6.SINIF 3.ÜNİTE SOSYAL BİLGİLER DERS NOTU

Bu ders notunda dünyamızı, kıtaları, okyanusları ve ülkemizin özelliklerini keşfedeceğiz. Haritaları nasıl okuyacağımızı, konumumuzu nasıl belirleyeceğimizi ve farklı iklimler hakkında bilgiler edineceğiz.

İpucu: Bu ders notunu arkadaşlarınla paylaşabilir, birlikte çalışarak öğrendiklerinizi pekiştirebilirsiniz!

DÜNYA'NIN NERESİNDEYİZ?

Gemi kaptanları ve pilotlar gidecekleri yerlere nasıl ulaşır? Tabii ki haritalar sayesinde! Harita, yeryüzünün kuş bakışı görünüşünün belli bir oranda küçültülerek düzleme aktarılmasıdır.

Bir çizimin harita sayılabilmesi için üç önemli özelliği olmalı: kuş bakışı çizilmiş olmalı, belli bir ölçekte küçültülmüş olmalı ve bir düzleme aktarılmış olmalı.

Dünya üzerinde bir yerin konumunu belirlemek için paraleller ve meridyenler kullanırız. Bu hayali çizgiler sayesinde uydular, astronotlar ve navigasyon sistemleri nokta atışı yer tespiti yapabilir. Mahalle arasında yolumuzu kaybedebiliriz ama bu sistem sayesinde dünyada tam olarak nerede olduğumuzu bulabiliriz!

Paralel ve meridyenler, dünya üzerindeki adres sistemimiz gibidir ve konumumuzu bulmamızı kolaylaştırır.

COĞRAFİ KONUM

Coğrafi konum, dünya üzerindeki herhangi bir noktanın bulunduğu yerdir. İki türlüdür: matematiksel (mutlak) konum ve özel (göreceli) konum.

Matematiksel konum, bir yerin ekvatora ve başlangıç meridyenine olan uzaklığıdır. Örneğin, Türkiye 36-42° Kuzey paralelleri ve 26-45° Doğu meridyenleri arasındadır. Bu konum bize şunları söyler:

• Kuzey Yarım Küre'de, ılıman iklim kuşağındayız
• Güneş ışınları hiçbir zaman dik açıyla gelmez
• Güneyden kuzeye doğru sıcaklık azalır

Özel konum ise bir yerin kıtalara, denizlere ve diğer önemli yerlere göre konumudur. Türkiye'nin özel konumu şöyledir:

• Asya ve Avrupa kıtaları arasındadır
• Doğuya gidildikçe yükselti artar
• İstanbul ve Çanakkale Boğazları'na sahiptir
• Zengin petrol yataklarına komşudur
• Farklı iklim çeşitliliğine sahiptir

Bunu biliyor muydun? Türkiye'nin matematiksel konumu ona özel iklim özellikleri, tarım çeşitliliği ve mevsimler kazandırır!

KITALAR VE OKYANUSLAR

Yeryüzündeki büyük kara parçalarına kıta, kıtaları ayıran büyük su kütlelerine ise okyanus denir. Dünya'nın %71'i sularla, %29'u karalarla kaplıdır. Suların da %96'sını okyanuslar oluşturur.

Dünyada yedi kıta vardır:

• Asya (en büyük kıta)
• Afrika
• Kuzey Amerika
• Güney Amerika
• Antarktika
• Avrupa
• Okyanusya (en küçük kıta)

Üç büyük okyanus ise:

• Büyük Okyanus (en büyük)
• Atlas Okyanusu
• Hint Okyanusu

Dikkat çekici bilgiler:

• Yüzölçümü ve nüfusu en fazla olan kıta Asya'dır
• Antarktika buzullarla kaplıdır ve burada yerleşim yoktur
• Okyanusya en küçük kıtadır

Kıtaları ve okyanusları haritada göstermeyi öğrendiğinde, dünyanın dört bir yanında nerede olduğunu kolayca belirleyebilirsin!

ÜLKEMİZİN COĞRAFİ ÖZELLİKLERİ

Fiziki harita, bir bölgenin dağlarını, ovalarını, platolarını, akarsularını ve göllerini gösterir. Bu haritalarda yükselti basamakları farklı renklerle gösterilir:

• Kahverengi: Dağlar (çevrelerinden daha yüksek kara kütleleri)
• Sarı: Platolar (akarsular tarafından parçalanmış düzlükler) ve iç kesimlerdeki ovalar
• Yeşil: Kıyı ovalar (alçak düzlükler)
• Mavi: Göller (dört yanı kapalı su kütleleri)

Türkiye'nin fiziki haritasında lejant bölümündeki simgeler ve renkler, yükselti hakkında bilgi verir. Renkler değiştikçe yükselti ve engebeler de artar.

Yeryüzü şekillerine örnek olarak, körfezler (denizin kara içine sokulmuş kısımları) ve vadiler (akarsuyun oluşturduğu yeryüzü şekli) de harita üzerinde gösterilir.

Fiziki haritayı okumayı öğrendiğinde, bir bölgeyi görmeden o bölgenin nasıl bir yer olduğunu hayal edebilirsin!

ÜLKEMİZİN FİZİKİ ÖZELLİKLERİ

Türkiye'nin fiziki haritasına baktığımızda bazı önemli özellikler görürüz:

• Ortalama yükseltimiz oldukça fazladır (1132 metre)
• Yükselti batıdan doğuya doğru artar
• En yaygın yeryüzü şekli dağlardır
• Yeryüzü şekilleri iklim çeşitliliği sağlar
• Sıradağlar doğu-batı yönünde uzanır

Ülkemizde farklı coğrafi özellikler bulunur:

• Dağlar: Yükseklikleri fazla olduğundan ortalama yükseltiyi artırır
• Platolar: Tuz Gölü çevresi plato bakımından zengindir ve önemli tarım ve hayvancılık alanlarını oluşturur
• Ovalar: Tarım için elverişli alanlar sunar
• Akarsular: Enerji üretimi ve sulama için önemlidir
• İklim türleri: Ülkemizde çeşitli iklim türleri görülür
• Bitki örtüsü: İklime göre çeşitlilik gösterir

Bilgi notu: Yükseltinin ve engebenin fazla olduğu yerlerde tarım alanları parçalı ve dağınıktır. Bu durum, tarımda farklı yöntemler kullanmayı gerektirir.

ÜLKEMİZDE GÖRÜLEN İKLİMLER

İklim, bir yerdeki uzun yıllar boyunca gözlenen hava olaylarının ortalamasıdır. Hava durumu ise sıcaklık, yağış ve rüzgar gibi kısa süreli değişimlerdir.

Türkiye'de üç ana iklim türü görülür:

Akdeniz İklimi:

• Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı
• En çok yağış kışın düşer
• Güneşli günler fazladır
• Bitki örtüsü: maki
• Tarım ürünleri: zeytin, turunçgil, muz
• Ev tipi: taş

Karasal İklim:

• Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve karlı
• En çok yağış ilkbaharda düşer
• Bitki örtüsü: bozkır
• Tarım ürünleri: buğday, arpa, şeker pancarı
• Ev tipi: kerpiç

Karadeniz İklimi:

• Her mevsim yağışlı, kışlar ılık
• Bulutluluk fazla
• Bitki örtüsü: orman
• Tarım ürünleri: çay, fındık, mısır
• Ev tipi: ahşap

Ülkemizde iklim çeşitliliğinin nedenleri: enlem, dağların kıyıya uzanış yönü, üç tarafının denizlerle çevrili olması ve yükseltinin batıdan doğuya artmasıdır.

İKLİMİN YAŞAM ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ

Yaşadığımız yerin iklimi günlük hayatımızı birçok yönden etkiler:

• Tarım ürünlerinin çeşidini belirler
• Doğal bitki örtüsünü şekillendirir
• Hayvancılık faaliyetlerini etkiler
• İnsanların ten renkleri üzerinde etkilidir
• Yemek kültürünü belirler
• Ekonomik faaliyetleri şekillendirir
• Evlerin şekilleri ve yapı malzemelerini etkiler
• Turizm etkinliklerini belirler

Örneğin:

• Akdeniz ikliminin görüldüğü yerlerde güneşli gün sayısı fazla olduğu için kıyı turizmi gelişmiştir
• Karadeniz ikliminin görüldüğü yerlerde her mevsim yağış olduğundan ormancılık gelişmiştir
• Karasal iklimin etkili olduğu İç Anadolu'da topraktan yapılan kerpiç evler yaygındır

Yaşadığın yerin iklimini düşün: Yediğin yemekler, yetiştirilen tarım ürünleri, evlerin yapı malzemeleri... Hepsi bulunduğun yerin iklimiyle şekilleniyor!

İlginç bilgi: İklim sadece ne giydiğimizi değil, nasıl bir evde yaşadığımızı ve ne yediğimizi de belirler!

ÜLKEMİZİN BEŞERÎ COĞRAFYASI

Beşerî coğrafya, insanların tarım, sanayi, ulaşım, yerleşme ve nüfus gibi faaliyetlerle çevre üzerinde yaptığı değişiklikleri inceleyen bilim dalıdır.

Türkiye'de nüfus eşit dağılmamıştır. İç kesimlerde nüfus az, kıyı kesimlerde ise fazladır. İnsanlar, ihtiyaçlarını kolayca karşılayabilecekleri alanları yerleşim yeri olarak seçerler.

Nüfusun dağılışını etkileyen faktörler:

Doğal Faktörler:

• Yer Şekilleri: Dağlık ve engebeli yerlerde nüfus seyrek, ovalarda ve tarıma uygun alanlarda nüfus yoğundur
• İklim: Ilıman iklimli kıyı bölgelerinde nüfus yoğun, karasal iklimli yerlerde seyrektir
• Toprak Özellikleri: Çukurova, Gediz, B. Menderes, Bafra, Çarşamba ovaları gibi verimli topraklı yerler yoğun nüfuslanırken, Tuz Gölü çevresi gibi çorak yerler az nüfuslanmıştır

Beşerî Faktörler:

• Sanayi: Fabrikaların çok olduğu yerler iş olanakları nedeniyle kalabalıktır
• Turizm: Turizm faaliyetlerinin yoğun olduğu yerlerde nüfus fazladır
• Ulaşım: Ulaşımın kolay olduğu ve yolların kesiştiği yerler kalabalıkken, ulaşımın zor olduğu yerler az nüfuslanmıştır

NÜFUS DAĞILIŞI

Türkiye'de nüfus dağılışı bölgeden bölgeye farklılık gösterir. Haritada kilometre kareye düşen insan sayısı renk tonlarıyla belirtilmiştir.

Yoğun Nüfuslu Şehirler:

• İstanbul: Sanayi, ticaret ve turizm gelişmiştir, bu nedenle nüfusu fazladır
• Ankara: İdari merkezdir, tarım, sanayi ve ticaret gelişmiştir, nüfusu fazladır
• Antalya: Tarım, sanayi ve turizm gelişmiştir, nüfusu fazladır

Seyrek Nüfuslu Şehirler:

• Hakkari: Yer şekilleri dağlık ve engebelidir, bu nedenle nüfusu azdır

Ülkemizin Yoğun Nüfuslu Bölgeleri:

• Doğu Karadeniz kıyıları
• Marmara Denizi çevresi
• Ege Bölgesi'nin kıyı kesimleri ve iç kısımlardaki ovalar
• Antalya körfezi
• Çukurova çevresi

Ülkemizin Seyrek Nüfuslu Bölgeleri:

• Yıldız Dağları Bölümü
• Doğu Karadeniz'in iç kısımları
• Menteşe Yöresi (Muğla'nın kuzeydoğusu)
• Taşeli Platosu $Mersin-Antalya arası$
• Tuz Gölü çevresi

Düşün: Yaşadığın yerde nüfusun yoğun mu yoksa seyrek mi olduğunu ve bunun nedenlerini arkadaşlarınla tartışabilirsin.