XVII. Yüzyıl Siyasi Ortamında Osmanlı Devleti

Osmanlı Devleti, 16. yüzyıl sonlarına doğru zorlu bir sürece girdi. Batıda Avusturya ve doğuda Safevilerle aynı anda mücadele etmek zorunda kalması merkezi otoriteyi zayıflattı. Bu dönemi daha da zorlu hale getiren faktörler arasında iç isyanlar, değişen ticaret yollarının ekonomiye olumsuz etkileri ve ordudaki düzenin bozulması yer aldı.

Üç kıtaya yayılmış Osmanlı topraklarında merkezi kontrolün zayıflaması, devletin dış politikasını da doğrudan etkiledi. 1596 Haçova Muharebesi'nden 1700 İstanbul Antlaşması'na kadar geçen süre, Osmanlı diplomasisinin farklı cephelerde aynı anda mücadele ettiği bir dönem oldu.

Bu dönemdeki en önemli antlaşmalardan bazıları, 1606 Zitvatorok (Avusturya), 1639 Kasr-ı Şirin (İran), 1669 Girit'in Fethi (Venedik), 1676 Bucaş (Lehistan) ve 1699 Karlofça Antlaşması'dır.

Dikkat! 1699 Karlofça Antlaşması, Osmanlı tarihinde ilk büyük toprak kaybıyla sonuçlanan antlaşmadır ve gerileme döneminin resmi başlangıcı sayılır.

Osmanlı-Habsburg Mücadelesi ve Zitvatorok Antlaşması

Osmanlı-Habsburg (Avusturya) ilişkileri, Kanuni Sultan Süleyman döneminde 1526 Mohaç Meydan Muharebesi ile başladı. 1533'te imzalanan İstanbul Antlaşması ile Avusturya, Osmanlı üstünlüğünü kabul ederek Macaristan üzerindeki veraset iddialarından vazgeçti. Bu antlaşmayla Avusturya Arşidükü, Osmanlı vezir-i âzamına denk sayılacaktı.

Uzun süre nispeten sakin seyreden ilişkiler 1593'te Orta Avrupa'da hâkimiyet kurma mücadelesi nedeniyle bozuldu. 1596'da Haçova Muharebesi ile başlayan çatışmalar, 1606'da Zitvatorok Antlaşması ile son buldu.

Zitvatorok Antlaşması ile:

• Eğri, Kanije ve Estergon Kaleleri Osmanlı'da kaldı
• Avusturya vergi vermeyi kesti, sadece bir defaya mahsus savaş tazminatı verdi
• En önemlisi, Avusturya Arşidükası Osmanlı Padişahına eşit sayıldı

Bu antlaşmayla Osmanlı, Avusturya'dan son kez vergi aldı ve 1533'te kazanılan siyasi üstünlük kaybedildi. Habsburg Hanedanı, 1278-1918 yılları arasında Avusturya'ya hükmeden, evlilikler yoluyla birçok bölgeyi egemenliğine alan güçlü bir hanedandı.

Önemli Not: Zitvatorok Antlaşması, Osmanlı diplomasi anlayışında bir dönüm noktasıdır. İlk kez bir Avrupa hükümdarı, padişaha eşit statüde kabul edilmiştir.

Osmanlı-Safevi İlişkileri ve Osmanlı-Lehistan İlişkileri

Safeviler, Osmanlı'nın doğudaki en önemli rakibiydi. Şiilik propagandası yapmaları, İpek Yolu üzerinde denetim kurmaları ve Osmanlı aleyhine ittifaklara girmeleri, iki devleti sürekli karşı karşıya getirdi.

Osmanlı-Safevi Antlaşmaları:

• Ferhat Paşa Antlaşması (1590): Azerbaycan, Gürcistan, Luristan ve Dağıstan Osmanlı'ya verildi. Doğu'da en geniş sınırlara ulaştık.
• Nasuh Paşa Antlaşması (1611): Osmanlı, İran'dan aldığı yerleri geri verdi; İran 200 deve yükü ipek vermeyi taahhüt etti.
• Serav Antlaşması (1618): İran'ın ödeyeceği ipek miktarı yarıya indirildi.
• Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639): Azerbaycan ve Revan İran'a, Bağdat Osmanlı'ya bırakıldı. Zagros Dağları sınır kabul edildi ve günümüz Türkiye-İran sınırının temelleri atıldı. IV. Murat "II. Bağdat Fatihi" unvanını aldı.

Osmanlı-Lehistan İlişkileri:

• Hotin Antlaşması (1621): Hotin Osmanlı'da kaldı, Lehistan vergi ödemeyi sürdürdü. Bu antlaşma sonrası II. Osman, Yeniçeri Ocağını kaldırmak istediği için öldürüldü (öldürülen ilk padişah).
• Bucaş Antlaşması (1672): Podolya ve Ukrayna Osmanlı'da kaldı, Lehistan 22 bin altın vergi ödeyecekti. Batıda topraklarımıza toprak kattığımız son antlaşma oldu.

Not: XVII. yüzyılda Lehistan ile savaşan Osmanlı, XVIII. yüzyılda Rusya'nın politikaları nedeniyle Lehistan'ın toprak bütünlüğünü korumaya çalışmıştır.

Osmanlı-Venedik, Osmanlı-Malta ve Osmanlı-Rus İlişkileri

Osmanlı-Venedik İlişkileri: Sultan İbrahim döneminde 1645'te başlayan Girit kuşatması, IV. Mehmet döneminde Köprülü Fazıl Ahmet Paşa'nın 1669'da Kandiye Kalesi'ni almasıyla 24 yıl sonra tamamlandı. Bu uzun süre, donanmanın gücünün azaldığının bir göstergesiydi. Girit 1669'da alındı, 1913'te kesin olarak elden çıktı.

Osmanlı-Malta İlişkileri: Malta, Akdeniz'in ortasında stratejik konumu ve doğal limanlarıyla önemliydi. 1522'de Rodos alınınca, oradaki şövalyeler Malta'ya yerleşti. Kanuni Malta'yı kuşatsa da alamadı. Malta, XVII. yüzyılda Osmanlı karşıtı deniz güçleri ve II. Viyana Kuşatması sonrası Kutsal İttifak'ta yer aldı.

Osmanlı-Rus İlişkileri: Rusya, Özi Kazaklarına saldırınca IV. Mehmet döneminde Merzifonlu Kara Mustafa Paşa sefere çıktı ve 1678'de Çehrin Kalesi'ni aldı.

Bahçesaray Antlaşması (1678) ile:

• Kiev Ruslar'da kaldı
• Özi (Dinyeper) Nehri sınır kabul edildi
• Bu, Osmanlı-Rusya arasındaki ilk antlaşmaydı

Azak Kalesi: 1695'te Rusya, Karadeniz'e çıkmak için Azak Kalesi'ni kuşattı. İlk kuşatma başarısız olsa da 1696'da Çar I. Petro kaleyi ele geçirdi. 1700'de İstanbul Antlaşması ile Azak Kalesi resmen Ruslara bırakıldı. Kalenin tarihi:

• 1475 alındı (Fatih)
• 1700 elden çıktı (İstanbul Ant.)
• 1711 geri alındı (Prut)
• 1739 kesin olarak kaybedildi (Belgrad)

Unutma! 1700 İstanbul Antlaşmasıyla Ruslar, Karadeniz'e ilk adımını atmış ve İstanbul'da elçi bulundurma hakkı kazanmıştır.

Osmanlı-Avusturya İlişkileri ve II. Viyana Kuşatması

XVII. yüzyılda Osmanlı'nın en fazla savaştığı devlet Avusturya'dır. Bu ilişkiler üç dönemde incelenebilir:

I. Dönem (1593-1606): III. Mehmet, 1596 Haçova Savaşı'nda zafer kazanarak Kanije ve Estergon Kalelerini aldı. Zitvatorok Antlaşması ile Eğri, Kanije ve Estergon Kaleleri Osmanlı'da kaldı, ancak Avusturya vergi vermeyi kesti. Bu antlaşmayla Osmanlı'nın siyasi üstünlüğü sona erdi.

II. Dönem (1662-1664): IV. Mehmet döneminde Köprülü Fazıl Ahmet Paşa, Uyvar ve Neograd Kalelerini aldı. 1664 Vasvar Antlaşması ile bu kaleler Osmanlı'da kaldı, Avusturya savaş tazminatı ödedi. Bu, Avusturya ile son kazançlı antlaşmamızdı.

III. Dönem (1683-1699): Macarların Avusturya baskısından kurtulmak için yardım istemesi üzerine Osmanlı ordusu Viyana'yı kuşattı. Kırım Hanı, Lehistan ordusunun arkadan saldırmasına engel olamayınca Osmanlı ordusu ağır bir yenilgi aldı.

Bu yenilgi sonrası Papanın teşvikiyle Kutsal İttifak kuruldu:

• Avusturya, Rusya, Lehistan, Venedik ve Malta'nın yer aldığı bu birlik 1683-1699 arasında Osmanlı'yla savaştı
• Osmanlı, en ağır yenilgileri Salankamen (1691) ve Zenta'da (1697) aldı
• II. Mustafa bu savaşlarda ordunun başında sefere çıkan son padişahtır

Bu uzun savaşlar, 1699 Karlofça Antlaşması ile son buldu.

Dikkat! Karlofça Antlaşması, Osmanlı tarihinde en geniş çaplı toprak kaybının yaşandığı antlaşmadır ve gerileme döneminin resmi başlangıcı olarak kabul edilir.

Karlofça Antlaşması ve Westphalia Barışı

Karlofça Antlaşması (1699) ile:

• Avusturya'ya Banat ve Temeşvar hariç Kuzey Macaristan
• Venedik'e Mora ve Dalmaçya
• Lehistan'a Podolya ve Ukrayna bırakıldı
• İngiltere ve Hollanda arabulucu oldu, Malta ve Rusya katılmadı
• Avusturya antlaşmanın garantör devleti oldu

Bu antlaşma sonrası:

• Bürokratik unsurlar, askeri unsurlara göre ön plana çıktı
• Fransa itibarını kaybetti, İngiliz ve Hollandalılar boşluğu doldurdu
• Haçlı Seferleri yerini ticari imtiyaz yarışına bıraktı
• Islahatlar kendi iç dinamiklerinden çok Avrupa ilham alınarak yapılmaya başlandı

Westphalia Barış Antlaşması (1648): Otuz Yıl Savaşları (1618-1648), Martin Luther'in öncülüğündeki reform hareketleri sonucu başlayan mezhep çatışmaları ve Habsburg-Bourbon hanedanları arasındaki siyasi mücadelelerdi. Taraflar:

• Protestan Birliği: Fransa, İngiltere, İsveç, Hollanda ve Protestan Alman Prenslikleri
• Katolik Birliği: Kutsal Roma Germen İmparatorluğu, İspanya, Avusturya ve Katolik Alman Prenslikler

Westphalia Barışı'nın Sonuçları:

• Avrupa'da mezhep seçme özgürlüğü tanındı
• Hollanda, İsviçre ve Portekiz'in bağımsızlığı kabul edildi
• Modern devletler hukukunun temelleri atıldı
• Habsburg itibarı zedelendi, Brandenburg Prensliği güçlendi (bugünkü Almanya'nın temelleri)
• Almanya yüzlerce küçük prensliğe bölündü

Bilgi Notu: Westphalia Barışı, devletlerin kendi toprakları üzerinde mutlak yetki sahibi olduğu ve din özgürlüğünün kabul edildiği modern Avrupa'nın temellerini atmıştır.

Açık Sularda Güç Mücadelesi ve Yeni Çağ Avrupası'nın Küresel Güçleri

XVII-XVIII. yüzyıllarda Dünya ticaret yolları Coğrafi Keşifler ile iç denizlerden dış denizlere taşındı. Ancak Akdeniz hala önemli bir ticaret bölgesiydi. XVIII. yüzyıldan itibaren Osmanlı'nın dış ticaretinde Batı'nın üstünlüğü belirginleşti.

Osmanlı, limanlarındaki Batılı tüccarlara kapitülasyonlar tanırken, Batılı devletler ham madde alımı ve işlenmiş ürünlerin satılmasını güvence altına almak için ticaret yollarını kontrollerine almaya çalışıyordu.

Yeni Çağ Avrupası'nın Küresel Güçleri: XV-XVI. yüzyıllarda Avrupa'da başlayan Rönesans hareketi, matbaanın icadı ve Coğrafi Keşifler, Avrupa'nın dünya görüşünü değiştirdi. Keşifler, Avrupa'ya beklenmedik bir zenginlik sağladı ve ticaret sahasını iç denizlerden dış denizlere taşıdı.

İspanya ve Portekiz: XVI. yüzyıl sonlarında İber Yarımadası'nda birleşen bu iki güç, ilk büyük sömürge imparatorluklarını kurdular. Ancak İspanyol deniz gücü 1588'de İngiltere'ye yenildi ve sömürgeleri zamanla İngiltere ve Hollanda'ya geçti.

Fransa: 1580'lerden sonra sömürge politikasına hız verdi. İlk sömürgeleri Güney ve Kuzey Amerika'da Karayip bölgesindeydi. Afrika kıtasına ilk yönelen Avrupa devleti oldu. Ancak pek çok sömürgesini rakibi İngiltere'ye kaptırdı (1763).

Not: Keşfedilen yeni kıtalardaki eski medeniyetler (İnka, Aztek, Maya) acımasızca yok edildi ve sömürgeci ülkeler iş gücü ihtiyaçlarını Afrika'dan getirdikleri kölelerle karşıladılar.

Yeni Çağ Avrupa'sındaki Güç Dengelerinin Değişimi

İngiltere'nin Yükselişi: İngiltere, yeni keşfedilen bölgelere kendi halkını yerleştirerek sömürge imparatorluğunu genişletti. Avrupa'daki savaşları fırsat olarak kullandı ve kıtada başarılı bir denge politikası yürüttü. 1580'de kurulan Levant Company (Doğu Akdeniz Ticaret Şirketi) ile XVII. yüzyıldan itibaren ticari bir tekel oluşturdu.

İngiltere, doğudan batıya geniş bir coğrafyayı kontrol eden bir deniz imparatorluğuna dönüştü. En önemli rakibi Hollanda oldu. 1714'te Cebelitarık'ı işgal ederek Fransa ve İspanya'nın deniz güçlerini etkisizleştirdi. Kıtalara yayılmış toprakları ve güçlü donanmasıyla "üzerinde güneş batmayan imparatorluk" unvanını aldı.

Hollanda'nın Yükselişi ve Düşüşü: Westphalia Barışı (1648) ile bağımsızlığını kazanan Hollanda, XVII. yüzyılda ticaret ve gemicilikte ilerleyerek hızla zenginleşti. Ekonomik gelişmelerle güçlenen tüccar ve bankerler, aristokratik bir cumhuriyetin temellerini attı.

Ancak 1795-1815 arası Fransız işgaline maruz kalan Hollanda, gemilerinin çoğunu kaybetti ve kolonilerinin önemli bölümünü İngilizlere kaptırdı. Mali durum bozulunca Batı ve Doğu Hindistan şirketlerini feshetmek zorunda kaldı.

İtalya'nın Durumu: Deniz ticaretine dayalı ekonomisiyle İtalya, Coğrafi Keşifler sonrası uluslararası ticaretin Akdeniz'den okyanuslara kaymasıyla uzun bir durgunluk dönemine girdi. İspanyollar Güney İtalya'yı ele geçirdi.

İspanya, Veraset Savaşı (1700-1713) ile gücünü yitirince İtalya'daki hakimiyeti sona erdi ve yerini Avusturya aldı. Kuzey Batı İtalya'daki Savona Dükalığı 1720'de Sardinya Krallığı haline geldi.

Önemli Bilgi: İngiltere'nin "üzerinde güneş batmayan imparatorluk" unvanını almasının nedeni, kuzey yarımkürede yer alan ana toprakları ile güney yarımküredeki sömürgelerinin dünya etrafına yayılmış olmasıydı.

Rusya'nın Yükselişi ve Osmanlı'nın Deniz Hakimiyetinin Kaybı

Rusya'nın Açık Denizlere Açılması: Çar I. Petro'dan itibaren Rusya, sıcak denizlere çıkma politikasını benimsedi ve yayılma alanı olarak Osmanlı coğrafyasını seçti. Özellikle Kırım, Karadeniz'e, İstanbul'a ve Akdeniz'e açılmanın kapısı olduğu için Rusya için stratejik önemdeydi.

Rusya'nın diğer hedefi, Balkanlar'daki Slavları Panslavizm politikasıyla kendine bağlamaktı. Böylece Balkanlar üzerinden Ege ve Akdeniz'e açılabilecekti. 1736'da Azak Denizi'ni kontrolüne alan Rusya, 1770'te İngiliz desteğiyle Çeşme'de Osmanlı donanmasını yaktı. 1774'te Karadeniz'de hakimiyet kurdu ve 1783'te Kırım'ı ilhak etti. Osmanlı, 1792 Yaş Antlaşması ile Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunu kabul etti.

Osmanlı'nın Karadeniz Hakimiyetinin Zayıflama Süreci: XV. yüzyılda Karadeniz'de, XVI. yüzyılda ise Akdeniz'de hakimiyetini kuran Osmanlı, Karadeniz'de yalnızca imtiyaz tanıdığı ülkelerin (Venedik, Fransa, İngiltere, Hollanda) ticari gemilerine izin veriyordu.

1700 İstanbul Antlaşması ile Azak Kalesi'ni Rusya'ya bırakan Osmanlı, böylece Rusya'ya Karadeniz'e açılma imkanı tanıdı. Rusya, Karadeniz'de ilk serbest ticaret hakkını 1720'de elde etti. 1739 Belgrad Antlaşması ile Rusya Karadeniz'de gemi bulunduramayacak, ancak Rus tüccarları Osmanlı gemileriyle ticaret yapabilecekti.

Osmanlı'nın Akdeniz Hakimiyetinin Zayıflaması: Coğrafi Keşifler sonrası ticaretin Akdeniz'den okyanuslara kaymasıyla Venedik, Ceneviz gibi deniz ticaret devletleri ve Osmanlı olumsuz etkilendi. Deniz ticaretini canlı tutmak isteyen Osmanlı, Avrupalı devletlere kapitülasyonlar verdi.

Önemli Not: 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması, Kırım'ın Osmanlı'dan ayrılıp bağımsız olması ve Rusya'nın Karadeniz'de ticaret serbestisi kazanmasıyla Osmanlı deniz hakimiyetinin sonu olmuştur.

Uluslararası İlişkilerde Dönüm Noktaları

Rusya'nın Osmanlı Üzerindeki Baskısı: 1770'te Çeşme'de demirli durumdaki Osmanlı donanmasının Ruslar tarafından yakılması büyük bir felaketti. Rusya, bağımsızlık vaatleriyle bazı Tatar prenslerini kendi tarafına çekmeyi başarınca 1771'de Kırım'a saldırdı.

1768'de başlayan Kırım ve Karadeniz hakimiyeti mücadeleleri, 1774'te imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması ile son buldu ve Kırım Osmanlı'dan ayrılarak bağımsız oldu. Rusya 1783'te Kırım'ı işgal edip topraklarına kattı ve Osmanlı, 1792 Yaş Antlaşması ile bunu resmen kabul etti.

Karlofça Sonrası Osmanlı Diplomasisi: Karlofça Antlaşması'ndan sonra Osmanlı'da bürokratik unsurlar askeri unsurlardan daha fazla ön plana çıktı. Fransa itibarını kaybederken, İngiliz ve Hollandalılar bu boşluğu doldurdu. Haçlı Seferleri yerini ticari imtiyaz yarışına bıraktı.

Artık Osmanlı ıslahatları kendi iç dinamiklerinden çok Avrupa'dan ilham alınarak yapılmaya başlandı ve yenileşme hareketleri Osmanlı toplum ve siyasi hayatında ön plana çıktı.

Westphalia Barışı ve Modern Devletler Hukuku: Otuz Yıl Savaşları (1618-1648) sonunda imzalanan Westphalia Barışı ile Avrupa'da din özgürlüğü kabul edildi, devletlerin kendi toprakları üzerinde mutlak yetkiye sahip olduğu ilkesi benimsendi ve modern Avrupa'nın temelleri atıldı.

Bu antlaşma, Napolyon sonrası 1815 Viyana Kongresi'ne kadar Avrupa kamu hukukunun temelini oluşturdu. Avrupa'nın sekülerleşmesini hızlandıran bu süreç, XIX. yüzyıla kadar Fransa'nın kıta Avrupası'ndaki en güçlü devlet olmasını sağladı.

Unutma! Westphalia Barışı, modern uluslararası ilişkilerin ve egemen devlet sisteminin başlangıcı kabul edilir. Karlofça Antlaşması ise Osmanlı'nın artık Avrupa'daki dengeler içinde bir güç olarak yer alması ve diplomasinin önem kazanması bakımından dönüm noktasıdır.