerinin karşı taarruza geçerek Basra'yı geri almasıyla sona erdi (1779).

Rusya'ya karşı verilen mücadelede, 1768'de başlayan savaş Osmanlı için ağır sonuçlar doğurdu. Kırım Han'ı Kırım Giray'ın 1769'daki seferi ile başlayan savaşta, Osmanlı ordusundaki yetersizlikler, erzak sıkıntısı ve maaşların zamanında ödenmemesi gibi sorunlar nedeniyle Rus ordusu üstünlük sağladı.

Rusya, üç cepheden saldırı planı yaparak Ukrayna, Azak ve Kafkaslar üzerinden ilerledi. Balkanlardaki Ortodoksları kışkırtarak Sırbistan, Karadağ, Eflâk ve Boğdan'da ayaklanmalar çıkardı. 1769-1770 kışında Rus orduları Tuna'ya kadar ilerledi ve Bükreş'i işgal etti.

İlginç Bilgi: Çeşme Baskını sonrasında Osmanlı donanmasını iyileştirmek için Baron de Tott isimli Fransız mühendis görevlendirildi. Bu çabalar, Osmanlı'nın Batı'dan teknoloji ve uzmanlık transferi yapma çabasının önemli bir örneğidir.

Osmanlı donanmasının Çeşme'de imha edilmesi üzerine Rus donanması Akdeniz ve Ege'de rahatça faaliyet göstermeye başladı ve Çanakkale Boğazı'nı abluka altına aldı. Bu durum, 1774'te imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması'nın ağır şartlarının kabul edilmesinde etkili oldu.

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)

1774'te imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin imzaladığı en ağır antlaşmalardan biridir. 28 maddeden oluşan bu antlaşma, Osmanlı'nın diplomatik, ekonomik ve askeri açıdan ciddi tavizler vermesine yol açtı.

Antlaşmanın öne çıkan maddeleri şunlardı:

1. Kırım'ın Osmanlı Devleti'yle olan bağlantısı sona erdi, Kırım bağımsız bir hanlık haline geldi.
2. Rus ticaret gemileri boğazları kullanarak Karadeniz ve Akdeniz'de serbestçe dolaşabilecekti.
3. Ruslar, diğer devletlere verilen imtiyazlardan yararlanacak ve konsolosluklar açabilecekti.
4. Rusya, Kafkaslardaki kuvvetlerini geri çekecek, işgal ettiği Eflâk ve Boğdan'ı Osmanlı'ya iade edecekti.
5. Ruslara İstanbul'da daimi elçi bulundurma ve bir Ortodoks Kilisesi inşa etme hakkı verildi.
6. Rusya, bu kilisenin himayesini üstlendi ve Ruslar kutsal yerleri serbestçe ziyaret edebilecekti.
7. Osmanlı Devleti 4,5 milyon ruble tazminat ödeyecekti.
8. Dinyeper ile Bug Irmakları arasındaki geniş topraklardan Osmanlı çekilecekti.

Bu antlaşmayla birlikte Karadeniz "Türk Gölü" olmaktan çıktı ve Osmanlı'nın buradaki hakimiyeti sona erdi. Rusya'nın Karadeniz'e inme politikası başarıya ulaştı ve Kırım üzerindeki Osmanlı etkisi zayıfladı.

Antlaşma, Osmanlı diplomasisinde önemli bir dönüm noktası oldu. Artık Osmanlı Devleti, uluslararası ilişkilerde savunma politikasına geçmiş ve toprak kayıplarını kabul etmeye başlamıştı. Rusya ise Osmanlı üzerinde hem askeri hem de dini baskı kurabilecek bir konuma geldi.

Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin zayıflamasının ve Rusya'nın yükselen bir güç olarak Karadeniz havzasında etkin hale gelmesinin resmi belgesi oldu. Bu antlaşma sonrası Osmanlı-Rus ilişkilerinde yeni bir dönem başladı ve Rusya, Balkanlardaki Ortodoks halklar üzerinde "koruyucu" rolünü pekiştirme fırsatı buldu.

Unutulmaması Gereken! Küçük Kaynarca Antlaşması, sadece toprak kaybı değil, aynı zamanda Osmanlı Devleti'nin "Müslümanların hamisi" rolünü zayıflatması ve Rusya'nın "Ortodoksların koruyucusu" iddiasını güçlendirmesi açısından da önemlidir. Bu durum, gelecekte Balkanlarda çıkacak isyanların zeminini hazırlamıştır.

Bu antlaşma, 1595'ten 1774'e kadar geçen yaklaşık 200 yıllık dönemde Osmanlı dış politikasındaki köklü değişimin en açık göstergesidir: Fetihlerden savunmaya, genişlemeden toprak kaybetmeye, üstünlükten taviz vermeye doğru bir dönüşüm...