Osmanlı-Habsburg Mücadelesi ve Zitvatorok Antlaşması

Osmanlı Devleti'nin Avusturya ile ilişkileri Kanuni döneminde Mohaç Meydan Savaşı'yla başlamış ve 1533 İstanbul Antlaşması'yla Avusturya'ya karşı üstünlük kurulmuştu. Ancak 1593'ten sonra ilişkiler bozuldu.

İlişkilerin bozulmasının temel sebepleri şunlardı:

• Orta Avrupa'da hâkimiyet mücadelesi
• Sınır anlaşmazlıkları
• Avusturya'nın vergi ödememesi
• Avusturya'nın Balkanlara inme düşüncesi

1596'da gerçekleşen Haçova Meydan Savaşı, Osmanlı Devleti'nin batıda kazandığı son büyük zaferdir. III. Mehmet'in (Eğri Fatihi) komutasındaki Osmanlı ordusu, Arşidük Maksimilyen komutasındaki Haçlı ordusunu yenmiştir.

Dikkat! Haçova Savaşı'ndan kaçan askerlerin Anadolu'ya gelerek eşkıyalık yapması, Celali İsyanlarının ortaya çıkmasında etkili olmuştur.

1606'da imzalanan Zitvatorok Antlaşması ile Osmanlı-Habsburg mücadelesi son bulmuştur. Bu antlaşmanın önemli maddeleri:

• Avusturya'nın Macaristan için ödediği vergi kaldırıldı
• Avusturya sadece bir defaya mahsus 200 bin altın ödeyecekti
• Avusturya Arşidükü protokolde Osmanlı padişahına denk sayılacaktı
• Yazışmalarda "Roma Cesarı" unvanı kullanılacaktı
• Eğri, Estergon ve Kanije kaleleri Osmanlı'ya bırakılacaktı

Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti dış politikada prestij kaybetmiş, Avusturya üzerindeki ekonomik üstünlüğünü sonlandırmış ve iki devlet arasında diplomatik protokolde eşitlik başlamıştır. Böylece mütekabiliyet (devletlerarası ilişkilerde karşılıklılık prensibi) esası belirleyici olmuştur.

1664'te imzalanan Vasvar Antlaşması ile Osmanlı Devleti, XVII. yüzyılda Avusturya'dan son kez toprak kazanmıştır. Bu antlaşmada Avusturya'nın savaş tazminatı ödemesi, Osmanlı'nın bu devlete karşı XVII. yüzyılda kurduğu son askeri üstünlüktür.

Osmanlı-Safevi İlişkileri

XVII. yüzyıl, Osmanlı-Safevi ilişkilerinin oldukça yoğun yaşandığı bir dönemdi. Bu ilişkiler genelde savaşlar şeklinde cereyan etti ve dört önemli antlaşmayla sonuçlandı.

Osmanlı-Safevi savaşlarının temel sebepleri:

• Şah II. İsmail'in Amasya Antlaşması'na aykırı davranması
• İran'dan geçen ticaret kervanlarının yağmalanması
• İran'daki taht kavgalarının değerlendirilmek istenmesi
• Safevilerin Anadolu'da Şiilik propagandası yapması

Ferhat Paşa Antlaşması (1590) ile Tebriz, Karabağ, Dağıstan ve Şirvan gibi önemli yerler Osmanlı topraklarına katıldı. Bu antlaşmayla Osmanlı Devleti doğuda en geniş sınırlara ulaştı, hâkimiyet sahası Hazar Denizi'ne ve Kafkaslara kadar genişledi.

Ancak Celali İsyanları ve Avusturya savaşlarını fırsat bilen Safeviler karşı saldırıya geçti ve Nasuh Paşa Antlaşması (1612) imzalandı. Bu antlaşmayla Osmanlı Devleti, tarihinde ilk defa toprak kaybetti ve Ferhat Paşa Antlaşması'yla aldığı yerleri Safevilere geri verdi.

Safevilerin vergi ödememesi üzerine başlayan savaşlar Serav Antlaşması (1618) ile sona erdi. Bu antlaşma ile Safevi Devleti'nin ödeyeceği ipek vergisi azaltıldı.

Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639) ile Revan Safevilerde, Bağdat Osmanlı'da kaldı ve Zağros Dağları sınır kabul edildi. Bu antlaşma ile bugünkü Türkiye-İran sınırı büyük ölçüde belirlenmiştir.

Osmanlı-Lehistan İlişkileri

Lehistan ile ilişkiler iki önemli antlaşma ile şekillendi:

Hotin Antlaşması (1621) Osmanlı-Lehistan arasındaki ilk resmi antlaşmadır. Lehistan'ın Boğdan'a saldırması, Hotin Kalesi'ni işgal etmesi ve Kazakları koruması üzerine Genç Osman, Lehistan'a sefer düzenlemiştir. Antlaşma ile:

• Hotin Kalesi Osmanlı'ya verildi
• Lehistan, Kırım Hanlığı'na vergi vermeyi sürdürdü
• Boğdan'daki Osmanlı egemenliği güvence altına alındı

Not: Hotin seferinde Yeniçeri Ocağı'nın disiplinsizliğini gören Genç Osman, ocağı kaldırmaya karar vermiş, bu durum sonradan isyanla sonuçlanmıştır.

Bucaş Antlaşması (1672) Osmanlı Devleti'nin batıda topraklarına son kez toprak kattığı antlaşmadır. Ukrayna'ya saldıran Lehistan'a karşı yapılan savaş sonucunda imzalanan antlaşma ile:

• Podolya Osmanlı'ya bırakıldı
• Ukrayna Kazaklara verildi
• Lehistan, Kırım Hanlığı'na vergi ödemeyi kabul etti

Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti batıda en geniş sınırlara ulaşmıştır. Ancak 1676'da antlaşmada revizyona gidilerek vergi maddesi kaldırılmıştır.

Osmanlı-Venedik İlişkileri ve Girit'in Fethi

XVII. yüzyılda Osmanlı-Venedik ilişkilerinin en önemli olayı Girit'in Fethi'dir. 1645'te başlayan ve 24 yıl süren Girit kuşatması, 1669'da Kandiye Kalesi'nin alınmasıyla son bulmuştur.

Girit seferinin sebepleri:

• Venedikli korsanların Türk ticaret ve hac gemilerine saldırması
• Korsanların can ve mal güvenliğini tehdit etmesi
• Akdeniz'deki hâkimiyeti pekiştirme isteği
• Kızlarağası Sümbül Ağa'nın hacca giderken Venedikliler tarafından kaçırılması

Girit'in fethi, Osmanlı donanmasının Akdeniz'de fethettiği son adadır. Kuşatmanın 24 yıl sürmesinin sebepleri:

• Venediklilerin Ege adalarına saldırıp Çanakkale Boğazı'nı ablukaya alması
• Venedik'in sürekli seferler düzenlemesi
• Osmanlı'nın gemicilik alanındaki gelişmeleri takip edememesi
• Donanmanın eski gücünde olmaması
• Osmanlı kadırgalarının Venedik kalyonlarına karşı yetersiz kalması

Osmanlı-Rusya İlişkileri

XVII. yüzyılda Rusya, dört temel politika izlemiştir:

• Orta Asya'ya yayılmak
• Balkanlarda Slavları birleştirmek (Panslavizm)
• Kırım'ı ele geçirip Karadeniz'de etkili olmak
• Sıcak denizlere inmek

Rusya, Kazakları kullanarak Osmanlı topraklarına saldırmış ve Ukrayna'yı istila etmiştir. Çehrin Kalesi'nin ele geçirilmesinden sonra 1680'de Bahçesaray (Çehrin) Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşma ile:

• Özi Nehri iki devlet arasında sınır oldu
• Rusya, Kırım'a vergi vermeyi sürdürdü
• Kiev ve Ukrayna'nın kuzeyi Rusya'ya bırakıldı
• Çehrin Osmanlı'da kaldı

Bu antlaşma, Osmanlı Devleti'nin Rusya ile imzaladığı ilk resmi antlaşmadır ve Rusya ilk defa Ukrayna'da toprak elde etmiştir.

Osmanlı-Malta İlişkileri

Malta, XVII. yüzyılda hem Osmanlı Devleti'ne karşı olan denizci güçlerin yanında hem de II. Viyana Kuşatması'ndan sonra oluşturulan Kutsal İttifak'ın içinde yer almıştır.

II. Viyana Kuşatması (1683)

Osmanlı tarihinin dönüm noktalarından biri olan II. Viyana Kuşatması, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasında gerçekleştirilmiştir.

Kuşatmanın sebepleri:

• Katolik Avusturya'nın Protestan Macarları mezhep değiştirmeye zorlaması ve Tökeli İmre'nin Osmanlı'dan yardım istemesi
• Fransa Kralı XIV. Louis'nin Avusturya'ya karşı Osmanlı'yı kışkırtması
• Merzifonlu'nun devleti eski şaşalı günlerine döndürme isteği
• Orta Avrupa'da Avusturya'nın gücünü kırma arzusu

Kuşatmada Osmanlı Devleti, Kırım Hanlığı ve Eflak, Boğdan, Erdel prensliklerinin karşısında Avusturya, Lehistan, Kutsal Roma Germen İmparatorluğu ve Bohemya yer aldı.

Kuşatma başlamadan önce Avusturya'nın elindeki Güney Slovakya işgal edilmiş ve Tökeli İmre Orta Macaristan kralı ilan edilmişti. Belgrad'ta toplanan harp divanında Budin beylerbeyinin ve Kırım Hanı'nın karşı çıkmasına rağmen Viyana üzerine gidilmeye karar verildi. Ancak Kırım Hanı'nın, Lehistan ordusunun saldırısını engelleme görevini yerine getirmemesi üzerine Osmanlı ordusu ağır bir mağlubiyet aldı ve Merzifonlu Kara Mustafa Paşa idam edildi.

Kuşatmanın sonuçları:

• Avusturya, Venedik, Lehistan, Malta ve Rusya arasında Osmanlı'ya karşı Kutsal İttifak kuruldu
• 1683'teki mağlubiyetle Köprülü Mehmet Paşa'yla kurulan huzur ortamı sona erdi
• Balkan eyaletlerinde ve İstanbul'da kargaşa ve ekonomik buhran yaşandı
• Halkın devlete olan güveni azaldı
• Eyaletlerdeki merkezi otorite zayıfladı
• Halk güvenlik amacıyla büyük çiftliklere yöneldi

Kutsal İttifak Savaşları ve Karlofça Antlaşması

II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlıkla sonuçlanması üzerine papanın teşvikleriyle Avusturya, Rusya, Lehistan, Venedik ve Malta'dan oluşan Kutsal İttifak kuruldu. 1683-1699 yılları arasında yapılan savaşlara "Kutsal İttifak Savaşları" veya "Büyük Türk Savaşları" dendi.

Salankamen (1691) ve Zenta (1697) gibi mağlubiyetler nedeniyle İngiltere ile Hollanda'nın arabuluculuğunda Karlofça Antlaşması (1699) imzalandı. Bu antlaşma ile:

• Bant Yaylası ve Temeşvar hariç bütün Macaristan Avusturya'ya bırakıldı
• Ukrayna ve Podolya Lehistan'a verildi
• Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik'e verildi
• Antlaşma 25 yıl Avusturya'nın garantisinde oldu

Karlofça'nın önemi:

• Osmanlı Devleti ilk defa müzakere yoluyla antlaşma imzaladı
• Orta Avrupa'daki Osmanlı egemenliği sona erdi
• Sakarya Savaşı'na kadar sürecek geri çekilme dönemi başladı
• Osmanlı topraklarının paylaşıldığı ilk uluslararası antlaşma oldu
• Antlaşmanın garantör devletinin Habsburglar olması, Osmanlı'nın Avrupa'daki yaptırım gücünün bittiğini gösterdi

Not: İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğunda, Osmanlı Devleti'ndeki ayrıcalıklarını koruma ve genişletme amacı etkili olmuştur.

Osmanlı-Rus İlişkilerinde İstanbul Antlaşması

Karlofça Antlaşması'na katılmayan Rusya ile savaşlar bir yıl daha devam etti ve 1700'de İstanbul Antlaşması imzalandı:

• Azak Kalesi Ruslara bırakıldı
• Ruslar Kudüs'ü serbestçe ziyaret edebilecekti
• Ruslar İstanbul'da sürekli elçi bulundurabilecekti

Bu antlaşmanın en önemli sonucu, Rusya'nın ilk defa Karadeniz'e inme fırsatı bulması ve elçilik aracılığıyla Osmanlı'yı yakından takip etme imkanına kavuşmasıydı.

Karlofça Antlaşması'ndan sonra devlet idaresinde bürokratik unsurlar, askeri unsurlara göre daha fazla öne çıkmaya başladı. Reis'ül küttab Mehmet Rami Efendi'nin Karlofça'dan hemen sonra sadrazamlığa getirilmesi bunun göstergesidir.

Karlofça sonrası Osmanlı, dış politikada konjonktürel ittifaklar (içinde bulunulan dönemin şartlarına göre kurulan dostluk ilişkileri) kurma yoluna gitti. Fransa'nın itibarı azalırken İngiliz ve Hollandalıların nüfuzu arttı.

Westphalia Barışı ve Modern Devletler Hukuku

Avrupa'daki siyasi dengeleri değiştiren Augsburg (Ogsburg) Antlaşması (1555), Kutsal Roma Germen İmparatorluğu'nda Protestanlar ile Katolikler arasında imzalanmıştı. Bu antlaşma ile Protestan mezhebi ve kilisesi resmen kabul edilmiş, Alman prensleri istedikleri mezhebi seçmekte ve halkına kabul ettirmekte serbest hale gelmişti.

Otuz Yıl Savaşları (1618-1648) Katolik ve Protestan güçler arasında yaşandı. Katolik İspanya'nın Hollanda'yı işgal etmesi, Avusturya Kralı Ferdinand'ın Ogsburg Antlaşması'na aykırı hareket etmesi ve Protestanların Prag'da isyan etmesi savaşın başlıca sebepleriydi.

Bu savaşlarda Fransa, Danimarka, Bohemya, İsveç, Norveç, Hollanda ve Protestan Alman prensliklerinden oluşan Protestan Birliği ile Kutsal Roma Germen İmparatorluğu, İspanya, Avusturya, Bavyera ve Katolik Alman prensliklerinden oluşan Katolik Birliği karşı karşıya geldi.

Not: Katolik olmasına rağmen Kutsal Roma Germen İmparatorluğu'nun kıskacından kurtulmak isteyen Fransa, Protestan Birliği içerisinde yer almıştır.

Savaşlar sonunda imzalanan Westphalia Antlaşması (1648) ile modern devletler hukukunun temeli atıldı. Bu antlaşmanın önemli sonuçları:

• Kutsal Roma Germen İmparatorluğu parçalandı
• Alman prenslikleri bağımsız hale geldi
• Hollanda ve İsviçre'nin bağımsızlığı tanındı
• Din özgürlüğü kabul edildi
• Din temelli devlet anlayışı yerini laik ve ulusal devlet anlayışına bıraktı
• Devletlerarası ilişkilerde sekülerizm öne çıktı
• Devletlerin egemenlik ilkesi ve iç işlerine karışmama prensibi benimsendi

Açık Sularda Güç Mücadelesi: Coğrafi Keşifler

Coğrafi Keşifler, 15. yüzyılın sonlarından itibaren Avrupalıların yeni kıta ve ticaret yollarını bulması anlamına gelir. Bu keşiflerin birçok sebebi vardı:

• İpek ve Baharat yollarının Türklerin eline geçmesi
• Avrupa'ya gelen malların daha ucuza bulunmak istenmesi
• Avrupalıların doğunun zenginliklerine ulaşma isteği
• Avrupa'da yaşanan maden azlığı
• Kralların gemicileri desteklemesi
• Karavellerinin yapılması ve hurafelere inanmayan gemicilerin yetişmesi
• Pusulanın geliştirilmesi
• Yeni yerler keşfetme arzusu
• Hristiyanlığı yayma düşüncesi

Coğrafi keşiflerin çarpıcı sonuçları oldu:

• Ticaret yolları Akdeniz'den okyanuslara kaydı
• Avrupa'ya bol miktarda altın ve gümüş taşındı
• Burjuva sınıfı güçlendi ve sanat-edebiyata değer veren Mesen sınıfı oluştu
• Kölecilik ve köle ticareti yaygınlaştı
• Zenginliğin ölçüsü toprak değil altın ve gümüş oldu
• Kara ticareti yerini deniz ticaretine bıraktı
• Sömürge imparatorlukları kuruldu
• Osmanlı Devleti, Avrupalı devletlere karşı siyasi üstünlüğünü kaybetti
• Hristiyanlığa ait bilgi ve inanç sistemleri sarsıldı, Kilise ve Papalık değer kaybetti
• Rönesans ve Reform hareketlerine zemin hazırlandı
• Aztek, İnka ve Maya gibi uygarlıklar tanındı

Coğrafi Keşiflerin Osmanlı Devleti'ne Etkileri

Coğrafi keşifler Osmanlı Devleti'ni derinden etkiledi:

• İpek, Baharat ve Akdeniz limanlarının önem kaybetmesi ekonomik sıkıntılara yol açtı
• Avrupa'dan gelen bol miktarda altın ve gümüş akçenin değerini düşürdü, enflasyon oluştu
• Kervan ticareti güzergâhındaki şehirler ekonomik sıkıntı yaşadı
• Ticaretin aksaması ve uzun savaşlar Celali İsyanlarına zemin hazırladı
• Hint ticaret yolu için Portekizlilerle, Akdeniz hakimiyeti için İspanyollarla mücadele edildi
• Osmanlı limanlarındaki Batılı tüccarlara kapitülasyonlar tanındı
• Uluslararası ticaret şirketleriyle ortaklıklar kuruldu

Dikkat! Osmanlı Devleti'nin dış ticaret dengelerinin bozulması, devletin ihmali, ticaret ahlakındaki bozulma ve Batı'daki yeni tekniklere uyum sağlanamaması ekonomik bunalımların temel sebepleridir.

İspanya ve Portekiz'in Denizcilik Faaliyetleri

İspanyollar Akdeniz'in Avrupa kıyılarına hakim olmak ve Kuzey Afrika kıyılarında üsler kurmaya çalışırken, Portekiz ile İspanya arasında imzalanan Alcaçovas Antlaşması ile keşifler dünyası paylaşıldı. Antlaşmayla yeni dünyanın güneyi Portekiz'in, kuzeyi ise İspanya'nın nüfuz alanı olarak belirlendi.

Zamanla İspanya ve Portekiz'in kurdukları sömürge imparatorlukları, İngiltere ve Hollanda'nın eline geçti.

Denizaşırı Güçlerin Sömürgecilik Politikaları

Fransa'nın ilk sömürgeleri Güney ve Kuzey Amerika'da Karayip Denizi ve adalarıydı. Bu adalar hem İspanyol Orta Amerikası'na giriş kapısı hem de zengin şeker kamışı ürünlerine sahipti. Fransa, sömürgeci ülkeler arasında ilk defa Afrika kıtasına yönelen ülkedir. Ancak Yedi Yıl Savaşları sonunda Hindistan ve Amerika'daki sömürgelerinin büyük kısmını İngiltere'ye kaptırmıştır.

İngiltere, yeni keşfedilen bölgelere kendi halkını yerleştirerek sömürge stratejisini geliştirmiştir. Sömürgelerinden ülkesine hammadde akışını sağlayan İngiltere, İspanya Veraset Savaşı (1701-1713) ve Yedi Yıl Savaşları (1756-1763) sonucunda sömürgelerini genişletmiştir. "İmparatorluk Yolu" olarak adlandırılan Hindistan ile Britanya adaları arasındaki deniz yolunun güvenliğine büyük önem vermiştir.

İngiltere, Kıta Avrupası'ndaki denge politikası sayesinde hem Avrupa'nın hakemi konumuna yükselmiş hem de mali açıdan Avrupa devletlerinin finans kaynağı olmuştur. İngiliz Doğu Hindistan Şirketi (Levant Company) kurulmasıyla İngiliz sömürgeciliği ciddi anlamda başlamıştır.

Westphalia Barışı (1648) ile bağımsızlığını kazanan Hollanda, 17. yüzyılda ticaret ve gemicilikte hızla gelişmiştir. Amerika ve Japonya'ya ilk giden Avrupalılar arasında yer alan Hollanda, nüfusundan fazla sömürge sahibi olan ilk Avrupa devletidir. Batı Hindistan Şirketi kurarak Amerika'daki sömürgelerini genişletmiştir.

1795-1815 arasında Fransa istilasına uğrayan Hollanda, kolonilerinin önemli bir bölümünü İngilizlere kaptırmıştır. 1815'te Napolyon'un Waterloo yenilgisinden sonra İngiltere ile anlaşarak eski kolonilerine kavuşsa da zamanla bütün sömürgeler bağımsızlıklarını kazanmıştır.

Rusya'nın Açık Denizlere Açılması

Çar I. Petro, sömürgecilik yarışına katılmak için "sıcak denizlere inme" düşüncesini devlet politikasına dönüştürmüştür. Bu amaçla iki yol seçilmiştir:

1. Baltık Denizi'ne açılarak Atlantik'e ulaşmak: İsveç'le yapılan Poltova Savaşı ile gerçekleşmiştir.

2. Sıcak denizlere ulaşmak: Bunun için üç farklı strateji uygulanmıştır:

   • İstanbul'u alarak Bizans İmparatorluğu'nu yeniden canlandırmak ve boğazlardan geçerek Akdeniz'e inmek
   • Panslavizm politikasıyla Balkan milletlerini kışkırtarak bu bölgeye egemen olmak
   • Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da kendine bağlı bir Ermenistan Devleti kurarak Akdeniz'e açılmak

Osmanlı Devleti'nin Deniz Hakimiyetinin Zayıflaması

Kırım'ın Osmanlı hakimiyeti altına girmesiyle Karadeniz bir iç deniz özelliği kazanmıştı. Osmanlı Devleti, "Boğazların Kapalılığı İlkesi" ile Karadeniz'de sadece imtiyaz tanıdığı ülkelerin ticari gemilerinin dolaşmasına izin veriyordu.

1700 İstanbul Antlaşması'yla Azak Kalesi'nin Rusya'ya bırakılmasıyla bu ülke ilk defa Karadeniz'e açılma imkanı buldu. 1720'de Karadeniz'de serbest ticaret hakkını elde eden Rusya, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Osmanlı'nın Karadeniz üzerindeki tek hakim güç olma konumunu sona erdirdi. 1792 Yaş Antlaşması ile Osmanlı Devleti, Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunu resmen kabul etti.

Akdeniz Hakimiyetinin Kaybı ve Donanmada Revizyon

Osmanlı Devleti, çeşitli dönemlerde Akdeniz'in farklı bölgelerini hakimiyeti altına almıştı:

• Yavuz Sultan Selim Dönemi'nde Doğu Akdeniz kıyıları
• Kanuni Sultan Süleyman Dönemi'nde Afrika kıyıları
• II. Selim Dönemi'nde Kıbrıs Adası
• III. Murat Dönemi'nde Atlas Okyanusu'na dayanan Batı Akdeniz kıyıları
• IV. Mehmet Dönemi'nde Girit

Ancak Coğrafi Keşifler ve dünya ticaretinin okyanuslara kayması, Osmanlı'nın Akdeniz hakimiyetini derinden etkiledi. Ticaret yollarının Batı Avrupa devletlerinin eline geçmesi, Osmanlı'nın ticari alanda zayıflamasına ve siyasi güç kaybetmesine neden oldu. Kapitülasyonlarla Akdeniz ve Karadeniz'deki ticaret yabancı devletlerin tekeline girdi.

1645'te başlayan Girit kuşatması, Osmanlı donanmasındaki eksiklikleri ortaya çıkardı ve kürekli gemilerden yelkenli gemilere geçiş süreci başladı.

Osmanlı Devleti'nin Akdeniz hakimiyetinin zayıflamasının başlıca nedenleri:

• Coğrafi Keşiflerle dünya ticaretinin yön değiştirmesi
• Baharat Yolu'nun önemini kaybetmesi
• Avrupalıların alternatif ticaret yollarına yönelmesi
• Kapitülasyonlarla ticaretin yabancı tekeline girmesi
• Donanmadaki gerileme
• İzinli korsanlara karşı yetersiz yaptırım

Osmanlı Donanmasında Revizyon

Osmanlı Devleti donanmada Venedik gemi inşa tekniğini uygulasa da 1534'te Kaptan-ı Derya Barbaros Hayrettin Paşa'nın girişimleriyle kendine has gemi inşa etme yoluna gitti. XVI. yüzyılda uygulanan Barbaros Hayrettin Paşa Modeli, manevra kabiliyeti yüksek, seri hareket edebilen ve rüzgar gücüne bağımlı olmayan kadırgaları tercih ediyordu.

XVII. yüzyılın ortalarından itibaren Barbaros modelini terk eden Osmanlı Devleti, kalyon modeline geçti. Girit kuşatması sırasında Venediklilerin Çanakkale Boğazı'nı ablukaya alması, kalyona geçişteki en önemli etkendi. "Kalyona kalyonla karşılık verme" düşüncesiyle 1682'den itibaren kalyon üretimi için tersanelerde sistemli çalışmalar başlatıldı. 1701'deki Bahriye Kanunnamesi ile kalyon üretimine hız verildi.

XVIII. Yüzyılın Başlarında Osmanlı Devleti

Edirne Olayı (1703)

Padişah II. Mustafa'nın devlet işlerinden uzaklaşarak zamanını Edirne'de geçirmesi, yeniçeriler ve İstanbul halkı arasında huzursuzluğa neden oldu. Padişahın Edirne'yi başkent yapacağı söylentisiyle 1703'te büyük bir isyan çıktı. İsyancılar II. Mustafa'yı tahttan indirip yerine kardeşi III. Ahmet'i geçirdiler.

XVIII. Yüzyılda Osmanlı-Rus İlişkileri

XVIII. yüzyılda Rusya'nın temel politikaları şunlardı:

• Orta Asya'ya yayılmak
• Balkanlarda Slavları birleştirmek (Panslavizm)
• Kırım'ı ele geçirip Karadeniz'de etkili olmak
• Sıcak denizlere inmek

Prut Savaşı (1711)

Prut Savaşı'nın sebepleri çeşitliydi:

• 1709 Poltava Savaşı'nda Rusya'ya yenilen İsveç Kralı Demirbaş Şarl'ın Osmanlı'ya sığınması
• Rus kuvvetlerinin sınırı geçerek Osmanlı topraklarına girmesi
• 1700 İstanbul Antlaşması ile Rusya'ya verilen toprakları geri alma düşüncesi
• Rusya'nın Balkanlardaki Slav topluluklarını isyana teşvik etmesi
• Rusya'nın sınıra kaleler inşa etmesi

Osmanlı ve Kırım kuvvetlerinin Çar Petro'yu kuşatması üzerine imzalanan Prut Antlaşması ile:

• Azak Kalesi Osmanlı'ya geri verildi
• Rusya İstanbul'da daimi elçi bulunduramayacaktı
• İsveç Kralı ülkesine serbestçe dönecekti
• Rusya Lehistan'ın iç işlerine karışmayacaktı

Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti, Karlofça Antlaşması'yla kaybettiği toprakları geri alma ümidine kapıldı. Karadeniz tekrar "Türk Gölü" haline geldi. Prut'tan sonra Rus ordusu yönünü Kafkasya, Azerbaycan, İran ve Türkistan'a çevirdi.

Osmanlı-Venedik-Avusturya İlişkileri

Venedik'in Karlofça Antlaşması'na aykırı davranması, Karadağlıları isyana teşvik etmesi ve Osmanlı'nın Mora ve Dalmaçya kıyılarını geri alma isteği üzerine 1715'te savaş başladı. Üç ay gibi kısa bir sürede Mora geri alındı, ancak Karlofça Antlaşması'nın ihlal edildiğini öne süren Avusturya Osmanlı'ya savaş açtı.

Petervaradin Muharebesi'nde Osmanlı ordularının yenilmesi, Temeşvar ve Belgrat'ın Avusturya'nın eline geçmesi üzerine 1718'de Pasarofça Antlaşması imzalandı:

• Banat Yaylası, Küçük Eflak, Belgrat, Temeşvar ve Kuzey Sırbistan Avusturya'ya verildi
• Mora yarımadası Osmanlı'da kaldı
• Hersek ve Dalmaçya kıyıları Venedik'e verildi
• İran yoluyla Avrupa'ya gelen tüccarlar Tuna gümrüklerinde vergiden muaf tutuldu
• Antlaşma 24 yıl geçerli olacaktı

II. Viyana Kuşatması ve Sonuçları

II. Viyana Kuşatması, Osmanlı tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır. Kuşatmanın temel sebepleri:

• Avusturya'nın Protestan Macarları mezhep değiştirmeye zorlaması ve Tökeli İmre'nin yardım istemesi
• Fransa kralı XIV. Louis'nin Avusturya'ya karşı Osmanlı'yı kışkırtması
• Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın Osmanlı'yı eski görkemli günlerine döndürme isteği
• Orta Avrupa'da Avusturya'nın gücünü kırma amacı

Savaşın iki tarafında Osmanlı Devleti, Kırım Hanlığı, Eflak, Boğdan ve Erdel prenslikleri ile karşı tarafta Avusturya, Lehistan, Kutsal Roma Germen İmparatorluğu ve Bohemya yer aldı.

Osmanlı ordusu önce Güney Slovakya'yı işgal etti ve Tökeli İmre'yi Orta Macaristan kralı ilan etti. Ancak Kırım Hanı'nın görevini yerine getirmemesi yüzünden Osmanlı ordusu ağır bir mağlubiyet aldı. Belgrad'a çekilen Merzifonlu Kara Mustafa Paşa idam edildi.

Kuşatma sonrası Osmanlı aleyhine Kutsal İttifak kuruldu. Köprülü Mehmet Paşa döneminde kurulan huzur ortamı bozuldu, ekonomik buhran ve eşkıyalık olayları baş gösterdi. Halkın devlete olan güveni azaldı ve merkezi otorite zayıfladı.

Karlofça Antlaşması ve Diplomatik Dengeler

II. Viyana kuşatması sonrası Avusturya, Rusya, Lehistan, Venedik ve Malta'nın oluşturduğu Kutsal İttifak ile Osmanlı Devleti arasında 1683-1699 yılları arasında savaşlar yaşandı. Salankamen ve Zenta'daki mağlubiyetlerden sonra İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla Karlofça Antlaşması imzalandı.

Bu antlaşmayla Osmanlı Devleti:

• Bant Yaylası ve Temeşvar hariç tüm Macaristan'ı Avusturya'ya bıraktı
• Ukrayna ve Podolya'yı Lehistan'a verdi
• Mora ve Dalmaçya kıyılarını Venedik'e bıraktı

Karlofça Antlaşması, Osmanlı tarihinde bir dönüm noktasıydı. Bu antlaşmayla ilk kez müzakere ile bir antlaşma imzalanmış, Orta Avrupa egemenliği sona ermiş ve Osmanlı topraklarının paylaşıldığı ilk uluslararası antlaşma gerçekleşmişti.

Karlofça sonrası Osmanlı diplomasisinde bürokratik unsurlar ön plana çıktı. Reis'ül küttab Mehmet Rami Efendi'nin sadrazamlığa getirilmesi bunun göstergesiydi. Konjonktürel ittifaklar kuran Osmanlı, Fransa'nın yerini İngiltere ve Hollanda'ya bırakmasına tanıklık etti.